Քաղաքակական ռեժիմներ

Image

1.Քաղաքական ռեժիմ հասկացության էությունը

Քաղաքական ռեժիմը մեթոդների և միջոցների ամբողջություն է,որոնց օգնությամբ,իրականացվում է քաղաքական-պետական իշխանություն:Քաղաքական ռեժիմը ստեղծվում է հասարակական քաղաքական համակարգի շրջանակում`մի շարք գործոնների ազդեցության տակ:Այդ գործոննորն են. Կառավարող քաղաքական վերնախավի կողմից առաջադրվող խնդիրները,նպատակները և դրանց լուծման եղանակները,ինչպես նաև բավական կարևոր են հասար-քաղաքական ուժերի հարաբերակցությունը,տվյալ երկրի ազգային  և պետական ավանդույթները,ինչպես նաև ժողովրդավարությունն և քաղաքական կուլտուրայի մակարդակը:

Քաղաքագետի կարծիքով քաղաքական ռեժիմը բնութագրվում է մի շարք չափանիշներով,այդ չափանիշները արտացոլում են հասարա-քաղաքական կյանքի ժողովրդավարության և մարդու իրավունքների և ազատությունների վիճակը:Քաղաքականռեժիմի պայմաններում հատկապես մեծ կարևորություն ունեն պետության 1-ին դեմքերի`նախագահների,միապետերի և վարչապետների գործունեության դերը և գործառույթները քաղաքական կառավարման համակարգում,ինչպես նաև պետության ներկայացուցչական մարմիների ձևավորման միջոցները և եղանակներն,ինչպես նաև քաղաքական կազմակերպությունների և կուսակցությունների  դիրքը և կարգավիճակը,զլմ-ների ազատ գործելու հնարավորությունը և այլն:Վերը նշված սկզբունքները չափանիշներ են,որոնց միջոցով հնարավոր է բնորոշել քաղաքական ռեժիմի այս կամ այն տիպը:

Ռեժիմի կառուցվածքում էական դեր են խաղում պետության սահմանադրական կարգը,իրավական նորմերի համակարգը և դրանց կոնկրետ իրականացումը պրակտիկ կյանքում:Միաժամանակ քաղաքական ռեժիմըորոշում և թելադրում է ինչպես պետական մարմներին,այնպես էլ հասարա-քաղաքական կազմակերպության գործունեության հնարավորությունները և պայամաները:

Ապահովում է քաղաքական համակարգի բոլոր տարրերի նորմալ կենսագործունեությունը:Այսպիսով,քաղաքական ռեժիմի էությունը ճիշտ հասկանալու համար անհրաժեշտ  է պաշտոնական և սահմանադրական նորմերը համեմատել պետության կողմից իրականացվող ռիալ քաղաքականության հետ,քանի որ իրական քաղաքական կյանքը և սահմանադրական իրավական կարգը,շատ հաճախ տարբերվում են իրարից,հենց այդ տարբերությունն է,որը բնորոշում է տվյալ երկրի քաղաքական ռեժիմը:Այսինքն քաղաքականությունը իրականացման,մեթոդների եղանակների ամբողջություն է,սա է պատճառը,որ սահմանադրական կարգը անհրժեշտ է,բայց ոչ բավարար իրական ռեժիմը հասկանալու համար:Խնդիրը` սահմանադրական կարգը համապատասխան(ադեկվատ) ձևով չեն ընդգրկում,ոչ քաղաքական ռիալությունը:Գործնական կյանքում քաղաքականության իրականացումը կարող է լինել Շատ բարդ և բազմաբովանդակ:Ինքնին ռեժիմը բավականին բարդ քաղաքական հարաբերությունների համակարգ է:Դրա իրականացումը իր մեջ ներառում է,ոչ միայն ինստիտուցոնալ մեխանիզմներ,այլ նաև չափումների  չենտարկվող գործելակերպ,սա է պատճառը,որ ռեժիմների ուսումնասիրությունը,ոչ միայն քաղաքագիտության հետազոտման առարկա է,այլ նաև իրավագիտության և պետականագիտության:Աշխարհում գոյություն ունեցող բազմաթիվ երկրներում քաղաքական ռեժիմներն ունեցել են իրենց ինքնատիպությունը,դա շատ հաճախ կապված է տվյալ երկրի ավանդույթներից,հասարակության զարգացման մակարդակից, և պատմական գործոներից:Այդ երկրներն անցել են որոշակի զարգացման փուլեր և յուրաքանչյուր փուլ ունեցել է իրեն բնորոշ  քաղաքական ռեժիմը:

2.Քաղաքական ռեժիմի բնորոշ կողմերն և գծերը

 Բավական չէ միայն քաղաքական ռեժիմը կառավարելու համար:Լուծելով սոցիալ քաղաքականության կայունացման խնդիրներ,ռեժիմը նաևնպաստում ե ավելի մաշտաբային,մակրոսոցիալական գործընթացների կազմակերպման,խթանելով քաղաքական ռեժիմի բովանդակությունը հասկանալու հնարավորությունը,դա այն հանգամանքն է,որ քաղաքական ռեժիմը արտացոլում է քաղաքական համակարգի դինամիկ կողմը,այս առումով հարկավոր է առանձնացնել քաղաքական ռեժիմի հետևյալ կողմերը`

*Յուրաքանչյուր ռեժիմ,իր գործողություններով ձգտում է հենվել,ձևավորվաց տնտեսական շահերի վրա,ինչպես նաև մշակութային արժեքների վրա:Այս իմաստով ցանկացածքաղաքական ռեժիմ”դատապարտված” է լուծել այն խնդիրներն,որոնք ծառանում են իր առջև:Յուրաքանչյուր զարգացած պետության հիմքը և սյունը քաղաքացիական հասարակությունն է, հենց քաղաքական հասարակական կառույցներում են ձևավորվում կառավարության և ընդդիմության հարաբերությունները և դա էլ իր հերթին հանդիսանում է քաղաքական ռեժիմի տիպի և առանձնահատկությունների առանցքը:

*Ակընհայտ է,որ քաղաքական ռեժիմը ապահովում է քաղաքական համակարգի ոչ միայն  դինամիկան,այլև որոշակի կայունությունը,կարգավորվելով քաղաքական համակարգի  կառուցվածքային տարրերի փոխազդեցութըունները,միևնուն ժամանակ ապահովելով դրանց համագործակցությունը և ներդաշնակեցությունը:Այս խնդիրները հաջող են լուծվում միայն այն դեպքում,երբ քաղաքական,իրավական մեխանիզմները ստեղծվում են հաշվի առնելով սոցիալական կառույցների զարգացման առանձնահատկությունները:Խնդիրն նրանում է,որ հասարակական կառավարման այս կամ այն ձև վերնագրելուց առաջ(նախագահական կամ խորհրդարանական կառավարման ձևեր) ի հայտ բերվեն այդ հասարակության պատմական և ավանդական նախադրյալները:

*Անկասկած ռեժիմը իշխանական կառույցների ամբոջություն է,որի միջոցով իշող դասը իրականացնում է իր գործառույթները:Եվ այս հանգամանքը կախված է, թե տվյալ երկիրը ինչպիսի պատմական և պետականության կենսագրություն ունի:Որոշ դեպքերում կարող է լինել այնպես,որ տվյալ պետությունը ունենա բազմակուսակցական համակարգ,քաղաքական հասարակության զարգացած կառույցներ և այս ամենը հատուկ է այն երկրներին,որոնք ունեն ժողովրդավարական ռեժիմի խորը ավանդույթները: Մեկ այլ դեպքում քաղաքականություն կարող է իրականացվել առանց հաշվի առնելու հասարակության լայն շերտերի կարծիքը և դիրքորոշումը,սա ցույց է տալիս,քաղաքական ռեժիմի,ավտորիտար բնույթը:Շատ հետազոտողներ հենց այս կողմի վրա են դարձնում իրենց ուշադրությունը,ռեժիմը դիտարկելով իբրև առանձնահատուկ ինստիտուցիոնալ կառույց,որը որոշում է պետության քաղաքական կարգ.Որի գործողությունները շատ ավելի լայն են քան առանձին վերցրած պաշտոնատար անձանց կամ խմբերի գործունեությանը,այս կապակցությամբ,հարկ է նշել,որ ռեժիմը ծավալում է իր գործունեությանը,ոչ միայն այն որոշումների հիման վրա,որոնք կիրառվում են տվյալ հասարակական քաղաքական գործընթածների շրջանակում:

*Ցանկացած քաղաքական ռեժիմիը իր նպատակներին հասնելու համար,դիմում է այս կամ այն մեթոդների,ռեժիմները կարող են միմիանցից տարբերվել նրանով,թե ինչ մեթոդներ են կիրառում(բռնի,կամ ոչ բռնի) իրենց առջև դրված նպատակներին հասնելու համար:Այս պարագայում կարելի է օրինակ բերել Ավտորիտար ռեժիմի փորձը:

Ավտորիտար ռեժիմը օժտված լինելով քաղաքական իշխանության ճնշող իրականության և կառույցներ միշտ չէ,որ իր նպատակներին հասնելու համար դիմում է բռնություններին,ինչին շատ հաճախ դիմում է Տոտալիտար ռեժիմը:

*Քաղաքական համակարգի հետ  համեմատած ռեժիմը օժտված է սեփական ժամանակավոր բնութագրումներով:Ամերիկայի քաղաքական դպրոցի ներկայացուցիչները ռեժիմը բնորոշում են իբրև «Քաղաքական իշխանության գործողությունների հատուկ փուլ,որը իրագործվում է քաղաքական համակարգի շրջանակներում»:Ամփոփելով վերը նշվածը կարող ենք անել հետևյալ եզրակածությունը:

*Քաղաքական ռեժիմը իբրև քաղաքական համակարգի գործառույթի միջոց քաղաքական հիմնային հասկածություններից մեկն է,որը պայմանավորում է տվյալ հասարակության մեջ քաղաքական եղանակը,դրա զարգացման դինամիկան և պետության քաղաքական կյանքի բնույթը:

*Ռեժիմը կապված է,ոչ միայն քաղաքական համակարգի հետ,այլև պետության և նրա ներքին և արտաքին քաղաքականության հետ, սահմանադրության և իրավական սկզբունքների և կառույցների հետ, որոնք հասարակության մեջ կարգավորում են հարաբերությունները,ինստիտուտները և կազմակերպությունները:

*Քաղաքական ռեժիմի համար առանցքային է քաղաքական իշխանության նվաճման,պահպանման և կիրառման հիմնահարցը,որն իր ներգործությունն է թողնում հասարակության,դրա նյութական և հոգևոր ոլորտներին,ինչպես նաև մարդկանց վարքագծի վրա:

*Քաղաքական ռեժիմը հասարակության մի համակարգ է,որը պայմանավորում է իշխանության կազմակերպվածության այս կամ այն խումբը և քաղաքական հարաբերության ձևավորման միջոցները և եղանակները:

*Քաղաքական ռեժիմը գաղափարական,ինստիտուտցիոնալ տարրերի ամբողջություն է որն օժանդակում և նպաստում են քաղաքական մշակույթի այս կամ այն աստիճանի ձևավորմանը և զարգացմանը:

3.Քաղաքական ռեժիմը քաղաքակրթական կատեգորիկ համակարգում :

 Քաղաքական ռեժիմի  բովանդակությունն վերլուծելու համար,նպատակահարմար է նախ և առաջ պարզաբանել թե ինչ փոխառնչություններ ունի “ռեժիմ” հասկացությունը  քաղաքական այնպիսի կատեգորիանների հետ ինչպիսիք են քաղաքական իշխանությունը,պետությունը քաղաքական համակարգը և քաղաքական գործընթացը: Հնդիկ հետազոտող Շարանը, ռեժիմը դիտարկեց,որպես ընդհանուր քաղաքական համակարգի գործառնության միջոց.միևնույն ժամանակ նշելով,որ այն իր մեջ ընդգրկում է տվյալ պետության սահմանադրաիրավական նորմերը,կառույցները,քաղաքական գործընթացները,որոնք այս կամ այն կերպ կարգավորում են պետության գոյությունը և քաղաքական համակարգի բնականոն աշխատանքը: Ֆրանսյայի հայտնի հետազոտող Դյուվերժեյի կարծիքով ,, Ռեժիմը որոշակի կարգավորում է,կազմակերպված իշխանությա,որն իր մեջ ներգրավում է կուսակցության համակարգը, ընտրության եղանակը,որոշումների ընդունման ձևվերը,ճնշման խմբերը և հասարակական կառույցները : Նման մետեցմանը շատ մոտ է Փարիզի քաղաքական ինստուտի պրոֆեսեր Ժան Լուի Կեռմոնի ձևակերպումը որը նշում է .’’Ասելով քաղաքական ռեժիմ պետք է հասկանալ գաղափարախոսական,ինստուտիցիոնալ և սոցիալական կարգի այն տարրերը, որոնք նպաստում են , որպեսզի որոշակի ժամանակահատվածում տվյալ երկրում ձևավորվի և զարգանա քաղաքական իշխանություն”.Կեռմոնի կարծիքով քաղաքական ռեժիմի հիմնական բաղկացուցիչ մասն լեգիտիմության սկզբունքն է:Ինչպես նաև քաղաքական ինստիտուտի կառուցվածքը,կուսակցական համակարգը և վերջապես պետության այս կամ այն ձևը:Քաղաքական ռեժիմի առավել սպառիչ բնորոշումը հետևյալն է.Քաղաքական ռեժիմը տվյալ տիպի պետության քաղաքական հարաբերությունների,առանձնահատկության ամբողջություն է:Իշխանության կողմից կիրառվող միջոցները և մեթոդները,պետական իշխանության և հասարակության միջև ձևավորված հարաբերություն,իշխող գաղափարախոսության բնույթը,քաղաքական մշակույթի վիճակը:Վերոհիշյալ սահման  պարզորոշ երևում է,որ քաղաքական ռեժիմը անմիջականորեն կապված է իշխանություն հասկածության հետ:Ռեժիմի առանցքային խնդիրը,իծխանության հիմնախնդիրն է,որն ներգործելով հասարակական տարբեր ոլորտների վրա,ստեղծում է մի իրավիճակ,որ հասարակություն և իշխանությունը ձևավորում են որոշակի փոխհարաբերություններ,իշխանությունն ազդում է նաև մարդկանց կենցաղի և վարքագծի վրա:Սա է պատճառն,որ իշխանություն ընկալումը այնպիսին է,որ քաղաքագիտության մեջ յուրաքանչյուր հարցի ուսումնասիրություն  հենվում է քաղաքական իշխանության հիմնախնդրի վրա:Եվ ցանկացած իրադարձություն վերլուծելուց իր մեջ պարունակում է իշշխանության էության մասին,այս կամ այն պատկերացումը կամ մոտեցումը:Պետք է նշել ինքնին իշխանությունը բարդ երևույթ է և գոյություն ունեն դրա ուսումնասիրության տարբեր մոտեցումներ(փիլիսոփայական,սոցիալական,հոգեբանական և այլն):

Թեև իշխանություն  մեկնաբանություններն իրարից տարբերվում են,այնուհանդերց հետազոտողները հարկ են համարում ընդգծել և շեշտել,որ  իշխանությունն նախ և առաջ հարաբերություն է և ունի պարտադիր 2 բաղկացուցիչ մաս.

*Հրաման

*Հնազանդություն

Լեհ քաղաքագետ Յեժիեվկը,նշում է,որ իշխանությունն նախ և առաջ,հրամայելու հնարավորություն է,նրան ում հրամայում են պարտավոր է հնազանդվել,իշխանությանը բնորոշ է 2 ձև.

*Տիրապետություն –Գերիշխանություն

*Ազդեցություն – Ներգործություն

Տիրապետությունն ենթադրում է մի այնպիսի իրավիչակ,որտեղ իշխողը օժտված է իր հրամանը իրականացնելու և դրա համար անհրաժեշտ ուժ գործադրելու կարողությամբ:Ազդեցությունը այդպիսի գործառույթներ չունի և դրա իրագործումը տեղի է ունենում անհմեմատ նեղ ձևերով:Տվյալ դեպքում մենք գործ ունենք իշխանության դրսևորման հետ,քանի որ ազդեցություն ունեցողը իվիճակի  է տարբեր մեթոդներով ներգործել օբյեկտի վրա,հասնելու համար իրեն ձեռնտու արդյունքի:

Այսպիսով`իշխանություն հասկացությունը քաղաքական ռեժիմ հասկացության հետ ունի տրամաբանական ընդհանրություններ:Քաղաքական համակարգ հասկացությունն հետազոտման առարկա է դառձել նախորդ դարի 50-ական թթ.:Համակարգի հետազոտությամբ բավականին լուրջ զբաղվել են ԱՄՆ_ի քաղաքական դպրոցի ներկայացուցիչները:Քաղաքական ինստիտուտների փոխազդեցության միջոցներ,ձևերի ամբողջությունը հաճախ անվանում են հասարակական քաղաքական համակարգ:Այդ կերպ շեշտելով,որ այն ներառում է միայն այն ձևերը,որոնք ձեռք են բերել որոշակի լեգիտիմություն ճանաչելով հասարակության կողմից:Ակնհայտ է,որ նույն քաղաքական համակարգը կախված պատմական կոնկրետ հանգամանքներին,կարող է գործառվել տարբեր ռեժիմների կողմից:

ԽՍՀՄ_ն իր քաղաքական համակարգում հանդես է եկել տարբեր կերպափոխություններով:30-ական թթ. Ստալինյան ռեժիմով,60-70-ականներին Բրեժնևյան ւ Խրուշչովյան ռեժիմներով և 80-ակաների Գարբաչովյան ռեժիմով:Այս 3 քաղաքական ռեժիմներն գործառնվել են նույն խորհրդային քաղաքական համակարգի շրջանակներում:Համակարգն մնացել է նույնը,իսկ քաղաքականություն իրականացման մեթոդներն և  եղանակները ըստ հետազոտողների,եթե համակարգը`առավել ընդհանուր հասկացությունը,և քաղաքական իրականության իմաստավորման համար միջուկի դեր է կատարում,ապա քաղաքական ռեժիմ հասկացությունն օգտագործել այդ իրականության կոնկրետ նկարագրության համար:Այս կոնտեկստով քաղաքական ռեժիմը շատ մոտ է քաղաքական գործընթաց հասկացությանն,քաղաքական գործընթացն քաղաքական համակարգի դինամիկ կողմն է:Գործընթացին բնորոշ է դինամիկությունը,քաղաքական կառույցներն ու ինստիտուտները,ակտիվացնելու ունակությունը:Ռուս քաղաքագետ Ալեքսանդր Սալմինը նշում է որ գործընթացը այն ունիվերսալ երևույթներից մեկն է,որն ապահովում է մարդկանց և մշակույթի երկխոսությունը.նպաստելով քաղաքական համակարգի կայունացմանը և դրա ինստիտուտների զարգացմանը:Այսպիսով և ռեժիմը և գործընթացը ապահովում են քաղաքական կյանքի դինամիկ կողմը:Ապահովելով նրաև կայունությունը և զարգացումը:Եթե այս տեսանկյունից մոտենանք հիմնախնդրին,ապա ռեժիմը կարելի է բնորոշել իբրև քաղաքական համակարգի համաժամանակյա,կառուցվածքային բաղադրական:Այս առումով նպատակահարմար է առանձնացնել քաղաքական ռեժիմի ձևական և բովանդկային կողը:Խոսելով ձևական կողմի մասին ռեժիմը կարելի է ներկայացնել,որպես իշխանությունն իրականացնող տարբեր ինստիտուտների համախմբություն,որոնք իրականացնում են կոնկրետ գործընթացներ`

.Բավարարում են մարդկանց պահանջմունքները

.Համաձայնեցնում նրանց գործողությունները և այլն:

Բովանդակության առումով այն կարելի է բնութագրել որպես վարքագիծ,գործելաոճ,որոնց միջոցով իրականացվում է տվյալ առանձին ինստիտուտի  գործունեությունը:

Քաղաքական ռեժիմի և պետության փոխհարաբերությունները նույնպես շատ կարևոր են.

*Պետությունն քաղաքական հիմնական ինստիտուտն է:

*Պետությունն հասարակության մեջ քաղաքական իշխանության կառույց է,որը իրականացնում է քաղաքական համակարգի կարևորագույն գործոռույթները:

Առանց պետության առկայության գոյություն չունի քաղաքական ռեժիմ:

4.Քաղաքական ռեժիմի լեգիտիմությունը և արդյունավետությունը

Քաղաքացիների կողմից  օրինական իշխանության և իշխողների կառավարելու իրավունքի ճանաչումը,ընդունումը և իշխանության հպատակվելու համաձայնեցումը կոչվում էլեգիտիմություն:Լեգիտիմությունը ամփոփում և ամբողջանում է իշխանության հեղինակության նկատմամբ,քաղաքական ճնշող մեծամասնության մեջ տիրող այն կարծիքը,որ իշխանությունները համապատասխանում են և մարմնավորում են այն արժեքները,որոնք ընդունելի են հասարակության կողմից:Բնութագրելով յուրաքանչյուր քաղաքական ռեժիմի էությունը լեգիտիմությունն ունի հետևյալ բաղադրամասերը,մի կողմից այն,հասարակության պատկերացումներ են տվյալ քաղաքական կարգի օրինակության մեջ,մյուս կողմից կառավարողների մոտ իրենց իջխանության իրավունքի գիտակցումը,այս ամենը բնութագրում ե իշխանության լեգիտիմությունը,որպես իրավասու և արդար չափման մեխանիզմ,որն ապահովում է որոշակի փոխհամաձայնություն հասարակության և իշխանության միջև:

Հայտնի քաղաքագետ Մարք Վեբերը նշում է որ հասարակության մեջ լեգիտիմության սկզբունքը ունի կարգավորիչ ֆունկցիա,այդ ֆունկցիան պետք չէ շփոտել կարգուկանոն հաստատող իշխանությունների հետ:Ցանկացած պետական իշխանության պարտավոր է ապահովել երկրի կարգուկանոն:Լուծել հասարակության ընդհանուր խնդիրները,կանխել սոցիալակն քաոսը,և բավարարվել հասարակության անդամների պահանջմունքները:Լեգիտիմություն հասկածությունըչի կարելի նույնացնել Լեգալություն հասկածության հետ,դրանք իրար հարող,բայց համարժեք հասկածություններ չեն,լեգալություն նշանակում է օրինականություն,այս տերմինը ունի լատինական ծագում և իր մեջ անփոփում է օրենքի պահպանման և դրա կիրառման անհրաժեշտությունը:Այս հասկածությունն իրավագիտությունից քաղաքագիտություն է ներմուծել նույնպես Վեբերն:Ցանկանալով ընդգծել<լեգիտիմությունը>,որպես սոցիալ-հոգեբանական ֆենոմեն:Ցանկացած քաղաքական ռեժիմ,որն ընդունում է օրենքներ և ունակ է կիրառել այդ օրենքը նույնիսկ չվայելելով  հասարակության համակրանքը,համարվում է լեգալ:Միևնույն ժամանակ այն կարող է լեգիտիմություն չլինել:Բայց իր հայեցողությամբ հանուն իշխանության պահպանման,օրենքներ հրապարակել և կիրառել դրանք:Այսպիսի քաղաքական ռեժիմը և կառավարման ոճը կարող է հանգեցնել գերիշխանության հաստատմանը,սակայն պետք է նշել,որ հասարակության մեջ կարող է գոյություն ունենալ ոչ լեգիտիմ,ինչպես նաև անլեգալ իշխանություն:Այսպիսով կարելի է նշել,որ քաղաքական ռեժիմը լեգիտիմ է,եթե այն  համապատասխանում  է իրավունքի  և արդարության մասին մարդկանց պատկերացումերի,գաղափարների,դրանց հիմքում ընկած առժեքների և նորմերի,որոնց վրա հիմնվում է բոլորի կողմից ճանաչված իշխանությունը:

Յուրաքանչյուր քաղաքական ռեժիմ ունի օրինականության և վստահության կարիք.Եթե ռեժիմը ժողովրդավարական է,ապա լեգիտիմության սկզբունքը կարևորագույն արժեք է,որը իշխանության համար դառնում է շատ լուրջ ազդակ:Այսորվա քաղաքական պահանջներին համապատասխնող իշխանությունը լեգիտիմ է,եթե.

*Այն բխում է ժողովրդից և քաղաքականությունն իրականացվում է մեծամասասնության կամքին համաձայն:Այսինքն պետական իշղանություն ունեցողը ուղղակի կամ անուղղակի կերպով ընտրված է ժողովրդի կողմից և հենց նրա կողմից էլ վերահսկվում է:

*Պետական իշխանությունն իրականացվում է սահմանադրության սկզբունքներին համաձայն:Հանրահայտ ճշմատրություն է,որ հասարակության վրա ազդեցություն թողնելը շատ ավելի հեշտ է ունենալ,լեգիտիմություն ունենալու պարագայում,քան հարկանդրանքի միջոցով:Ամերիկացի քաղաքագետ Խուան Լինցը ունի հետևյալ բնորոշումը,նա նշում է որ լեգիտիմության սկզբունքը ենթադրում է մի այնպիսի իրավիճակ,երբ հասարակության մոտ ստեղծվում է,հավատ,համոզմունք,որ չնայած թերություններին և բացթողումներին  միևնույն է գործող իշխանական և պետական ինստիտուտներն ավել լավն են քան մեկ ուրիշը ում կարելի է ձայն տալ ընտրությունների ժամանակ:

Գերծնական կտրվածքով կարելի է առանձնացնել լեգիտիմության 2 մակարդակ`

*ՈՒղղահայաց

*Հորիզոնական

ՈՒղղահայաց մակարդակը ենթադրում է իշխանությունը համապատասխանեցնել հասարակական լայն շերտերի արժեքներին,ժողովրդավարության,արդարության մասին,իրենց ունեցած պատկերացումներին:Այս դեպքում իշխանությունը հենվում է հասարակության աջակցության վրա և  իր սեփական քաղաքականությունն իրականացնելիս ավելի վստահ է և անկաշկանդ:

Լեգիտիմության հորիզոնական  մակարդակ նշանակում է,որ տվյալ ռեժիմը կյանքի է կոչում միայն իշխող էլիտային և իրեն շրջապատող փոքր խմբերի  արժեքներն ու ձգտումները:

Ակնհայտ է,որ բարձր լեգիտիմություն ունի այն քաղաքական ռեժիմը,որը քաղաքականություն իիրականացնելու ժամանակ հենվում է տարբեր խմբերի և հասարակական շերտերի շահըերի իրականացման վրա:ԵՎ հենց այդ սկզբունքն իրականացնելով կարողնաում է վարել էֆեկտիվ քաղաքականություն:Լեգիտիմության հիմնախնդիրն առավել արտացոլվեց Վեբերի աշխատություններում,Վեբերն հենվում էր այն փաստերի վրա,որ լեգիտիմությունը մի գործոն է,որն թույլ է տալիս կայունացնել իշխանության և հասարակության հարաբերակցությունները:Հաջողակ է այն քաղաքական ռեժիմը,որը և հորիզոնակիան,և ուղղահայաց մակարդակները համատեղում է իր քաղաքականության ժամանակ:Յուրաքանչյուր քաղաքական ռեժիմ,գործում է համակեցության հասարակայնորեն ձևավորված և մշակված որոշակի նորմերին և կարգերի շրջանակներում և իր գործառույթներն իրականացնելիս հենվում է հենց այդ արժեքների վրա:

Իշխանությունն լեգիտիմության կարևորագույն ռեսուրսն է,ինչը թույլ է տալիս,որպիսի իշխանությունն իրենց գործողություններում լինեն ավելի անկաշկանդ և ազատ,քանի որ օգտվում են հասարակության աջակցությունից:Այսպիսի<<ազատ գործելու>> համեմատական հնարավորությունը ռեժիմի առջև դնում է որոշակի ընտրություն.

*Վատնել սեփական հեղինակությունը,իրականացնել զուտ սեփական շահերից բխող քաղաքականություն,որն հակասում է հասարակական շահերին,թե ապահովել սոցիալ տնտեսական կայուն զարգացում վարելու քաղաքականություն,որը բխում է հասարակական և պետական շահերից:Հայտնի քաղաքագետ Դ.Իստոնի կողմից առաջադրվել է առավել ունիվերսալ մոտեցում,որտեղ լեգիտիմացվող օբյեկտը<իշխանություն> անջատվել է լեգիտիմացնող<ժողովուրդ> օբյեկտից:

Իստոնը նաև առաջարկում էր իշխանության և քաղաքական ռեժիմի գոյատևման  աջակցման 3 աղբյուրներ.

*Հիմնական գաղափարական սկզբունքներ

*Ռեժիմի նորմերին և կառույցներին կապված լինելը

*Նվիրվածություն քաղաքական առաջնորդների`նրա դրական արժավորման վրա:

Այս ամենին հետևելով,կարելի է առանձնացնել լեգիտիմության 3 տիպեր.

*Գաղափարական լեգիտիմություն

*Կառուցվածքային լեգիտիմություն

*Անձնական լեգիտիմություն

Գաղափարական լեգիտիմությունը հենվում էսկզբունքների և արժեքների վրա,որոնք քարոզվում են իշխանությունների կողմից,այսինքն հասարակությունը հավատում է այդ գաղափարախոսությանը և տալիս իր հավանությունը:

Կառուցվածքային լեգիտիմությունը մի իրավիճակ է, երբ հասարակությունը հավատում և վստահում է պետական կառույցներին`ինստիտուտներին<խորհրդարանին,կառավարություն,նախագահի ինստիտուտ> և այլն:

Անձնական լեգիտիմությունը լեգիտիմության այն տիպն է,որի պարագայում հասարակությունը հավատում և վստահում է այն անձին,որը կամ երկրի առաջնորդն է,կամ քաղաքական կուսակցություն,կամ լիդեր,կամ քաղաքականությամբ զբաղվող անձ:

Լեգիտիմության 3 տիպերն էլ ունեն շատ կարևոր նշանակություն:Լեգիտիմության նշանակությունը հատկապես զգայուն է դառնում այն ժամանակ,երբ առկա է ժողովրդավարությունը,ոչ ժողովրդավարության պայմաներում ուղղակի հնարավոր չէ չափման ենթարկել իշխանության կամ ռեժիմի լեգիտիմության աստիճանը:

5.Քաղաքական ռեժիմի կարևորագույն ինստիտուտները «առաջնորդ, էլիտա, բյուրոկրատյա, ճնշման խմբեր»

Յուրաքանչյուր քաղաքական ռեժիմի կողմից քաղաքական որոշումները ընդունվում ենհենվելով այն ինստիտուտների վրա,որոնք տիրապետում են ինֆորմացիայի և այլ անհրաժեշտ ռեսուրսների,սակայն քաղաքագետների մոտ մինչև այժմ էլ շարունկվում են այն բանավեճերը,թե պետության կազմում ով է կրում կոնկրետ պատասխանատվություն կոնկրետ որոշումներ ընդունելու համար,դա առաջնորդն է,նրա ամենամոտ շրջապատը,բյուրոկրատյան,թե շահախնդիր ճնշման խմբեր,այս դեպքում առանձնացնում ենք մի շարք խնդիրներ:Պրյուլիստական<բազմակարծություն> տեսության համաձայն որոշումների ընդունումը դիտվում է որպես մրցակցային աղբյուր,պայքարի արդյունք,որը մղվում է հասարակության միջև գոյություն ունեցող ուժերի միջև`կուսակցություններ և տարբեր հասարակական խմբեր:Այս պայքարի արդյունքում հաղթողը դառնում է իշխանություն իրականացնողը և հետևաբար,որոշում ընդունողը, ի տարբերություն կուսակցությունների,որոնք ունեն հստակ գաղափարախոսություն,քաղաքական գործելակերպ և իշխանության հասնելու ձգտում.վերը նշված շահախնդիր խմբերը<ճնշման խմբերը> գործում են առավել ավտոնոմ կերպով և ընդհանուր առմամբ առավել շատ ոչ թե ընդունում են որոշումներ,այլ  թողնում են ազդեցություն,ընդունվող որոշումների գործընթացների վրա,միևնույն ժամանակ,լինի դա կուսակցություն,թե որոշակի ճնշման խումբ,նրա գործունեությունը կախված է ֆինանսական ռեսուրսներից:Մեկ բան է խոշոր բիզնեսի ներկայացուցիչներն,որոնք պատրաստ են ներդնել զգալի ֆինանսական միջոցներ իրենց անհրաժեշտ որոշումներ ընդունելու համար,և մեկ այլ բան էփոքր ճնշման խմբերը,որոնք տիրապետում են լոբիստական գործունեության համեմատաբար համեստ հնարավորություններին:

Զարգացնելով հետևյալ դիրքերը էլիտիստական տեսության ներկայացուցիչները,որոնք գտնում են ,անհնար է քաղաքական որոշումներ ընդունել ժողովրդավարության ճանապարհին,պնդում էին ,որ որոշումներ ընդունելու ֆունկցիան ունակ է իրականացնել միայն քաղաքական էլիտան,սակայն այստեղ կա   1  սկզբունք,որ այս պարագայաում քաղաքական էլիտան ընդունում է որոշումներ,հաշվի չառնելով հասարակության լայն շերտերի շահերը: Բավկանին նմանություն կա, որոշումների ընդունման էլիտայի մոտեցման և բյուրոկրատական տեսությունների միջև, որովհետև էլիտան և բյուրոկրատյան որոշումներ ընդունման համար ճնշման են ենթարկում քաղաքական էլիտայի շահերը և բյուրոկրատյան  դառնում է հիմնական որոշումներ ընդունողը, քանի որ ի տարբերություն էլիտայի,բյուրոկրատյան ունի կոնկրետ իշխանություն և մասնագիտակն, փորձագիտական լուրջ անձնակազմ:

Դասական տեսության մեջ բյուրոկրատական տեսությունը սկիզբ է առնում Կարլ Մարկսի և Մակս Վեբերի մտորումներից: Մարկսը համոզված էր, որ բյուրոկրատյան ունի բուրժուական բնույթ, և բյուրոկրատյայի դեմ պայքարը դնում էր մեկ հարթության վրա, բյուրժազիաի դեմ մղվող պայքարի հետ: Նույնացնելով դրանք, Վեբերը գտնում էր, որ բյուրոկրատյայի գործունեությունը բնորոշ է յուրաքանչյուր պետությանը, և դիմակայել դրան իզերու է միայն հզոր առաջնորդը:Առաջնորդը իր գործողություների հաջողության հասնելու համար դիմում  և օգտվում էժողովրդի աջակցությունից, միևնույն  ժամանակ”Թռնելով բյուրոկրատյայի գլխի վրայով”:Այս մտորումներում ձևավորվում և  հիմնավորվում է քաղաքական լիդերության կոցեպցիան, հատկապես դրա խարիզմատիկ տիպը:Անկասկած լիդերը մեծ դեր է խաղում քաղաքական որոշումների ընդունման ժամանակ, սակայն այդ դերը չի կարող  միանման լինել բոլոր դեպքերում:Եթե նույնիսկ քաղաքական լիդերն ունի օրենքով սահմանված իրավասիություններ, նա կարող է այդ լիազորությունների շրջանակներում  հասնել մեծ կամ քիչ արդյունքների:Այստեղ մեծ կարևորություններ ունի անձնական հատկանիշների գործոնը:Ընդհանրապես յուրաքանչյուր քաղաքական առաջնորդի գործունեությունը կարևորագույն գործառույթ է , որն իրագործվում է տվյալ քաղաքական ռեժիմի շրջանակներում, ճիշտ սոցիալական և  տնտեսական քաղաքականության դեպքում քաղաքական առջնորդը կարող է ունենալ լուրջ հաջողություններ ապահովելով թե տվյալ երկրի զարգացումը և հզորացումը,թե ևս մեկ անգամ առաջնորդվելու հնարավորությունը,քաղաքական ռեժիմի պարագայում որոշումներ ընդունման համար բավական կարևոր հանգամանք է քաղաքական լեգիտիմության մակարդակը:Լեգիտիմ առաջնորդը շատ ավելի վստահ է ընդունում քաղաքական որոշումներ,հասկանալով և ըմբռնելով,որ այդ անում է ժողովրդի անունից,ժողովրդի համար:Քաղաքական առաջնորդի պարագայում մեծ նշանակություն ունի նրա անձնական հատկանիշների գործոնը:Ակտիվ լիդերության օրինակ է  ԱՄՆ_ի նախագահ Ֆրանկլին Դելանո Ռուզվելտի գործունեությունը`իր “Նոր կուրս” կոչվող հակաճգնաժամային  ծրագրի իրականացման ժամանակ,սա մի ժամանակաշրջան էր,երբ ԱՄՆն գտնվում էր խորը ֆինատնտեսական ժգնաշամի իրավիճակի մեջ:Ռուզվելտի գործունեությունն այնքան համակարգված, ծրագրված,մասնագիտական և վարչական առումներով գրագետ էր և արդյունավետ ,որ ճիշտ որոշումները ընդունման միջոցով,որոնք ունեին տնտեսական և քաղաքական բնույթ,ԱՄՆ-ին հաջողվեց խորը ճգնաժամից ,վերը նշված,թե տեսական մոտեցումները և թե պատմական օրինակաները տեղին են,և օգնում են հասկանալ տարբեր քաղաքական ռեժիմների կառուցվածքային քործունեության արդյունքում , աշխարհում գործող քաղաքական ռեժիմները բազմաթիվ են և բազմագույն,նրանք շատ հաճախ նման են իրար և շատ հաճախ միմիանցից տարբերվում են:Մի դեպքում  ռեժիմների շրջանակներում կարևորագույն  քաղաքական “Խաղացողը” բյուրոկրատյան է , մյուս դեպքում  առաջնորդը, մեկ այլ դեպքում քաղաքական էլիտան , մեկ այլ դեպքում էլ ճնշման խմբերը,ակնհայտ էեն որ գոյություն չունի բացարձակապես միատեսակ բնույթ ունեցող քաղաքական ռեժիմ, որոնք աչքի են ընկնում նույն գործունեությամբ: Մի դեպքում օրինակ աչքի է ընկնում էկիտայի և բյուևոկրատիայի առաջնահերտ առաջնությունը պետության մեջ.Օր` ԽՍՀՄ-ում  Բրեժնևյան կառավարման ժամանակ,որտեղ կարևորագույն որոշումներն ընդունվում էին բյուրոկրատիայի կողմից , իսկ մյուս դեպքում հարկ է ընդգծել ակտիվ լիդերության գործոնը,որով առանձնանում էր նույն ԽՍՀՄ-ում  Ստալինյան կառավարման ժամանակահատված, որը իզորու էր իրականացնել միանձնիա  կառավարում , իր հետրում թողնելով ,թե ճնշման խմբերին,թե բյուրոկրատիային և թե  քաղաքական էլիտային ,բացի դրանից հարկ է նշել,որ կայունության ժամանակ առջնորդի պոտենցիալի թուլացումը շատ ավելի հավանական է , քան խորը ճգնաժամի իրավիճակում:

Այսպիսով քաղաքական ռեժիմի կառուցվածքն վերլուծելու համար անհրաժեշտ է.մի ժամանակ հետևել մի շարք հարցադրումների,որոնց միջոցով տարբերություները ակներև են  դառնում`քաղաքական ռեժիմի առանձնահատկությունները:

Հարցադրումներն հետևյալն են.

*Ինչպես է գործում քաղաքական ռեժիմը<կառավարություն իրականացնելիս  օգտվում է արդյոք իր նպատակներին  հասնելու համար,ուժի  և  հարկանդրանքի կիրառումից>:

*Հասարակության մեջ ինչպիսի խնդիրներ է այն լուծում<առաջնորդվում է միայն սեփական շահերի լուծման, թե առաջ է տանում հասարակական լայն զանգվածների շահերը>:

* Որ ուժերի վրա է հենվում ,որոշումներ ընդունման ժամանակ<դա ողջ հասարակությունն է ,թե իշխանության մոտ կանգնած փոքր խումբը>:

Այս հարցադրումների  միջոցով և դրանց պատասխանն գտնելու միջոցով տարբեր  երկրներում գործող քաղաքական ռեժիմները կարելի է պարզաբանել,տալով դրանց բնորոշումը և որակումը:

6.Քաղաքական ռեժիմի տիպաբանությունը

Քաղաքական ռեժիմները և դրանց ուսումնասիրության պատմությունը նույնքն հին է , որքան քաղաքականության ուսումնասիրությունը:Սկսաց Արիստոտելից և Պլատոնից , հին մտածողները փորձել են գտնել և մշակել մի այնպիսի  ըմբռնում ,որը հնարավորություն կտար դասակարգել քաղաքական ռեժիմները:Սակյն դասակարգման մեջ ևս կա որոշակի սուբյեկտիվ կողմ:Յուրաքանչյուր դասակարգման մեջ արտացոլվում է տվյալ գիտնականի քաղաքական կողմնորոշումները և  նախապատվությունը:Պլատոնի և Արիստոտելի տիպաբանությունը արտացոլում է նրանց սեփական քաղաքական փոևձը կամ Հին Հունաստանի քաղաքական  փորձը:20-րդ դարում քաղաքական ռեժիմի բազմազանությունը հանգեցրեց նրան , որ ռեժիմները բաժանվեցին 3 հիմնարար մասի.

*Տոտալիտար

*Ավտորիտար

*Դեմոկրատական

Լեհ քաղաքագետ Եժի Վիատրը նշում է “Կարծուն եմ.որ 20-րդ դարը մեր հետնորդները կհիշեն մի կողմից,որպես ժողովրդավարության վերելքի և նրա փուլերի զարգացման դար,իսկ մյուս կողմից,որպես հակաժողովրդավարության դարաշրջան, որոնք նախկինում եղել են  չտեսնված շատ:Դեռ երբեք ժողովրդավարությունն ու նրա հակառակորդները իրար հետ չեն մտել այդքան սուր  ու դժվար պայքարի մեջ ինչպես այսօր, ես հույս ունեմ ,որ հաջորդ դարաշրջանը կդառնա ժողովրդի  վերջնական  հաղթանակի  դարաշրջան և հակաժողովրդավարական ռեժիմները,իրեց տարբեր տիպերով կմնան անցիալում”

Հետևյալով այս մտքին կարելի է ասել,որ մեր ժամանակների  ամենամեծ հակասությունը ժողովրդավարության և հակաժողովրդավարության հակասությունն է:Ժամանակակից քաղաքական ռեժիմները բաժանվում են  2 մասի.

*Ժողովրդական ռեժիմների

*Ոչ ժողովրդավարական ռեժիմների

Եվ դրանում է մեր ժամանակների ամենամեծ հակասությունը:Փորձենք բնութագրել և սահմանել ժողովրդավարական ռեժիմը`

*Մրցակցային,ազնիվ,թափանցիք ընտրությունների անցկացում,մրցակցային ասելով հասկանում ենք տարբեր  խմբերի կամ անհատների թեքնացության ազատ առաջադրման հանարավորություևը:Ընտրությունները ազատ են եթե չկան  կեղծիքներ,դրանք թափանցիկ են և չկա իշխանական ռեսուրսի օգտագործում և ճնշում:Ինչպես նաև առկա են ազնիվ խաղի յուրահատուկ մեխանիզմները:Ընտրությունները ազնիվ չեն ,եթե  բյուրոկրատական ապարատը պատկանում է 1 կուսակցության ,եթե նույնիսկ այդ կուսակցությունը հանդուրժողական է,վերաբերմունք ունի մյուս կուսակցության նկատմամբ:Ընտրություներն ազնիվ չեն , եթե Զլմ-ները  քարոզում են միայն մեկ կուսակցության կամ մեկ թեքնածուի  դիրքորոշումը,չափահովելով այլընտրանքի ապահովություն:

*Կառավարությունները և իշխանությունները ծնվում են կամ ձևավորվում են միայն ու միայն համաժողովրդական ,ուղղակի ընտրությունների միջոցով:Եվ ժողովրդավարության զարգացման համար բավարար չէ անընդհատ ընտրություններ անցկացնել:Դա չի կարող ինքնանպատակ դառնալ:Անհրաժեշտ սկզբունք է,որ կառավարության քաղաքականությունն իրականացման ժամանակ հենվի և առաջնորդվի հենց ժողովրդավարության սկզբունքներով:Լատինական Ամերիկայի և Աֆրիկայի մի շարք երկրներում շատ հաճախ են անց կացվում արտահերթ ընտրություններ,սակայն դա չի նշանակում,որ այդ երկրների ռեժիմները  ժողովրդավարական են,դրանք դուրս են ժողովրդավարությունից և շատ ավելի Ավտորիտար են,քանի որ մինչև ընտրություն անցկացնելը,այդտեղ դարձել է ավանդույթ`փոխել իշխանությունը հեղափոխությունների կամ ռազմական հեղաշրջումների միջոցով,մինչ դեռ ժողովրդավարության անհրաժեշտ սկզբունքներից մեկ,դա  իշխանություների փոփոխությունն է ընտրությունների միջոցով,այլ ոչ թե հեղափոխությունների:Դեմոկրատիայի կարևորոգույն մեկ այլ սկզբունքը,այն է ,որ այն պաշպանում  է փոքրամասնությունների շահերը,մեծամասնության  կարծիքը,որը արտահայտվում է ընտրությունների ժամանակ,կարևոր պայաման է սակայն ,բայց ոչ բավարար:Եթե փոքրամասնության  նկատմամբ կիրառվում է խտրականություն,ապա ռեժիմը դառնում է ոչժողովրդավարական անկախ ընտրությունների ազնվությունների և դրանք անցկացնելու հաճախականությունից:

Հայտնի քաղաքագետ Խուան Լինցը առաջադրել է  ժամանակակից աշխարհի,ոչժողովրդավարական`Տոտալիտար և Ավտորիտար ռեժիմների միջև գոյություն ունեցող տարբերությունը:Նա նշում է,որ չի կարելի ,բոլոր ոչ  ժողովրդավարական ռեժիմները դասել նույն շարքում:Կարելի  է նշել , թե ինչպես են քաղաքական քարոզչության  ժամանակ բոլոր ոչժողովրդավարական  ռեժիմները իմի բերվում  ամբողջատիրության տերմինի տակ:Հարկ է նշել,որ քաղաքական տերմինը օգտագործվում են, ոչ թե դատապարտման իմաստով,այլ որպես  բնութագրիչ նկարագրություն:Որը թույլ է տալիս վեր հանել տարբեր ռեժիմների տարբերությունները:Ոչ ժողովրդական  ժամանակակից քաղաքական ռեժիմները բաղկացաց են 2 ենթախմբից.

*Ամբողջատիրական

*Ավտորիտար ռեժիմներից:

Ամբողջատիրական են այն ռեժիմներն,որտեղ

*Գոյություն ունի 1 զանգվածային կուսակցություն և նրան է պատկանում ողջ իշխանությունը:

*Կուսկցությունը ձևավորված է ,ոչ ժողովրդավարական սկզբունքներով և համախմբված է լիդերի շուրջ:

*Գերիշխող է գաղափարախոսական դերը,որին պարտավոր են  ենթարկվել բոլորը և  հետևել դրա սկզբունքներին:Ամբողջատիրական ռեժիմը գաղափարական ռեժիմ է,որտեղ գոյություն ունի սեփական աստվածաշունչը;Քաղաքական առաջնորդն է  սահմանում և որոշում  թե ինչպիսին պետք է լինի գաղափարախոսությունը:

*Ամբողջատիրությունը կառուցվում և հենվում էինչպես արտադրության և տնտեսության տոտալ վերհսկման ,այնպես էլ կյանքի մյուս ոլորտների`զլմների,եկեղեցու,կրթության և այլ ոլորտների վերահսկման վրա:

*Ամբողջ ժամանակ գոյություն ունի  ահաբեկչական,ռազմաոստիկանական վերահսկողություն:Դա այն պատճառով է, որ ոչ ոք չի ապացուցում մեղքը,երբ կայացվում է դատավճիռ:

Այս վերը նշված կետերը կոչվում են բնութագրիչ գծերը<Սինդրոմներ> ,որոնք հատուկ են տոտալ գաղափարական  կառույց ունեցող երկրներին:

7.Ամբողջատիրությունն որպես քաղաքական ռեժիմի տեսակ

Ամբողջատիրությունը 20-րդ դարի քաղաքական երևույթ է:Այն դասվում է, ոչժողովրդավարական ռեժիմների շարքին:Այն ծագում է “տոտալիստ” հունարեն բառից,որը թարգմանաբար նշանակում է ամբողջ: Միջազգայնորեն ընդունված է ամբողջատիրությունն անվանել տոտալիտարիզմ:Այս հասկածությունն շրջանառության մեջ է մտել սկսած 20-րդ դարի սկզբին և գործարծվում է մինչև օրս:Իր էությամբ  և գաղաթարախոսությամբ տոտալիտարիզմը հեղափոխական ռեժիմ է:Այն հիմնավորում է նոր  հասարակություն ,նոր մարդու ստեղծման անհրաժեշտությունը:Տոտալիտար  հասկածությունը 1 անգամ օգտագործվել է  1920-30-ական թթ. լրագրողների և քաղաքական  գործիչների կողմից,որոնք օգտագործելով այս տերմինը,օրինակ էին բերում Ֆաշիստական Գերմանիային և Բոլշեվիկյան Ռուսաստանին:Օրինակ Գերմանական հանրագիտարանը տոտալիտարը բնորոշում է որպես քաղաքական,հասարակական և  հոգևոր կյանքի միակողմանի և կենտրենացված վերահսկող  մի համակարգ,մատնացույց անելով,որ այդպիսին էր  Սովետական Միությունը:Իսկ Սովետական Միությունն իր հերթին նշում էր ,որ այտպիս պետություն է Գերմանյան:Որը աչքի էր ընկնում բացահայտ ահաբեկչությամբ և  բռնարարություններով:Արդար լինելու համար պետք է նշել,որ  թե Խորհրդային Միությունը և թե Ֆաշիստական Գերմանյան համարվում են Տոտալիտար ռեժիմի դասական օրինակներ:Որոնք աչքի էին ընկնում  իրենց քաղաքական ռեժիմի հետևյալ առանձնահատուկ գծերով`

*Մեկ կուսակցության գոյությունը և քաղաքական ողջ համակարգի կենտրոնացված լինելը  իշխանության գործադիր թրի  ձեռքերում:

*Իտարբերություն  ժողովրդավարության և ավտորիտար ռեժիմներին տոտալիտարը առաջ է գալիս , ոչ թե ընտրությունների միջոցով , այլ հեղափոխության:Պատերազմները, տնտեսական ճգնաժամերը, հետպատերազմյա իրավիճակները ստեղծում են ծանր, սոցիլ-տնտեսական իրավիճակ,որտեղ մարդիկ պահանջում են շութափույտ լուծումներ տալ խնդիրներին:Իշխանությունն ու կառավարությունն իվիճակի չեն  լինում լուծել խնդիրները:Այսպիսի պայմաներում առաջ են  գալիս ծայրահեղական գաղափարներ ունեցող քաղաքական ուժեր,որոնք առաջնորդում են  դժգոհ հասարակությանը:Այս ծայրահեղական ուժերը խոստանում են  շութափույթ լուծել բոլոր ծառացած խնդիրները և մղում հասարակությանը  դեպի իշխանափոխության և հեղափոխության :Հեղափոխության համար նախադրյալ հանդիսացվ օրինակ `առաջին համաշխարհայի պատերազմն ,որից հետո Գերմանիայում տեղի ունեցավ հեղաշրջում և ֆաշիստական  գաղափարախոսություն ունեցող ծայրահեղական ուժերը անցան իշխանության :Ռւոսական հասարակության դժգոհությունը 20-րդ դարի սկզբին միապետական իշխանություններից շատ մեծ էր,դա դարձավ լուրջ գործոն ,որպիսի 1917թ. Ռուսաստանում տեղի ունենա բոլշեվիկյան հեղափոխություն :Որից հետո Ռուսաստանում առաջնային դարձավ կոմունիստական գաղափարախոսությունը:

Քաղաքագիտության մեջ Տոտալիտար տեժիմի կապակցությամբ տեղ են գտել մի շարք բանավեճեր:Քաղաքագետները Տոտալիտարիզմը համարում է պետության  բռնապետության մի որոշակի տիպ,մյուս մասն կարծում է .որ այն որոշակի հասարակաքաղաքական կարգ է,իսկ մյուսներըՏոտալիտարիզմն որակում են որպես միամբողջական համակարգ,որը իր մեջ ներառում է հասարակական  կյանքի բոլոր ոլորտները:Քաղաքագետների բոլոր հետևությունը կարելի է համարել ընդունելի:Սակայն կա մեկ կարևոր առանձնահատկություն `ամբողջատիրությունը քաղաքական ռեժիմ է,որտեղ առկա է կառավարման իրականացմանայնպիսի մեթոդներ և եղանականեր,որոնց պայմաներում իշխանություները համընդհանուր վերահսկողություն են իրականացնում հասարակության բոլոր շերտերի վրա,կիրառելով նրանց  նկատմամբ  պարբերական բռնություն և սպառնալիք:

“Ամբողջատիրությունը ոևոշակի հասարաքաղաքական կարգ է,որը բնորոշվում է բյուրոկրատական ,կուսակցական ապարատի և այդ ամենի գլուխն հանդիսացող առաջնորդի քաղաքական ,տնտեսական  և գաղափարական բռնի  տիրապետությամբ,որը իրականացվում է հասարակության անդամների նկատմամբ:Այս պայմաներում  ողջ հասարակական  կառույցը ենթարկվում է իշխանությունների կողմից թելադրվող գաղափարախոսությանը և քաղաքական մշակույթին:

Յուրաքանչյուր  իշխանություն և քաղաքական ռեժիմի առանձնահատկությունն և  որակը,դա  իշխանություն և մարդ փոխհարաբերություն է:Տոտալիտար ռեժիմի պայմաններում  մարդու համար տեղ գոյություն չունի:Այսպիսով Տոտալիտարիղմը քաղաքական ռեժիմ է,քաղաքական համակարգի բաղկացուցիչ մասը:Կառավարման մեթոդների ,եղանակների,գաղափարախոսական և ինստիտուցոնալ տարրերի ամբողջություն:Միայն 20-րդ դարում ամբողջատիրությունը ստացավ քաղաքական հնչողություն և մասայականություն:Այս դարաշրջանում  իշխանությունը բռնի կազմակերպման պատմական բոլոր ձևերը ինչպիսիք էին  դեսպոտիզմը,բռնապետությունը,բռնակալությունը 20-րդ դարում ստացան իրենց ժամանակակից տեսքը,ի դեմս Տոտալիտարիզմի:Յուրաքանչյուր Տոտալիտար ռեժիմի համար կենտրոնական դեր ունի գաղափարախոսությունը,նա մի գործիք է,որի միջոցով տեղի է ունենում  հասարակության անդամների համահարթեցում:Վերջինիս միջոցով առավել հեշտ է դառնում վերահսկել հասարուկությունը:Ամբողջատիրությունը ժամանակակից բառարանում  բնորոշվում է,որպես բռնի  քաղաքական տիրապետություն ,որտեղ հասարակությունը բնորոշվում է,որպես 1  զանգված և ենթարկվում է իր սոցիալ տնտեսական ,գաղափարախոսական ,  հոգևոր և անգամ իր սեփական կյանքով իշխող զինվորաոստիկանական վերնախավի,որը ղեկավարում էառաջնորդը`<Ֆյուրե  Ադոլֆ Հիտլեր,Գերմանիա,Վոժդ Իոսիֆ Ստալին,Ռուսաստան>:Պետք է նշել ,որ բացի ամբողջատիրական  պատմական ձևերից չի կարելի նշել,որ այն աշխարհում գոյություն չունի:Ժամանակակից  Տոտալիտար պետությունները կարող են համարվել Հյուսիսային Կորյան և Իրաքը`Սադամ Հուսեյնի կառավարման ժամանակ:Այս երկու պետություններում էլ առկա էր տնտեսության ռազմականացում,որի պայմաներում նյութական հիմնական միջոցներն ուղղվում են դեպի ռազմական ոլորտ:Երբ որ մենք խոսում ենք հոգևոր և գաղափարական վերահսկողության մասին,ապա պետք է նշել ,որ ամբողջատիրական գաղափարախոսությունը ունակ է վերահսկել հասարակությունը,այն դեպքում,երբ թելադրում է նրան  ինչպես մտածել,ում դավանել և ում հավատալ:Յուրաքանչյուր շեղում այս կանոներից խստորեն դատապարտվում է և կանխվում:

Պետք է ննշել նաև,որ քաղաքագիտության մեջ համաձայն քաղաքական ռեժիմի դասակարգման,Տոտալիտարն համարվում է,ոչժողովրդավարական քաղաքական ռեժիմ:Ամբողջ աշխարհում ժողովրդավարության սկզբունքները համարվում են կարևորագույն ,հիմնարար սկզբունքներ,որի միջոցով ապահովում է մարդու ամենակարևոր իրավունքը`ազատությունը:Ամբողջատիրությունը աչքի է ընկնում,այս կարևորագույն սկզբունքի  խախտմամբ,քանի որ իշխանությունը իրականացման ժամանակ խնդիրների լոիծման համար1 մեթոդը համարվում է բռնի ուժի կիրառումը:

8.Ավտորիտար քաղաքական ռեժիմ

Ավտորիտարիզմը պատմության մեջ ամենատարածված քաղաքական ռեժիմն մեկն է:Այն ունի անցումային բնույթ,և որոշակի ժամանակաընթաց է Տոտալիտարիզմի և Ժողավրդավարության միջև:Լինելով անցումային ռեժիմ,այն իր մեջ ներառում է,որոշակի գծեր,որոնք հատուկ են ,թե Տոտալիտարիզմին և ,թե ժողովրդավարության:Որոշակի չափով  կարելի ասել ,որ Ավտորիտար ռեժիմի պայմաներում պահպանվում է քաղաքական հասարակության որոշակի  տարեր:Այն իր մեջ ներառում է խնդիրների լուծման կոշտ և բռմի մեթոդներ,որոնք հատուկ են Տոտալիտարիզմին:

Որոնք են Ավտորիտարի բնորոշ գծեր.

*Ավտոկրատիզմ<ինքնիշխանություն>, սա իշխանությունը կրող մի փոքր խումբ է,կամ 1 մարդ<միապետ,բռնապետ>,որն իր ձեռքն է պահում`փոքր խումբ մարդկանց հետ,ողջ քաղաքական իշխանությունը:Այդ խումբն կարող է լինել  օլիգարխներից բաղկացած կամ բարձրաստիճան զինվորականերից`<ռազմական ֆունդա>:

*Ավտորիտար ռեժիմն ունի անսահմանափակ իշխանություն ,այդ իշխանությունը չի վերահսկվում քաղաքացիների  կողմից :Իշխանավորներն կարող են կառավարել օրենքների միջոցով,որոնք շատ հաճախ ընդունվում են ,իրենց իսկ շահերից ելնելով:

*Այպիսի  ռեժիմի պայմաններում գոյություն ունի հարկադրական ուժի կիրառման գերակայություն:Ի տարբերություն  Տոտալիտարի Ավտորիտար ռեժիմը,ոչ միշտ է ,որ դիմում է համատարած բռնությունների:Սակայն քաղաքացիների անհնազանդության դեպքում և իշխանության  կորստի իրական վտանգի պայմաներում,այս ռեժիմն ունի  բավարար հնարավորություն կարգուկանոն հաստատելու համար:

*Ավտորիտար ռեժիմի պայմաներում բացառվում է իրական ընդդիմության առկայությունը,այն առգելվում կամ ճնշվում:Ավտորիտար ռեժիմին հատուկ են հետևյալ գործելակերպը` իշխանության  խիստ հսկողություն են սահմանում ,գոյություն ունեցող ,բայց շատ թույլ կուսակցության վրա,արհմիության վրա,քիչ թե շատ կազմակերպությունների վրա:Այս կազմակերպությունների գործունեությունը հնարավոր է միայն այն  դեպքում,երբ դրանք գտնվում են հսկողության տակ և չունեն որևէ ցանկություն մասնակցել քաղաքական գործընթացներին:

*Շատ հաճախ Ավտորիտար ռեժիմի առաջնորդները ժողովրդավարության գործընթածների մեկնարկի ուշացումը պատճառաբանում են քաղաքացիական հասարակության բացակայույամբ,քաղաքական կազմակերպություների ստեղծման համար,հասարակոիթյան անպատրաստվածության և այլն:

Պետք է նշել որ կա Ավտորիտար ռեժիմի ղեկավարման 2 տիպ`

*Իրականացնում է քաղաքականությունը  այնպես,որպիսի գրանցվեն հաջողություններ,և տվյալ երկիրը արագ անցում կատարի դեպի ժողովրդավարություն:

*Այս տիպի,իրադաիձության այսպիսի զարգացումը ձեռնտու չէ:Այստեղ գոյություն ունեն շահեր և դրանք իրականացվում են ավելի շատԱվտերիտար ռեժիմի պայմաներում, քան      ժողովրդավարության:

*Տոտալ վերահսկողության  բացակայությունը հաստատելու համար փաստ է Ավտորիտար ռեժիմի պայմանը:Իշխանությունները հիմնականում զբաղված են իրենց  սեփական անվտանգության հարցերով,շահերով,հասարակության կարգուկանոնի ապահովման,պաշպանության խնդիրներով,արտաքին խնդիրներով,և որոշակի ազատ հնարավորություն է ստեղծում տնտեսական դաշտի համար,չնայած կարող են լուրջ ազդեցություն ունենալ տնտեսական քաղաքականության վրա,սակայն չխախտելով շուկայական ինքնակառավարման և  ինքնահամակարգերի սկզբունքնեևը:

*Ավտորիտար ռեժիմին հատուկ է քաղաքական  էլիտայի հավակագրումը ինքնահամակարգման միջոցով,այսինքն  պաշտոնի են նշանակվում մարդիկ,ոչ թե գիտելիքների ,կազմակերպչական հնարավորությունների,պրոֆեսիոնալիզմի և այլ  հատկանիշների ազատ մրցակցության պայմաներով,այլ ուղղակի վերեվների թելադրանքով:Գոյություն չունի ազատ մրցակցային պայման:

Այսպիսով`հաշվի առնելով Ավտորիտարի վերոհիշյալ գծերը,այն կարելի է սահմանել այսպես. “Մեկ անձի,կամ խմբի անսահմանափակ իշխանություն,որը չի ընդունում իրական ընդդիմության  առկայությունը և արգելում է այն ,բայց պահպանում է անձի և հասարակության ինքնիշխանությունը:Սակայն թույլ չտալով,վերջինս ակտիվորեն մասնակցել քաղաքական գործընթացներին:

Շատ քաղաքագետների մոտ կա այն համոզմունքը, որ ի տարբերություն լիբերալիզմի ,որ անհսկողության դեպքում կարողէ վերածվել անարխիայի<անիշխանության>.Ավտորիտարիզմն հասարակության մեջ ձևավորում է որոշակի  կարգապահություն ,հպատակություն ,կարգուկանոն:Այնուամենայնիվ Ավտորիտարը մնում է,որպես անցումային շրջան,և քանի դեռ այն չի հասել գոնե այդ շրջանի կեսին ,ապա իր մեջ կրում է Տոտալիտարին  բնորոշ բազմաթիվ հատկանիշներ:Սա է պատճառն,որ ընդունված է,որ Ավտորիտարը համարել մի այնպիսի ռեժիմ,որը իր կարևորոգույն  սոցիալքաղաքական  լուծումը տալիս է ոժային և հարկադրական միջոցներով: Հարկադրական մեթոդները կիրառվում և ղեկավարվում են ուժային ինստիտուտների  կողմից`բանկ,ոստիկանություն և հատուկ ծառայություները:

Կառավրման այսպիսի համակարգում հասարակության դերը  ներքին քաղաքականության գործընթացներում,որպես կանոն  հավասերցվում է նվազագույնի:Հասարակությունը դուրս է մնում  ,ոչ  միայն  որոշումներ ընդունման կենտրոնից,այլ  ընդհանուր երկրի ոչ  քաղաքական կյանքից:Ավտորիտար ռեժիմի պայմաներում երկրի ուժային  ինստիտուտները անվերապահորեն  կարևորներ են  պետության մեջ,և դրանց դերը տվյալ տիպի  ռեժիմում ավելի մեծ է և գերիշխող:Այս ամենին գումարած Ավտորիտարն ունակ է ապահովելու միայն հարկադրված լեգիտիմություն ,սակայն  հասարակական աջակցության այսպիսի սահմանափակումը նեղացնում է ռեժիմի  քաղաքական շարժը: Այս պարագայում իշխանությունը չունենալով հասարակության աջակցությունը, չի կարողանում բարդ իրավիճակների պարագայում գործել ճկուն  և  օպերատիվ:Այսպիսի   պայմաներում հասարակական կարծիք ձևավորվում է է  պետական քաղաքականության կողմից  և Ավտորիտար ռեժիմը  ընդունակ չէ ձևավորել այնպիսի լուրջ շարժառիթներ,որոնք հասարակության մեջ  կարող են առաջ բերել,որոշակի առաջընթացներ:

Advertisements

2 thoughts on “Քաղաքակական ռեժիմներ

  1. Իսկ էս նյութի գրականության ցանկը հնարավոր ա ձեռք բերել, եթե կարելի է, նախօրոք շնորհակալություն

    • Գրականության ցանկը շատ բազմազան է, հնարավոր չի բոլորն տեղադրել: Որոշ գրքեր (Անգլերեն, Ռուսերեն) շուտով կտեղադրվեն Բլոգում:

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Փոխել )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Փոխել )

Connecting to %s