Խորխե Լուիս Բորխես

exam-time-managementԻսպաներենից թարգմանությունը՝ Հ. Բոդուկյանի

Խորխե Լուիս Բորխես

Խորխե Լուիս Բորխես Նոր հանդիպում («Չհրատարակված զրույցներ» գրքից) Ժամանակը

Օսվալդո Ֆերարի

Օ.Ֆերարի.- Ձեր խորհրդածությունների առարկան այն է, ինչը որ շատ ու շատ փիլիսոփաների խոհածությունների առարկան է` ժամանակը, ժամանակի կոնցեպցիան:

Խ.Լ.Բորխես.- Այո:

Օ.Ֆերարի.- Ինձ հետ զրույցներից մեկում դուք ասացիք, որ ժամանակը ավելի իրական է, քան մենք, որ մենք ժամանակով ենք արարված:

Խ.Լ.Բորխես.- Ես կարծում եմ, որ դա այդպես է, եւ տվյալ դեպքում ես իդեալիստ եմ, քանզի մատերիալիստների համար ամեն ինչի հիմքը տարածությունն է, մատերիալիստների համար հիմնականը, այսպես ասենք, ատոմներն են, իսկ իդեալիստի համար ամեն ինչի հիմքը այն տիեզերական երազն է, որը մենք ժամանակ ենք կոչում, թեպետ մեր աշխարհում գոյություն ունի ինչպես ժամանակ, այնպես էլ տարածություն:

Օ.Ֆերարի.- Անշուշտ:

Խ.Լ.Բորխես.- Այո, հետեւաբար, երբ ես ասում եմ, որ մենք ժամանակով ենք արարված, ես իդեալիստ եմ. ամենակարեւորը` ժամանակային հաջորդականությունն է` առաջ, այժմ, հետո, դա գլխավորն է: Եւ հնարավոր է, որ տիեզերական երազն անանձնական է: Դե, օրինակ, մենք ասում ենք` «մաղում» է, այստեղ սուբյեկտ չկա, պարզապես մանրամաղ անձրեւ է տեղում, ջուր է թափվում, այդպես էլ հավանաբար կարող է լինել երազ առանց երազատեսի:

Օ.Ֆերարի.- Պարզ է:

Խ.Լ.Բորխես.- Գործողություն առանց գործողության սուբյեկտի: Այդ խնդիրը շատ մարդկանց է հուզել: Անհավանական է թվում, որ համանման բան լիներ, բայց այդուհանդերձ կա: Ես արդեն բազմիցս կրկնել եմ Շոուի խոսքերը` «Աստված արարում է ինքն իրեն»: Այդպես էլ ժամանակն է արարում ինքն իրեն, ժամանակը, որը կոչվում է տիեզերական գործք, կամ եթե ավելի ընտել ձեւով ասենք` համաշխարհային պատմություն: Այդ ամենը տիեզերական արարմունք է, չբացառելով եւ մեր այսօրվա զրույցը, չբացառելով բոլոր մնացյալ մարդկանց, որոնց անրջվում է աշխարհը, որում նրանք ապրում են: Այդ ամենը Աստծո արարածն է: Կարեւորը եզրակացությունն է, որը մենք կարող ենք անել Շոուի խոսքերից, այն է, որ Աստված արդեն իսկ գոյություն ունեցող էակ չէ: Աստված արարում է ինքն իրեն, Աստված, համենայնդեպս մեզ համար, գոյություն ունի եւ ապագայում, եւ անցյալում: Այլ կերպ ասած` տիեզերական արարումն ուղղված է Աստծուն:

Օ.Ֆերարի.- Այդպես էր կարծում եւ Ռիլկեն:

Խ.Լ.Բորխես.- Մենք բոլորս ընթանում ենք առ Աստված: Սքոթ Էրիուգենան եւ նրա նախորդները ենթադրում էին, որ սկզբում միայն կար Աստված, այնուհետեւ Աստված բաժանվեց հանքանյութերի, բույսերի, կենդանիների եւ մարդկանց մեջ: Բայց ավելի ուշ, երբ համաշխարհային պատմությունն իր ավարտին կհասնի, ամենայն ինչ դարձյալ կվերադառնա առ Աստված: Վիկտոր Հյուգոն մի հրաշալի բանաստեղծություն ունի, այն կոչվում է` «Այն, ինչ շուրթերն ասում են խավարում»: Այն ներկայացնում է համաշխարհային պատմության ամփոփումը: Վերջում Հյուգոն գրում է, որ Աստծո բոլոր արարածները կվերադառնան առ Աստված: Նա համաձայնվում է նույնիսկ այն բանին, որ սատանան էլ կվերադառնա առ Աստված, քանզի չարը նույնպես տիեզերական գործքի մասնիկ է: Հյուգոն իրեն ներհատուկ ոճով նկարագրում է հրեշներին, Լեւիաթանին, սեւ հրեշտակին, վիշապներին, անկյալ հրեշտակներին, սատանային: Հետաքրքրական է, որ Բեռնարդ Շոուն ունի մի դրամա` «Դարձ առ Մաթուայիլը», որը նա կոչում էր «մետակենսաբանական պենտալոգիս», որը հավանաբար չի կարելի աստվածաբանական կոչել, բայց այդ դրամայում ցուցադրված է ողջ մարդկային պատմությունը` այն սկսվում է դրախտի այգում Ադամ եւ Եվայի կենաց դրվագով եւ եզրափակվում է աշխարհի վերադարձով առ Աստված:

Շոուն հավանաբար, անկախ իր կամքից, տեսնում էր այն երազը, որն անրջվելու էր 9-րդ դարի իռլանդացուն` Սքոթ Էրիուգենային, որը հունարենից թարգմանել էր Դիոնիսիոս Արիսպագանացու երկերը, եւ ում փիլիսոփայությունը ճիշտ այնպիսին էր, ինչպես Շոուի դրամայում: Աստծո բոլոր արարածները զատվել են Աստծուց, բայց տիեզերական պրոցեսի խճճված ու երկարատեւ եզրափակումից հետո վերադառնալու են առ Աստված: Ինչ զարմանալի են նրանք` այդ երկու իռլանդացիք: Ես չգիտեմ, թե Շոուն կարդացել է Սքոթ Էրիուգենայի երկերը, կարծում եմ` որ ոչ, սակայն նրանց փիլիսոփայական համակարգը միեւնույնն է:

Օ.Ֆերարի.- Չափազանց հետաքրքիր է:

Խ.Լ.Բորխես.- Այո, երկու իռլանդացի, եւ երկուսն էլ միեւնույն աշխարհընկալմամբ են կազմում:

Օ.Ֆերարի.- Վերջերս զրույցներում դուք անդրադառնում եք կրոնին կամ միստիկային:

Խ.Լ.Բորխես.- Բայց մարդն իրոք որ կրոնի կարիք ունի: Քրիստոնեության մեջ ամենից դժվարը դոգմաները հասկանալն է, եւ ինձ երբեմն թվում է, որ ես կարող էի, թեպետ եւ վստահ չեմ, բուդդիստ դառնալ, քանի որ բուդդիզմի մեջ առասպելաբանություն չկա: Բուդդիզմը միայն պահանջում է հավատ առ էթիկա եւ վերամարմնավորում: Մի անգամ ես զրուցում էի ճապոնացի նկարիչ Կասուա Սակայի հետ, նա բուդդիստ է, եւ ես ասացի նրան, որ Բուդդան հավանաբար ծնվել է Նեպալում, քրիստոնեությունից կես հազարամյակ առաջ, եւ Կասուա Սական սկսեց ինձ հետ կրքոտ վիճել` նա ժխտում էր Բուդդայի պատմականությունը: Այլ կերպ ասած` բուդդիզմում ամենակարեւորը հենց ուսմունքն է, այլ ոչ թե այն հարցը` Բուդդան իրոք գոյություն ունեցե՞լ է, թե՞ ոչ: Իսկ քրիստոնեությունը մեզ ստիպում է ընդունել դժվար ընկալելի մի առասպելաբանություն: Աստված հասել է այն բանին, որ մարդեղացել է եւ իրեն զոհել է մեր բոլորի փրկության համար, բայց դժվար է պատկերացնել, որ ինչ-որ մեկը կարող է փրկության արժանանալ, եթե իրեն զոհել է այլ մեկը: Այդ ամենն ընկալելը չափազանց դժվար է: Իսկ բուդդիզմը բազմաստվածություն է ընդունում: Ճապոնիայում դուք կարող եք սինտոիստ լինել: Կարող եք հավատալ ութ միլիոն աստվածների եւ բացի այդ, հավատալ Բուդդայի ուսմունքին, կարող եք եւ չհավատալ, կարող եք ձեր կրոնից վտարել աստվածներին: Իսկ կաթոլիցիզմը ձեզանից պահանջում է Աստվածամարդու եւ Աստծո երրորդության դոգմաների ընդունումը: Այս ամենը մարդկային ընկալումից վեր է:

Օ.Ֆերարի.- Ժամանակը անվերջանալի թեմա է: Այնքան անվերջանալի, որքան հենց ժամանակը, այդպես չէ՞:

Խ.Լ.Բորխես.- Անկասկած:

Օ.Ֆերարի.- Չէ՞ որ մենք չենք կարող պատկերացնել ժամանակի ոչ սկիզբը, ոչ էլ վերջը: Եթե մենք մտորենք սկզբնական ակնթարթի մասին, ապա ի՞նչ է նախորդել դրան, ես հիշում եմ, որ մի անգամ, երբ մենք խոսում էինք ժամանակի մասին, դուք ասացիք, որ արվեստն ու գրականությունը պետք է ազատվեն ժամանակի խնդրից:

Խ.Լ.Բորխես.- Այո, մտաբերում եմ, բայց կարծում եմ, որ դա իմ էվֆեմիզմն է (մեղմասացությունը): Ես ուզում էի ասել, որ գրականությունն ու արվեստը կարող են մեզ հավերժական դարձնել: Հենց գրականությունը, այլ ոչ թե «գրականության սոցիոլոգիան», որի հետ վերջերս մեզ խառնում են: Անշուշտ, հենց գրականությունը: Այն առավել կարեւոր է, քան սոցիոլոգիան, քանզի արվեստը ավելի կարեւոր է, քան գիտությունը: Առավել եւս, եթե խոսքը բավական կասկածելի գիտությունների մասին է:

Օ.Ֆերարի.- Ես հիշեցի Ռիլկեի խոսքերը, որ նա ասել է մի բանաստեղծի` «գրեք այնպես, ասես դուք հավերժական եք», եւ ինձ թվում է, որ ձեր մոտեցումը նույնն է:

Խ.Լ.Բորխես.- Հավանաբար, այդպես մենք կարող ենք հավերժական լինել: Ամեն ինչ հնարավոր է: Մեր բոլորի մեջ կա մի բան, որը մեր ճակատագրի ինչ-ինչ փոփոխականություններից կախված չէ: Մարդը կարող է գիտակցել այն ժամանակ, երբ նրա հետ ինչ-որ դժբախտություն է պատահում: Ես, օրինակ, հիշում եմ, որ երբ ինձ լքեց մի կին, ես բնականաբար հուսահատության մեջ էի: Իսկ հետո ես մտածեցի, որ այն, ինչ պատահեց` ոչ մի կապ չունի գրողի հետ, ում անունն է Խ.Լ.Բորխես, եւ ով ապրել է 20-րդ դարում: Այլ կերպ ասած` իմ մեջ ինչ-որ հավերժական բան կա, որ հեռու է իմ ճակատագրի բոլոր փոփոխականություններից` իմ անունից, իմ սերերից ու դժբախտություններից: Կարծում եմ, որ համանման զգացողությունը ներհատուկ է բոլորին, այդպես չէ՞: Եւ որ համանման զգացողությունը ճշմարիտ է, այն մարդու գաղտնաթափուր ակունքում է, եւ դա կյանքի պայմաններից վեր է:

Օ.Ֆերարի.- Այդ դեպքում մենք կարող ենք ապավինել հավերժությանը, թեեւ չենք կարող հասու լինել, թե ինչ է դա:

Խ.Լ.Բորխես.- Ոչ, հենց հավերժական լինելու հնարավորությունը ժամանակից կտրված չէ, այն մշտապես մեր մեջ է: Այլ կերպ ասած, մենք միշտ պետք է մեզ հավերժական զգանք:

Օ.Ֆերարի.- Հավերժությունը մեր ժամանակակիցն է:

Խ.Լ.Բորխես.- Այո, նա մեր ժամանակակիցն է, եւ բացի այդ` այն նաեւ թե անցյալն է, թե գալիքը:

Ֆերարի.- Ես կարծում եմ, Բորխես, որ գլխավոր խնդիրը, որն ամենից շատ է ձեզ հուզում` ժամանակն է, իսկ, օրինակ, Պասկալին` տարածությունը:

Բորխես.- Այո, անսահման տարածության մասին մտածելիս նա գլխապտույտ էր զգում: Հետաքրքիրն ահա թե ինչն է, եթե դուք վերընթերցեք Լուկրեցիոսի «De rerum natura»-ն («Իրերի բնության մասին»), դուք կտեսնեք, որ նա հմայված էր անսահման տարածության գաղափարով:

Ֆերարի.- Անսահման տիեզերքի:

Բորխես.- Այո, անսահման տիեզերքի, նա գլխապտույտի պես մի բան էր զգում, սակայն` հաճելի գլխապտույտ: Շպենգլերը` ես մեկ անգամ արդեն խոսել եմ այդ մասին` կարծում էր, որ հույները, իսկ այնուհետեւ հռոմեացիները` նրանց աշակերտները, աշխարհը պատկերացնում էին տարածության մեջ տեղաբաշխած մի շարք գնդերի տեսքով, այստեղից էլ` ժամանակի եւ տարածության անվերջությամբ հմայված ֆաուստյան մշակույթը: Բայց Լուկրեցիոսը ֆաուստյան մշակույթից շատ առաջ արդեն հմայված էր այդ մտքով, իսկ ավելի ուշ այդ միտքը սարսափեցրեց Պասկալին:

Ֆերարի.- Պարզ է:

Բորխես.- Եւ ահա թե ինչն է հետաքրքիր: Շպենգլերն ասում է, որ այնպիսի գիրքը, ինչպիսին է «De rerum natura»-ն, պիտի որ նախորդեր Պասկալի «Մտքեր»-ին, եթե նկատի առնենք ոչ միայն ժամանակագրությունը, այլեւ մենթալիտետը, այժմ միտքը անսահման ժամանակի եւ տարածության մասին մեզ արդեն չի սարսափեցնում: Համենայնդեպս, մեր երեւակայությունը դրա հետ հաշտվում է:

Ֆերարի.- Կոպեռնիկոսի եւ Գալիլեյի գաղափարներն էլ պետք է նախորդեին Պասկալին:

Բորխես.- Այո, կարծում եմ, որ Կիկերոնը եւս հմայված էր նույնպիսի գնդաձեւ աշխարհներով լեցուն, ինչպիսին եւ մերն է, տարածության գաղափարով, եւ դրանցից որոշները կրկնակներ էին. նա հավատում էր, որ այն պահերին, երբ ինքը գրում է, մեկ այլ Կիկերոն, մեկ այլ մոլորակում, գրում է միեւնույնը, նա կանխել է «հավերժական վերադարձ»-ի մասին Նիցշեի գաղափարը, որը շատ ավելի ուշ է արտահայտվել, եւ նա խոսում էր ոչ միայն ժամանակի, այլեւ տարածության մասին, բոլոր հնարավոր կամ այժմ գոյող աշխարհներով անսահման տարածության մասին: Այդ միտքը կա «Աստվածների բնության մասին» («De natura deorum») տրակտատում, այնտեղ, ինչ-որ էջում: Ավելի շուտ նա ինչ-որ նախորդ ուներ` հույն, չեմ կարծում, որ դա Կիկերոնն էր հորինել, նա դա կարդացել էր ինչ-որ հույնի գրքում:

Ֆերարի.- Ամեն ինչ հույներից է:

Բորխես.- Կարծում եմ, այո: Իսկ Կիկերոնը հույների ուշադիր ընթերցող էր…

Ֆերարի.- Անկասկած… բայց Պասկալի ահը հարուցվել էր ոչ միայն տիեզերքի անսահմանությունից, այլեւ` մարդկանց չնչինությունից: Այլ կերպ ասած` նա տեսնում էր, որ այս անսահմանության մեջ մենք գործնականորեն գոյություն էլ չունենք:

Բորխես.- Այո, նա համանման մտքից գլխապտույտ էր զգում, իսկ Լուկրեցիոսը համոզված էր դրա ճշմարտացիության մեջ:

Ֆերարի.- Ձեր էսսեում դուք մեջբերում եք Պասկալի խոսքերը` «Ինձ անծանոթ եւ իմ մասին անտեղյակ տարածության անպարագրելի անսահմանության մասին»:

Բորխես.- Կարծում եմ, որ այդ տողերը հայտնվել են Պոլ Վալերիի տեսադաշտում, չէ՞ որ Վալերին գրում է, որ Պասկալին նախորդող շատ մտածողների, նաեւ նրա ժամանակակիցներին, եւ ավելի ուշ ծնվածներին աստղային գմբեթը համանման գաղափարներ չէր ներշնչում. նրանք տիեզերքի մեջ կարգ էին տեսնում, որոշակի կարգով դասավորված անհամար աստղերն հայելիս ոչ թե սարսափ, այլ բերկրանք էին զգում, նրանք ենթարկվում են վերին օրենքներին, եւ դա է Աստծո գոյության ապացույցներից մեկը:

Ֆերարի.- Տարածությունը տիեզերքն է, կարգը:

Բորխես.- Այո, տարածությունը տիեզերքն է, կարգը, այլ ոչ թե քաոսը:

Ֆերարի.- Կա մի խնդիր եւս, որը, ինչպես ինձ պատկերանում է, կապված է Պասկալի դատողությունների հետ, ավելի ներթաքույց խնդիր` Քրիստոսի մարմնավորումն ու խաչելությունը: Իր վերջին աշխատություններում նա գրում է, որ աստվածության մարմնավորման մասին միտքը շփոթեցնում է իր հոգին:

Բորխես.- Ագնոստիկները, դե, նրանցից ինչ-որ մեկը, պնդում էին, որ Քրիստոս չի խաչվել, խաչվել է տեսիլքը, քանզի Աստված չի կարող ցավ ու տառապանք ապրել:

Ֆերարի.- Եւ չի կարող մարմնավորվել:

Բորխես.- Այո, եւ չի կարող մարմնավորվել: Ագնոստիկները ենթադրում էին, որ Քրիստոս տեսիլք էր, աստվածային ուրվական, եւ նա, ով մահանում էր խաչի վրա` տեսիլք էր: Այլ կերպ ասած` նրանք ժխտում են Քրիստոսի մարմնական կերպը: Այո, նրանք ժխտում են այն Աստծո գաղափարը, որ ուտում է, կերակուր է մարսում, քրտնում է, այդ ամենը երեւի դժվար է պատկերացնել… հավանաբար տվյալ միտքը կապված է ինքնազոհաբերման եւ խաչելության հետ: Աստված իջել է մինչեւ մարդու մարմնական տառապանքները: Տիեզերքի արարիչն իրեն բանտում է մարդկային մարմնում, իր բոլոր… դե ինչ, այսպես ասենք… իր բոլոր ֆիզիոլոգիական առանձնահատկություններով:

Ֆերարի.- Լիիրավ չեմ կարող ասել, բայց կարծեմ Սպինոզան Աստված եւ բնությունը նույնացնում էր:

Բորխես.- Այո, նա ասում էր` Deus sive natura` ամեն ինչ Աստված է, բայց դա պանթեիստական գաղափար է:

Ֆերարի.- Ամեն ինչ Աստված է:

Բորխես.- Ամեն ինչում Աստծու դրսեւորումն է: Կարելի է ենթադրել, որ հանքանյութերի մեջ աստվածային հոգին մեռյալ է, բույսերի մեջ այն քնած է, կենդանիների, այնուհետեւ մարդու մեջ սկսում է արթնանալ, անրջել, տեսիլքներ ծնել. մարդը, հատկապես նա, կարող է արդեն գիտակցել Աստծու արարածը: Այլ կերպ ասած` մարդկային բանականությունն արդեն ունակ է գիտակցելու ժամանակը` այլ կենդանի էակների մեջ ժամանակի ընկալում դեռ չկա:

Ֆերարի.- Ճիշտ է, բայց վերադառնանք Պասկալին: Նրա գաղափարները տարբերվում են Սպինոզայի գաղափարներից, Պասկալը խորհրդածում է տիեզերքի մասին, բայց չի խոսում այն մասին, որ տիեզերքը կամ բնությունը Աստված է:

Բորխես.- Բայց նա խոստովանում է, որ տիեզերքը, բնությունը Աստծո արարմունքն է: Բլեյքը, օրինակ, աշխարհի մասին խոսում էր լիակատար քամահրանքով, նա այն կոչում էր` «The vegetable world», այսինքն` աշխարհը նրա համար բուսական էր եւ ոչ ավելին, այդպե՞ս: Ռոմանտիզմի դարաշրջանում, մինչեւ ռոմանտիզմի ծաղկումը, նա ասում էր, որ բնության հայեցումն իր մեջ հուզառատություն չի առաջացնում: Ավելի ուշ, նա խոստովանեց, որ բնությունն այլ կերպ է տեսնում: Դե, օրինակ, երբ նա հայում էր արշալույսը, նա չէր տեսնում երկինք ելնող շողարձակող սկավառակը, ոչ, նա տեսնում էր այգաբացի աշխարհը որպես հրեշտակներով շրջապատված աստվածություն, նա նայում էր բնությանը, ինչպես առասպելի: Իհարկե, նա տեսնում էր արեգակը, սակայն այն, ինչը նա տեսնում էր, ինչ-որ չափով նաեւ Ապոլոնն էր: Դրանից զատ, նա իր դիցաբանությունն ուներ:

Ֆերարի.- Բայց Հունաստանը նույնպես առկա էր այնտեղ:

Բորխես.- Այո, Հունաստանը նույնպես ներկա էր: Հունաստանը հավանաբար ամենուր առկա է:

Ֆերարի.- Այն ամենուր է:

Բորխես.- Ես հիմա հիշեցի Ալֆոնսո Ռեյեսի բառախաղը: Նա դա շատ վաղուց էր հորինել, բայց ես հիմա ուզում եմ մեջբերել, նա գրել էր` «Ինչ-որ մեկը նրբագեղությամբ (հուն. գրացիա) լի», իսկ այնուհետեւ կամ փակագծում, կամ մի ստորակետ հետո` «Հունաստանով լի» (խաղարկված են Գրեցիա-գրացիա բառերը): Իհարկե, նա դա կատակով էր գրել, այդպես չէ՞:

Ֆերարի.- Կատակով, բայց դրա հետ մեկտեղ այդ կնոջը հաճոյանալու համար:

Բորխես.- Իհարկե, հաճոյանալու համար, իհարկե, բայց նա, ով կկարդա այս բառախաղը, կմտածի, որ «գրացիա» եւ «Գրեցիա» բառերը պատահաբար չէ, որ միմյանց նման են, երեւի նախանշված են, որ կողք կողքի լինեին, այդ բառերի համահնչունությունը, մեղեդին թույլատրում են նրանց կողք կողքի կանգնել, այդպես չէ՞:

Ֆերարի.- Իհարկե, այդպես է:

Բորխես.- Ճիշտ է, այդ խոսքերը համատեքստից պոկելով, ես դավաճանում եմ ուսուցչիս եւ ընկերոջս, Ալֆոնսո Ռեյեսին: Նա, իհարկե, կատակով էր դա գրել, եւ մենք կարող էինք եւ մոռանալ:

Ֆերարի.- Բորխես, ես կուզենայի խոսել Պասկալին նվիրված ձեր էսսեի մի ծանոթագրության մասին…

Բորխես.- Կուզենայի հիշել այդ էսսեն: Ես այն այնքան վաղուց եմ գրել, որ հիշում եմ միայն վերնագիրը եւ ոնց որ թե հիշում եմ նաեւ, թե ինչ գույնի էր գրքի կազմը: Տխուր է, որ գրքերից միայն այսպիսի հուշեր են մնում:

Ֆերարի.- Կազմը կանաչ էր:

Բորխես.- Մնում է միայն կանաչ հիշողությունը (երկուսն էլ ծիծաղում են), չէ՞ որ Ռուդոլֆ Վիլկոկը հրատարակում էր «Կանաչ հուշեր» ամսագիրը:

Ֆերարի.- Բայց ես ուզում եմ հասնել Պասկալի այն մտքին գնդի մասին, որի կենտրոնն ամենուր է, իսկ շրջագիծը` ոչ մի տեղ, նա սկսեց խոսել բնության մասին, իսկ եզրափակեց իրեն սարսափեցնող գնդի մասին դատողությամբ:

Բորխես.- Երկրագունդը սարսափեցնում էր նրան, դա ճիշտ է, իսկ ահա Չեսթերթոնը կարծում էր, որ նա պետք է ամեն ինչի համար շնորհակալ լինի` նույնիսկ գիտակցելով, որ աշխարհը երբեմն սարսափազդու է: Նա հասկանում է, որ մահն անխուսափելի է, եւ ափսոսում է, որ չի կարող մշտապես Աստծուն շնորհակալ լինել: Ամեն ինչ այնքան պարզ է, այդպես չէ՞:

Ֆերարի.- Ամեն բանի համար շնորհակալ լինել: Պասկալը նույնպես լեցուն էր շնորհակալության կրոնական զգացումով, բայց սարսափը տիեզերքի հանդեպ մինչ ի մահ չէր լքում նրան:

Բորխես.- Այո, եթե ես դեռեւս ինչ-որ բան հիշում եմ Պասկալից` ապա հատկապես հենց դա:

Advertisements

3 thoughts on “Խորխե Լուիս Բորխես

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Փոխել )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Փոխել )

Connecting to %s