Հասարակական կազմակերպություններ և շարժումներ

Рисунок11

1. Հասարակական կազմակերպություններ և շարժումներ հասկացության էությունը, սահմանումը և տեսակները

Ժողովրդավարական հասարակության, հատկապես քաղաքացիական հասարակությունների քաղաքական համակարգերում կարևորագույն տեղ են զբացեղնում քաղաքացիների հասարակական կազմակերպությունները, միությունները, միավորումները և այլն:

ՀԿ-ների և շարժումների պատմությունը բավական հին է: Սակայն կանդրադառնանք 20-րդ դարի կեսերից ձևավորված առավել բնորոշ կազմակերպություններին և շարժումներին, դրանց բովանդակությանը և նպատակին, քանի որ սկսած 20-21-րդ դարագլխից նոր ձևավորվող ժողովրդավարական հասարակություններում (հատկապես հետխորհրդային երկրներում) առավել որոշակիորեն է դառնում քաղաքացիների ձգտումը ընդլայնելու և խորացնելու ժողովրդավարությունը, որի հաստատման կարևորագույն պայմաններից է վերացնել տոտոլիտար և ավտորիտար ռեժիմների, պլուտոկրատիայի դրսևորումները և հետևանքները: Ուստի նման ձգտումների ուժեղացումը և գործնականում դրանց իրականացումը ուղեկցվում է տարբեր քաղաքական և հասարակական կազմակերպությունների և շարժումների ծագմամբ և գործունեությամբ, որոնք քաղաքական կուսակցությունների հետ միասին նշանակալից դեր են խաղում ժամանակակից հասարակությունների հասարակական-քաղաքական կյանքում` մասնավորապես հասարակության քաղաքական համակարգում:

Հասարակական կազմակերպություն հասկացությունը ներկայացվում է մի քանի նշանակությամբ.

—        Հասարակության սոցիալական կառուցվածքի կարևոր տարր,

—        Գործունեության տեսակ,

—        Ամբողջի մասերի ներքին կարգավորման, համաձայնեցման աստիճան:

Քաղաքագիտությանը մեջ առավել հաճախ օգտագործվում է հասարակության սոցիալական կառուցվածքի, քաղաքական համակարգի տարր (բաղադրիչ) իմաստով: Այն օգտագործվում է նաև քաղաքականության սուբյեկտի և օբյեկտի վիճակի բնութագրման համար:

Այս հասկացության սահմանումներ բազմաթիվ են:

ՀԿն քաղաքացիների կամավոր միավորում է շահերի ընդհանրության հիմքի վրաորը ունի համեմատաբար կայուն կազմակերպչական կառուցվածք և անհատական կամ կոլեկտիվ հաստատագրված անդամակցություն:

Այդ կազմակերպությունները, ելնելով սահմանադրությունից և դրանց վերաբերյալ ընդունված օրենքներից, հիմնականում ստեղծում են կամավորության և պրոֆեսիոնալ (մասնագիտական) հատկանիշների հիման վրա: «ՀԿ-ների մասին» ՀՀ օրենքը սահմանում է ազատ անդամակցություն (Հոդված 6):

ՀԿ-ների համար բնորոշ է կանոնադրության, մասնագիտացված ղեկավարման ապարատի առկայությունը, կազմի հարաբերական կայունությունը, նաև կազմակերպության անդամների նյութական մասնակցությունը կազմակերպության գույքային հիմքի ստեղծմանը:  «Կազմակերպություն ինքնուրույն է որոշում իր կազմակերպական կառուցվածքը, գործունեության առարկան, նպատակները և ձևերը»: (Հոդված 4:2)

ՀԿ-ները բնութագրվում են հետևյալ հիմնական հատկանիշներով.

  1. Ընդհանուր նպատակների, շահերի առկայություն,
  2. Ֆունկցիոնալ դրության և դերերի ամբողջություն,
  3. Որոշակի կանոնների (նորմերի) առկայությունը, որոնք և կարգավորում են այդ դերերի միջև եղած հարաբերությունները,
  4. Իշխանության նկատմամբ ունեցած վերաբերմունքի կոնկրետ մարմնացում:

Ի տարբերություն քաղաքական կուսակցությունների, այդ կազմակերպությունները բացահայտ չեն հավակնում մասնակցել քաղաքական իշխանության իրականացմանը, իրենց վրա չեն վերցնում որոշակի կոնկրետ պարտավորություն: Իրականացնելով որոշակի գործառույթներ, լուծելով որոշակի խնդիրներ` ՀԿ-ները անկասկած իրենց ներդրումն ունեն պետական, տնտեսական, սոցիալ-մշակութային և հասարակական կյանքի մյուս ոլորտներում:

ՀԿ-ների ճյուղավորված համակարգի ձևավորումը միաժամանակ հանդիսանում է քաղաքացիական հասարակության կարևորագույն ցուցանիշներից:

Հասարակության քաղաքական կյանքում նշանակալից դեր են խաղում նաև հասարակական շարժումները:  Հասարակական շարժում հասկացությունը նշանակում է տարբեր սոցիալական, դեմոգրաֆիական, էթնիկական և այլ խմբերի համատեղ գործունեությունը, որոնք հիմնականում ձևավորվում են.

  1. Նպատակների ընդհանրությամբ. բարելավել իրենց  սոցիալական կարգավիճակը,
  2. Ընդհանուր արժեքներով,
  3. Ընդհանուր նորմերի համակարգով. այն կանոնավորում ու կարգավորում է այդ շարժման մասնակիցների վարքագիծը:
  4. Ոչ ֆորմալ լիդերների առկայությամբ:

Ժամանակակից հասարակություններում հասարակական շարժումների հանդես գալը անկասկած պայմանավորված է մի շարք գործոններով (պայմաններով):Որոնից են.

—        արժեքների փոփոխությունը,

—        կոնֆլիկտների առաջացումը,

—        հասարակական կյանքում տնտեսականսոցիալական և անկասկած քաղաքական կայունության խախտումը:

Ժամանակակից հասարակություններում շարունակվում է տարբեր տեսակի ՀԿ-ների ու շարժումների ձևավորման և գործունեության գործընթացը: Դրանք բավականին բազմազան են: Հասարակության քաղաքական կյանքում ՀԿ-ների տեղի և դերի ըմբռնման համար մեծ նշանակություն ունի դասակարգումը, որի լինում է տարբեր չափանիշներով.

Ըստ կազմակերպական եղանակի լինում են ֆորմալ և ոչ ֆորմալ:

Ֆորմալ  կազմակերպությունները մարդկանց այնպիսի միավորումներն են, որոնցում կազմակերպության անդամները գիտակցաբար, նպատակադրված հետապնդում են որոշակի նպատակներ` ֆիկսված տվյալ համակարգի ծրագրային փաստաթղթում:

Ոչ ֆորմալները ծագում են ինքնաբերաբար, կոնկրետ իրավիճակներում հանդես եկած ինչ-որ ընդհանուր նպատակների իրականացման համար: Եվ այս տիպի կազմակերպությունները չունեն հատուկ (ներքին) կազմակերպչական կառուցվածք, չունեն ինդիվիդուալ (անհատական) անդամակցություն: Հարաբերությունները այդ կուսակցություններում ֆորմալացված չեն և անդամների իրականացվող դերը հստակ որոշված սահմաններ չունեն:

Ըստ ստեղծվելու նպատակի լինում են տնտեսական, էկոլոգիական, հակառազմական, իրավապաշտական և այլն:

ՀԿ-ները և շարժումները տարբերվում են նաև ըստ գործունեության ոլորտի, գործունեության բնույթի, ստրատեգիական կողմնորոշման  և այլն:

Ըստ գործունեության դաշտի բաժանում են պառլամենտական և արտապառլամենտական, ձեռնարկություններում, հիմնարկություններում, հաստատություններում և դրանցից դուրս գործող կազմակերպություններ:

Ըստ իշխող քաղաքական համակարգի հետ հարաբերությունների լինում են լեգալ, կիսալեգալ և անլեգալ:

Ըստ գործող ռեժիմի նկատմամբ վերաբերմունքը (դիրքորոշումը) բաժանվում են` հեղափոխական, ռեֆորմիստական, պահպանողական, ռեակցիոն (հետադիմական):

Ըստ գործունեության եղանակների և մեթոդների` բռնի և խաղաղ:

Ըստ մասնագիտությանտարիքիսեռի և այլն:

Այժմ հասարակական կյանքում մեծ դեր են խաղում արհեստակցական միությունները, կանանց երիտասարդական, նաև սպառազինություների համար տեղի ունեցող մասայական շարժումները, շրջակա միջավայրի, անվտանգության շարժումները և այլն:

Սկսած 20-րդ դարի կեսերից լայն տարածում է ստացել մասայական շարժումների սպեկտորը (տարապատկերը): Դրանք բնութագրելու համար պետք է պարզել, թե ինչպիսի սոցիալական շերտեր (խմբեր) են կանգնած այդ շարժումների ավանգարդում, ում շահերն են արտահայտում ու պաշտպանում: Բաժանվում են.

Պահպանողականներ. ակտիվ ներկայացուցիչները ՀՀ-ում (ԱՊՀ-ում) նախկին կոմունիստական էլիտայի ներկայացուցիչներ, ովքեր երազում են վերականգնել հին կարգերը:

Հեղափոխականներձգտում են արմատապես վերափոխել հասարակությունը և այլ սկզբունքների վրա կառուցել:

Ռեֆորմիստականներ. կողմնակից են որոշակի բարեփոխումների իրականացմանը, բայց գործող համակարգի շրջանակներում:

Ժամանակակից հասարակական կազմակերպություններից առավել բազմաքանակ և ազդեցիկ են արհմիությունները:

Հարց է առաջանում, թե պրոֆեսիոնալ ֆունկցիաների (քաղաքացիների կենցաղային պայմաններ, առողջության, հանգստի կազմակերպման) հետ միասին քաղաքական ֆունկցիաներ իրականացվում են, թե ոչ: ՀԿ-ները և շարժումները քաղաքական իշխանության նվաճման և իրականացման կոնկրետ, բացահայտ նպատակ չեն հետապնդում: Սակայն նրանց գործունեությունը ինչ-որ չափով կրում են քաղաքական բնույթ: Այժմ, երբ հասարակությունը գնալով ավելի է քաղաքականացվում, ՀԿ-ներից ոչ մեկը չի կարող ամբողջությամբ մեկուսացվել քաղաքական գործընթացների ուղղակի և անուղղակի ազդեցությունից:

ՀԿ-ների և շարժումների քաղաքական դերը այն է նաև, որ դրանք որոշակի ազդեցություն են գործում պետական մարմինների ընդունվող և իրականացվող որոշումների վրա, այն էլ տարբեր մակարդակներում:

ՀԿ-ները և շարժումները ձևավորվում են ըստ մասնագիտությունների:

/Երիտասարդական կազմակերպությունները գործում են առանձին երկրներում, ռեգիոններում, միջազգային մակարդակում:/

Միջազգային կազմակերպությունը

Ստեղծման ժամանակը

Կազմակերպության անվանումը

20-րդ դ. կես

Դեմոկրատական երիտասարդության համաշխարհային ֆեդերացիան

1940-ականներ

Երիտասարդ քրիստոնյա-դեմոկրատների եվրոպական միությունը
Երիտասարդ սոցիալիստների միջազգային միությունը
Ուսանողների միջազգային միությունը
Երիտասարդությունը հանուն նոր կարգուկանոն

1940-ականների  վերջեր

Երիտասարդների համաշխարհային ասոցիացիան

1960-ականների սկիզբ

Լատինական Ամերիկայի դեմոկրատական երիտասարդության ռեգիոնալ կազմակերպությունը

1960-ականների վերջեր

Եվրոպական դեմոկրատական երիտասարդական կազմակերպությունը

1970-ականներ

Լիբերալ և ռադիկալ երիտասարդների միջազգային ֆեդերացիան
Արաբ ուսանողների համընդհանուր միությունը

Նշենք, որ նման կազմակերպությունները բազմազան են իրենց քաղաքական ու գաղափարական կողմնորոշմամբ, սոցիալական կազմով, կազմակերպչական եղանակով, թվաքանակով, գործունեության մեթոդներով և այլն:

2. հկ-ների և շարժումների գործառույթները

Անդրադառնալով գործառույթներին` կարող ենք առանձնացնել.

  1. Կազմակերպության կամ միության անդամների շահերի ու պահանջմունքների բացահայտում և բավարարում: Փաստ է, որ մարդիկ միավորվում են այս կամ այն կազմակերպության կամ միության մեջ` առաջին հերթին նպատակ ունենալով բավարարելու իրենց այս կամ այն պահանջմունքները, կապված ինչպես պրոֆեսիոնալ պատկանելության, տարիքային առանձնահատկությունների, անձնական հակումների հետ և այլն: Որպես կանոն այդ կազմակերպությունները, միությունները և շարժումները սկզբնական շրջանում կարող են հանդես գալ թույլ ձևով, երբեմն նաև էմոցիոնալ տեսքով:
  2. Սոցիալական ինտեգրացում և մոբիլիզացում: Սա խմբի անդամներին ու կողմակիցներին միավորելն է համար տվյալ կազմակերպության կամ շարժման շուրջ: ՀԿ-ները և շարժումները հասարակության անդամների ուշադրությունը բևեռում են հասարակության քաղաքական կյանքում առավել սուր և արդիական հիմնահարցերի լուծման իրենց տարբերակներին և ձգտում հասնել հասարակության աջակցությանը այդ հիմնահարցի լուծման համար:
  3. Սոցիալիզացման (սոցիալիզացիայի) գործառույթ: Նպատակն է անդամների ուշադրությունը հրավիրելով հասարակական նշանակություն ունեցող հարցերի լուծման վրա, դրանով իսկ նպաստում են անդամների մոտ կենսական ակտիվ դիրքորոշման ձևավորմանը, քաղաքական կրթվածության և մշակույթի բարձրացմանը, նաև քաղաքացիների ներգրավմանը հասարակական, պետական գործերի կառավարման մեջ:
  4. Քաղաքական մյուս ինստիտուտների հետ փոխազդեցության ժամանակ իր անդամների, նաև շարժման մասնակիցների շահերի ներկայացման և պաշտպանության գործառույթը (ռեպրեզենտատիվ գործառույթ): ՀԿ-ները և շարժումները նպաստում են , որ նրա անդամները գիտակցեն ու արտահայտեն ոչ միայն իրենց առանձնահատուկ շահերն ու պահանջմունքները, այլև պարտավորություն են վերցնում ներկայացնելու այդ շահերը, խմբերի պահանջմունքները հասցնել իշխանության ներկայացուցչության մասնակիցներին, ղեկավար ընտրախավին, կուսակցություններին և այլն:

Իշխանության, մասնավորապես պետական իշխանության, որոշակի առումով նաև քաղաքական իշխանության մարմիների վրա (հատկապես գործունեության վրա) ՀԿ-ները, շարժումները կարող են ազդել հետևյալ ձևերով:

—        Իրենց թեկանածուներն առաջարկել իշխանության ներկայացուցչական և գործադիր մարմիներում:

—        Ընտրությունների ժամանակ աջակցել (նաև նյութապես) իրենց առավել մոտիկ կուսակցություններին և նրանց  կողմից առաջադրված թեկնածուներին:

—        Հնարավորության սահմաններում օրենսդրական և այլ ակտերի մասնակցությունը և պատրաստմանը:

—        Հնարավորության դեպքում մասնակցություն պառլամենտական հանձնաժողովների, միջգերատեսչական մարմիների, խորհրդակցական մարմիների էքսպերտ խմբերի աշխատանքներում:

—        Քարոչություն ԶԼՄ-ով:

—        Գործադուլների, ցույցերի, հանրահավաքների կազմակերպում և մասնակցություն:

Ֆունկցիաներից կարևոր է նշել, որ ՀԿ-ները ավելի շատ ոչ թե հակադրվում են պետությանը, այլ աշխատում են ամրապնդել կապերը նրա հետ, օգնում են հաշվի առնելու տարբեր սոցիալական խմբերի յուրահատուկ շահերը, նպաստում պետական քաղաքականության մշակմանը (իրականացմանը):

ՀԿ-ների գործունեության հիմնական մեթոդները համոզման և դաստիարակման մեթոդներն են: Այս մեթոդները ինչ-որ չափով բնորոշ են պետությանը: Բայց ի տարբերություն դրանց` ՀԿ-ները իրենց գործունեության ընթացքում հարկադրանքի չեն դիմում, գործնականում չեն էլ կարող:

3. քաղաքական շարժումների ձևավորումը, էտապները

Հասարակական շարժումների հատուկ տեսակ են համարվում քաղաքական շարժումները: Այն մարդկանց համատեղ ձգտումներ և գործողություններ են ընդհանուր նպատակների իրականացման համար: Քաղաքական շարժումները այլ հասարակական շարժումներից կամ հոսանքներից տարբերվում են, որ քաղաքական շարժումները օգտագործ են նաև քաղաքական միջոցներ` պայքարում են իշխանության կամ էլ ազդում այդ իշխանության իրականացման եղանակների վրա:

Քաղաքական շարժումները ունեն իրենց ներքին դինամիկան և անցնում են ձևավորման ու զարգացման որոշակի աստիճաններ կամ փուլեր: Նախ ցանկացած շարժման ձևավորման  համար անհրաժեշտ են որոշակի պայմաններ (գործոններ): Այս դեպքում առաջնահերթ նկատի է առնվում զանգվածների դժգոհությունը (անբավարարվածությունը) առկա իրավիճակից ընդհանուր առմամբ (առաջին հերթին տնտեսական և քաղաքական առումով):

Առավել ակտիվ անհատների միջև առաջանում է սերտ հարաբերությունների հաստատման անհրաժեշտություն, որը հետագայում կարող է բազա դառնալ շարժման ձևավորման համար:

—        Գաղափարներ, նպատակների հստակեցման  փուլ, ապա բյուրեղացվում են ընդհանուր հայացքները քաղաքական շարժման անհրաժեշտության մասին:

—        Ձգտումների արտիկուլացման. սկզբնական շրջանում անհատական (առանձին) ձգտումներ համախմբվում, միավորվում և ինտեգրացման այնպիսի ձև են ստանում, որը շարժման ձևավորման մասին է խոսում:

—        Ագիտացիայի (պրոպագանդային) փուլ. նպատակն է հավաքագրել և համախմբել մասնակիցներին և կողմնակիցներին, ապա շարժումը թևակոխում է հասուն քաղաքական գործունեությանը:

—        Ծրագրի իրականացման փուլ. տարբեր ճանապարհներով պայքար իշխանության նվաճման կամ կառավարության գործունեության վրա ազդելու (ճնշելու) համարը: Կապված նպատակների (խնդիրների) ծավալից և բնույթից, շարժման թափից, երկրում քաղաքական ուժերի հարաբերակցությունից` այս փուլը տարբեր երկրներում տարբեր ժամանակահատվածներ կարող են ընդգրկել (Սա քաղաքական շարժման մարման փուլն է):

/Շատ դեպքերում շարժումները ճնշվում են, սակայն նորից վերսկսվում: Քանի որ հարկավոր է վերացնել ոչ թե բուն շարժումը, այլ այն ծնող պատճառները/:

«Հասարակական կազմակերպությունների մասին» ՀՀ օրենք

«…Հասարակական կազմակերպությունը շահույթ ստանալու նպատակ չհետապնդող և ստացած շահույթը մասնակիցների միջև չբաշխող (ոչ առևտրային) կազմակերպության` հասարակական միավորման, տեսակ է, որում իրենց շահերի ընդհանրության վրա, օրենքով սահմանված կարգով, միավորվել են ֆիզիկական անձինք` ՀՀ քաղաքացիները, օտարերկրյա քաղաքացիները, քաղաքացիություն չունեցող անձիք` իրենց ոչ կրոնական հոգևոր կամ նյութական այլ պահանջմունքները բավարարելու, իրենց և այլոց իրավունքներն ու շահերը պաշտպանելու, հասարակությանը, նրա առանձին խմբերին նյութական և ոչ նյութական աջակցություն ապահովելու, հանրօգուտ այլ գործունոություն իրականացնելու նպատակներով»: (3:1)

Հասարակական կազմակերպությունը քաղաքական, կրոնական, արհեստակցական նպատակներ չպետք է ունենա: (3:1)

ՀԿ կարող են անդամակցել  բոլորը, բացառությամբ զինծառայողների և օրինապահ անձանց: (3:2)

Կազմակերպությունները իրավահավասար են: (4:1)

Կազմակերպությունը ձեռնարկատիրական գործունեություն կարող է իրականացնել միայն առևտրային կազմակերպություններ ստեղծելու կամ դրանց մասնակցելու միջոցով: (4:3)

Օրենքը սահմանում է կազմակերպությանը օգնություն ցուցաբերելու հանգամանքը: Կազմակերպություննները կարող են մասնակցել պետական սոցիալական, առողջապահական, կրթական դաստիարակչական, մշակութային, մարզական և այլ հասարակական նշանակության ծրագրերի, այլ միջոցառումների: (5:3)

Արգելվում է պետական մարմիներին միջամտել կազմակերպության գործունեությանը: (5:4)

ՀԿ-ն Սահմանում է.

—        ազատ անդամակցություն (6)

—        լիարժեք ինֆորմացվածություն (7)

—        Թափանցելիություն (16)

—        Հաշվետվություն (անդամներին, պետական մարմիներին) (16)

ՀԿ-ն իրավունք ունի (15)

—        Տեղեկատվության տարածում իր գործունության մասին

—        Խաղաղ ժողովների, հանրահավաքների, երթերի  և ցույցերի անցկացում

—        Պաշտպանելու իր անդամների շահերը այլ կառույցներում

—        Համագործակցել, միավորվել այլ կազմակերպության հետ (նաև օտարերկրյա)

—        Ստեղծել ստորաբաժանումներ, հիմնարկներ կամ առևտրային կազմակերպություններ

հասկացության էությունը, սահմանումը և տեսակները

Ժողովրդավարական հասարակության, հատկապես քաղաքացիական հասարակությունների քաղաքական համակարգերում կարևորագույն տեղ են զբացեղնում քաղաքացիների հասարակական կազմակերպությունները, միությունները, միավորումները և այլն:

ՀԿ-ների և շարժումների պատմությունը բավական հին է: Սակայն կանդրադառնանք 20-րդ դարի կեսերից ձևավորված առավել բնորոշ կազմակերպություններին և շարժումներին, դրանց բովանդակությանը և նպատակին, քանի որ սկսած 20-21-րդ դարագլխից նոր ձևավորվող ժողովրդավարական հասարակություններում (հատկապես հետխորհրդային երկրներում) առավել որոշակիորեն է դառնում քաղաքացիների ձգտումը ընդլայնելու և խորացնելու ժողովրդավարությունը, որի հաստատման կարևորագույն պայմաններից է վերացնել տոտոլիտար և ավտորիտար ռեժիմների, պլուտոկրատիայի դրսևորումները և հետևանքները: Ուստի նման ձգտումների ուժեղացումը և գործնականում դրանց իրականացումը ուղեկցվում է տարբեր քաղաքական և հասարակական կազմակերպությունների և շարժումների ծագմամբ և գործունեությամբ, որոնք քաղաքական կուսակցությունների հետ միասին նշանակալից դեր են խաղում ժամանակակից հասարակությունների հասարակական-քաղաքական կյանքում` մասնավորապես հասարակության քաղաքական համակարգում:

Հասարակական կազմակերպություն հասկացությունը ներկայացվում է մի քանի նշանակությամբ.

—        Հասարակության սոցիալական կառուցվածքի կարևոր տարր,

—        Գործունեության տեսակ,

—        Ամբողջի մասերի ներքին կարգավորման, համաձայնեցման աստիճան:

Քաղաքագիտությանը մեջ առավել հաճախ օգտագործվում է հասարակության սոցիալական կառուցվածքի, քաղաքական համակարգի տարր (բաղադրիչ) իմաստով: Այն օգտագործվում է նաև քաղաքականության սուբյեկտի և օբյեկտի վիճակի բնութագրման համար:

Այս հասկացության սահմանումներ բազմաթիվ են:

ՀԿն քաղաքացիների կամավոր միավորում է շահերի ընդհանրության հիմքի վրաորը ունի համեմատաբար կայուն կազմակերպչական կառուցվածք և անհատական կամ կոլեկտիվ հաստատագրված անդամակցություն:

Այդ կազմակերպությունները, ելնելով սահմանադրությունից և դրանց վերաբերյալ ընդունված օրենքներից, հիմնականում ստեղծում են կամավորության և պրոֆեսիոնալ (մասնագիտական) հատկանիշների հիման վրա: «ՀԿ-ների մասին» ՀՀ օրենքը սահմանում է ազատ անդամակցություն (Հոդված 6):

ՀԿ-ների համար բնորոշ է կանոնադրության, մասնագիտացված ղեկավարման ապարատի առկայությունը, կազմի հարաբերական կայունությունը, նաև կազմակերպության անդամների նյութական մասնակցությունը կազմակերպության գույքային հիմքի ստեղծմանը:  «Կազմակերպություն ինքնուրույն է որոշում իր կազմակերպական կառուցվածքը, գործունեության առարկան, նպատակները և ձևերը»: (Հոդված 4:2)

ՀԿ-ները բնութագրվում են հետևյալ հիմնական հատկանիշներով.

  1. Ընդհանուր նպատակների, շահերի առկայություն,
  2. Ֆունկցիոնալ դրության և դերերի ամբողջություն,
  3. Որոշակի կանոնների (նորմերի) առկայությունը, որոնք և կարգավորում են այդ դերերի միջև եղած հարաբերությունները,
  4. Իշխանության նկատմամբ ունեցած վերաբերմունքի կոնկրետ մարմնացում:

Ի տարբերություն քաղաքական կուսակցությունների, այդ կազմակերպությունները բացահայտ չեն հավակնում մասնակցել քաղաքական իշխանության իրականացմանը, իրենց վրա չեն վերցնում որոշակի կոնկրետ պարտավորություն: Իրականացնելով որոշակի գործառույթներ, լուծելով որոշակի խնդիրներ` ՀԿ-ները անկասկած իրենց ներդրումն ունեն պետական, տնտեսական, սոցիալ-մշակութային և հասարակական կյանքի մյուս ոլորտներում:

ՀԿ-ների ճյուղավորված համակարգի ձևավորումը միաժամանակ հանդիսանում է քաղաքացիական հասարակության կարևորագույն ցուցանիշներից:

Հասարակության քաղաքական կյանքում նշանակալից դեր են խաղում նաև հասարակական շարժումները:  Հասարակական շարժում հասկացությունը նշանակում է տարբեր սոցիալական, դեմոգրաֆիական, էթնիկական և այլ խմբերի համատեղ գործունեությունը, որոնք հիմնականում ձևավորվում են.

  1. Նպատակների ընդհանրությամբ. բարելավել իրենց  սոցիալական կարգավիճակը,
  2. Ընդհանուր արժեքներով,
  3. Ընդհանուր նորմերի համակարգով. այն կանոնավորում ու կարգավորում է այդ շարժման մասնակիցների վարքագիծը:
  4. Ոչ ֆորմալ լիդերների առկայությամբ:

Ժամանակակից հասարակություններում հասարակական շարժումների հանդես գալը անկասկած պայմանավորված է մի շարք գործոններով (պայմաններով):Որոնից են.

—        արժեքների փոփոխությունը,

—        կոնֆլիկտների առաջացումը,

—        հասարակական կյանքում տնտեսականսոցիալական և անկասկած քաղաքական կայունության խախտումը:

Ժամանակակից հասարակություններում շարունակվում է տարբեր տեսակի ՀԿ-ների ու շարժումների ձևավորման և գործունեության գործընթացը: Դրանք բավականին բազմազան են: Հասարակության քաղաքական կյանքում ՀԿ-ների տեղի և դերի ըմբռնման համար մեծ նշանակություն ունի դասակարգումը, որի լինում է տարբեր չափանիշներով.

Ըստ կազմակերպական եղանակի լինում են ֆորմալ և ոչ ֆորմալ:

Ֆորմալ  կազմակերպությունները մարդկանց այնպիսի միավորումներն են, որոնցում կազմակերպության անդամները գիտակցաբար, նպատակադրված հետապնդում են որոշակի նպատակներ` ֆիկսված տվյալ համակարգի ծրագրային փաստաթղթում:

Ոչ ֆորմալները ծագում են ինքնաբերաբար, կոնկրետ իրավիճակներում հանդես եկած ինչ-որ ընդհանուր նպատակների իրականացման համար: Եվ այս տիպի կազմակերպությունները չունեն հատուկ (ներքին) կազմակերպչական կառուցվածք, չունեն ինդիվիդուալ (անհատական) անդամակցություն: Հարաբերությունները այդ կուսակցություններում ֆորմալացված չեն և անդամների իրականացվող դերը հստակ որոշված սահմաններ չունեն:

Ըստ ստեղծվելու նպատակի լինում են տնտեսական, էկոլոգիական, հակառազմական, իրավապաշտական և այլն:

ՀԿ-ները և շարժումները տարբերվում են նաև ըստ գործունեության ոլորտի, գործունեության բնույթի, ստրատեգիական կողմնորոշման  և այլն:

Ըստ գործունեության դաշտի բաժանում են պառլամենտական և արտապառլամենտական, ձեռնարկություններում, հիմնարկություններում, հաստատություններում և դրանցից դուրս գործող կազմակերպություններ:

Ըստ իշխող քաղաքական համակարգի հետ հարաբերությունների լինում են լեգալ, կիսալեգալ և անլեգալ:

Ըստ գործող ռեժիմի նկատմամբ վերաբերմունքը (դիրքորոշումը) բաժանվում են` հեղափոխական, ռեֆորմիստական, պահպանողական, ռեակցիոն (հետադիմական):

Ըստ գործունեության եղանակների և մեթոդների` բռնի և խաղաղ:

Ըստ մասնագիտությանտարիքիսեռի և այլն:

Այժմ հասարակական կյանքում մեծ դեր են խաղում արհեստակցական միությունները, կանանց երիտասարդական, նաև սպառազինություների համար տեղի ունեցող մասայական շարժումները, շրջակա միջավայրի, անվտանգության շարժումները և այլն:

Սկսած 20-րդ դարի կեսերից լայն տարածում է ստացել մասայական շարժումների սպեկտորը (տարապատկերը): Դրանք բնութագրելու համար պետք է պարզել, թե ինչպիսի սոցիալական շերտեր (խմբեր) են կանգնած այդ շարժումների ավանգարդում, ում շահերն են արտահայտում ու պաշտպանում: Բաժանվում են.

Պահպանողականներ. ակտիվ ներկայացուցիչները ՀՀ-ում (ԱՊՀ-ում) նախկին կոմունիստական էլիտայի ներկայացուցիչներ, ովքեր երազում են վերականգնել հին կարգերը:

Հեղափոխականներձգտում են արմատապես վերափոխել հասարակությունը և այլ սկզբունքների վրա կառուցել:

Ռեֆորմիստականներ. կողմնակից են որոշակի բարեփոխումների իրականացմանը, բայց գործող համակարգի շրջանակներում:

Ժամանակակից հասարակական կազմակերպություններից առավել բազմաքանակ և ազդեցիկ են արհմիությունները:

Հարց է առաջանում, թե պրոֆեսիոնալ ֆունկցիաների (քաղաքացիների կենցաղային պայմաններ, առողջության, հանգստի կազմակերպման) հետ միասին քաղաքական ֆունկցիաներ իրականացվում են, թե ոչ: ՀԿ-ները և շարժումները քաղաքական իշխանության նվաճման և իրականացման կոնկրետ, բացահայտ նպատակ չեն հետապնդում: Սակայն նրանց գործունեությունը ինչ-որ չափով կրում են քաղաքական բնույթ: Այժմ, երբ հասարակությունը գնալով ավելի է քաղաքականացվում, ՀԿ-ներից ոչ մեկը չի կարող ամբողջությամբ մեկուսացվել քաղաքական գործընթացների ուղղակի և անուղղակի ազդեցությունից:

ՀԿ-ների և շարժումների քաղաքական դերը այն է նաև, որ դրանք որոշակի ազդեցություն են գործում պետական մարմինների ընդունվող և իրականացվող որոշումների վրա, այն էլ տարբեր մակարդակներում:

ՀԿ-ները և շարժումները ձևավորվում են ըստ մասնագիտությունների:

/Երիտասարդական կազմակերպությունները գործում են առանձին երկրներում, ռեգիոններում, միջազգային մակարդակում:/

Միջազգային կազմակերպությունը

Ստեղծման ժամանակը

Կազմակերպության անվանումը

20-րդ դ. կես

Դեմոկրատական երիտասարդության համաշխարհային ֆեդերացիան

1940-ականներ

Երիտասարդ քրիստոնյա-դեմոկրատների եվրոպական միությունը
Երիտասարդ սոցիալիստների միջազգային միությունը
Ուսանողների միջազգային միությունը
Երիտասարդությունը հանուն նոր կարգուկանոն

1940-ականների  վերջեր

Երիտասարդների համաշխարհային ասոցիացիան

1960-ականների սկիզբ

Լատինական Ամերիկայի դեմոկրատական երիտասարդության ռեգիոնալ կազմակերպությունը

1960-ականների վերջեր

Եվրոպական դեմոկրատական երիտասարդական կազմակերպությունը

1970-ականներ

Լիբերալ և ռադիկալ երիտասարդների միջազգային ֆեդերացիան
Արաբ ուսանողների համընդհանուր միությունը

Նշենք, որ նման կազմակերպությունները բազմազան են իրենց քաղաքական ու գաղափարական կողմնորոշմամբ, սոցիալական կազմով, կազմակերպչական եղանակով, թվաքանակով, գործունեության մեթոդներով և այլն:

2. հկ-ների և շարժումների գործառույթները

Անդրադառնալով գործառույթներին` կարող ենք առանձնացնել.

  1. Կազմակերպության կամ միության անդամների շահերի ու պահանջմունքների բացահայտում և բավարարում: Փաստ է, որ մարդիկ միավորվում են այս կամ այն կազմակերպության կամ միության մեջ` առաջին հերթին նպատակ ունենալով բավարարելու իրենց այս կամ այն պահանջմունքները, կապված ինչպես պրոֆեսիոնալ պատկանելության, տարիքային առանձնահատկությունների, անձնական հակումների հետ և այլն: Որպես կանոն այդ կազմակերպությունները, միությունները և շարժումները սկզբնական շրջանում կարող են հանդես գալ թույլ ձևով, երբեմն նաև էմոցիոնալ տեսքով:
  2. Սոցիալական ինտեգրացում և մոբիլիզացում: Սա խմբի անդամներին ու կողմակիցներին միավորելն է համար տվյալ կազմակերպության կամ շարժման շուրջ: ՀԿ-ները և շարժումները հասարակության անդամների ուշադրությունը բևեռում են հասարակության քաղաքական կյանքում առավել սուր և արդիական հիմնահարցերի լուծման իրենց տարբերակներին և ձգտում հասնել հասարակության աջակցությանը այդ հիմնահարցի լուծման համար:
  3. Սոցիալիզացման (սոցիալիզացիայի) գործառույթ: Նպատակն է անդամների ուշադրությունը հրավիրելով հասարակական նշանակություն ունեցող հարցերի լուծման վրա, դրանով իսկ նպաստում են անդամների մոտ կենսական ակտիվ դիրքորոշման ձևավորմանը, քաղաքական կրթվածության և մշակույթի բարձրացմանը, նաև քաղաքացիների ներգրավմանը հասարակական, պետական գործերի կառավարման մեջ:
  4. Քաղաքական մյուս ինստիտուտների հետ փոխազդեցության ժամանակ իր անդամների, նաև շարժման մասնակիցների շահերի ներկայացման և պաշտպանության գործառույթը (ռեպրեզենտատիվ գործառույթ): ՀԿ-ները և շարժումները նպաստում են , որ նրա անդամները գիտակցեն ու արտահայտեն ոչ միայն իրենց առանձնահատուկ շահերն ու պահանջմունքները, այլև պարտավորություն են վերցնում ներկայացնելու այդ շահերը, խմբերի պահանջմունքները հասցնել իշխանության ներկայացուցչության մասնակիցներին, ղեկավար ընտրախավին, կուսակցություններին և այլն:

Իշխանության, մասնավորապես պետական իշխանության, որոշակի առումով նաև քաղաքական իշխանության մարմիների վրա (հատկապես գործունեության վրա) ՀԿ-ները, շարժումները կարող են ազդել հետևյալ ձևերով:

—        Իրենց թեկանածուներն առաջարկել իշխանության ներկայացուցչական և գործադիր մարմիներում:

—        Ընտրությունների ժամանակ աջակցել (նաև նյութապես) իրենց առավել մոտիկ կուսակցություններին և նրանց  կողմից առաջադրված թեկնածուներին:

—        Հնարավորության սահմաններում օրենսդրական և այլ ակտերի մասնակցությունը և պատրաստմանը:

—        Հնարավորության դեպքում մասնակցություն պառլամենտական հանձնաժողովների, միջգերատեսչական մարմիների, խորհրդակցական մարմիների էքսպերտ խմբերի աշխատանքներում:

—        Քարոչություն ԶԼՄ-ով:

—        Գործադուլների, ցույցերի, հանրահավաքների կազմակերպում և մասնակցություն:

Ֆունկցիաներից կարևոր է նշել, որ ՀԿ-ները ավելի շատ ոչ թե հակադրվում են պետությանը, այլ աշխատում են ամրապնդել կապերը նրա հետ, օգնում են հաշվի առնելու տարբեր սոցիալական խմբերի յուրահատուկ շահերը, նպաստում պետական քաղաքականության մշակմանը (իրականացմանը):

ՀԿ-ների գործունեության հիմնական մեթոդները համոզման և դաստիարակման մեթոդներն են: Այս մեթոդները ինչ-որ չափով բնորոշ են պետությանը: Բայց ի տարբերություն դրանց` ՀԿ-ները իրենց գործունեության ընթացքում հարկադրանքի չեն դիմում, գործնականում չեն էլ կարող:

3. քաղաքական շարժումների ձևավորումը, էտապները

Հասարակական շարժումների հատուկ տեսակ են համարվում քաղաքական շարժումները: Այն մարդկանց համատեղ ձգտումներ և գործողություններ են ընդհանուր նպատակների իրականացման համար: Քաղաքական շարժումները այլ հասարակական շարժումներից կամ հոսանքներից տարբերվում են, որ քաղաքական շարժումները օգտագործ են նաև քաղաքական միջոցներ` պայքարում են իշխանության կամ էլ ազդում այդ իշխանության իրականացման եղանակների վրա:

Քաղաքական շարժումները ունեն իրենց ներքին դինամիկան և անցնում են ձևավորման ու զարգացման որոշակի աստիճաններ կամ փուլեր: Նախ ցանկացած շարժման ձևավորման  համար անհրաժեշտ են որոշակի պայմաններ (գործոններ): Այս դեպքում առաջնահերթ նկատի է առնվում զանգվածների դժգոհությունը (անբավարարվածությունը) առկա իրավիճակից ընդհանուր առմամբ (առաջին հերթին տնտեսական և քաղաքական առումով):

Առավել ակտիվ անհատների միջև առաջանում է սերտ հարաբերությունների հաստատման անհրաժեշտություն, որը հետագայում կարող է բազա դառնալ շարժման ձևավորման համար:

—        Գաղափարներ, նպատակների հստակեցման  փուլ, ապա բյուրեղացվում են ընդհանուր հայացքները քաղաքական շարժման անհրաժեշտության մասին:

—        Ձգտումների արտիկուլացման. սկզբնական շրջանում անհատական (առանձին) ձգտումներ համախմբվում, միավորվում և ինտեգրացման այնպիսի ձև են ստանում, որը շարժման ձևավորման մասին է խոսում:

—        Ագիտացիայի (պրոպագանդային) փուլ. նպատակն է հավաքագրել և համախմբել մասնակիցներին և կողմնակիցներին, ապա շարժումը թևակոխում է հասուն քաղաքական գործունեությանը:

—        Ծրագրի իրականացման փուլ. տարբեր ճանապարհներով պայքար իշխանության նվաճման կամ կառավարության գործունեության վրա ազդելու (ճնշելու) համարը: Կապված նպատակների (խնդիրների) ծավալից և բնույթից, շարժման թափից, երկրում քաղաքական ուժերի հարաբերակցությունից` այս փուլը տարբեր երկրներում տարբեր ժամանակահատվածներ կարող են ընդգրկել (Սա քաղաքական շարժման մարման փուլն է):

/Շատ դեպքերում շարժումները ճնշվում են, սակայն նորից վերսկսվում: Քանի որ հարկավոր է վերացնել ոչ թե բուն շարժումը, այլ այն ծնող պատճառները/:

«Հասարակական կազմակերպությունների մասին» ՀՀ օրենք

«…Հասարակական կազմակերպությունը շահույթ ստանալու նպատակ չհետապնդող և ստացած շահույթը մասնակիցների միջև չբաշխող (ոչ առևտրային) կազմակերպության` հասարակական միավորման, տեսակ է, որում իրենց շահերի ընդհանրության վրա, օրենքով սահմանված կարգով, միավորվել են ֆիզիկական անձինք` ՀՀ քաղաքացիները, օտարերկրյա քաղաքացիները, քաղաքացիություն չունեցող անձիք` իրենց ոչ կրոնական հոգևոր կամ նյութական այլ պահանջմունքները բավարարելու, իրենց և այլոց իրավունքներն ու շահերը պաշտպանելու, հասարակությանը, նրա առանձին խմբերին նյութական և ոչ նյութական աջակցություն ապահովելու, հանրօգուտ այլ գործունոություն իրականացնելու նպատակներով»: (3:1)

Հասարակական կազմակերպությունը քաղաքական, կրոնական, արհեստակցական նպատակներ չպետք է ունենա: (3:1)

ՀԿ կարող են անդամակցել  բոլորը, բացառությամբ զինծառայողների և օրինապահ անձանց: (3:2)

Կազմակերպությունները իրավահավասար են: (4:1)

Կազմակերպությունը ձեռնարկատիրական գործունեություն կարող է իրականացնել միայն առևտրային կազմակերպություններ ստեղծելու կամ դրանց մասնակցելու միջոցով: (4:3)

Օրենքը սահմանում է կազմակերպությանը օգնություն ցուցաբերելու հանգամանքը: Կազմակերպություննները կարող են մասնակցել պետական սոցիալական, առողջապահական, կրթական դաստիարակչական, մշակութային, մարզական և այլ հասարակական նշանակության ծրագրերի, այլ միջոցառումների: (5:3)

Արգելվում է պետական մարմիներին միջամտել կազմակերպության գործունեությանը: (5:4)

ՀԿ-ն Սահմանում է.

—        ազատ անդամակցություն (6)

—        լիարժեք ինֆորմացվածություն (7)

—        Թափանցելիություն (16)

—        Հաշվետվություն (անդամներին, պետական մարմիներին) (16)

ՀԿ-ն իրավունք ունի (15)

—        Տեղեկատվության տարածում իր գործունության մասին

—        Խաղաղ ժողովների, հանրահավաքների, երթերի  և ցույցերի անցկացում

—        Պաշտպանելու իր անդամների շահերը այլ կառույցներում

—        Համագործակցել, միավորվել այլ կազմակերպության հետ (նաև օտարերկրյա)

—        Ստեղծել ստորաբաժանումներ, հիմնարկներ կամ առևտրային կազմակերպություններ

Advertisements

2 thoughts on “Հասարակական կազմակերպություններ և շարժումներ

  1. Ծանուցում՝ 1 Հասարակության քաղաքական համակարգը և քաղաքական կյանքը- «Հասարակության քաղաքական կյանք» հասկացության էությունը, բովանդակությունը: Փակ և բ

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Փոխել )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Փոխել )

Connecting to %s