Քաղաքական համակարգերի տիպաբանությունը ըստ վարչակարգերի

Image

Քաղաքական համակարգերի տիպաբանությունը ըստ վարչակարգերի

(տոտալիտար (ամբողջատիրական) քաղաքական համակարգ)

Քաղաքական ռեժիմ ասելիս հասկանում ենք քաղաքական համակարգի ֆունկցիոնալ կողմը: Իրավական սահմանմամբ այն կառավարման պաշտոնական ձևն ու օրինական մեթոդն է, իսկ սոցիոլոգիական` հասարակությունը ղեկավարելու հատուկ սոցիալական մեխանիզմ, միջոց: Սովորաբար տարանջատում են տոտալիտար, ավտորիտար և ժողովրդավարական ռեժիմներ:

Տոտալիտար (ամբողջատիրական) ռեժիմը (լատ.  totalitas – ամբողջականություն): Տոտալիտարիզմը բնութագրվում է որպես 20-րդ  դարի երևույթ: Տեսական հիմնավորումը տվել է Կ.Շմիտը 20-րդ դ. սկզբին:

Տերմինը առաջին անգամ օգտագործվել է 1933-ի Ջ.Ամենդոլայի և Պ.Հոբետիի կողմից, ովքեր փորձում էին դրանով ներկայցնել 1923-ին Իտալիայում հաստատված Մոսոլինիի ռեժիմը: Ի դեպ Մուսոլինին այս տերմինի տակ դրական բովանդակություն էր տեսնում:

Տոտալիտարիզմի համար ակույնքային աշխատություններ են.

  • Ֆ.Հայեկ «Ճանապարհ դեպի ստրկություն» 1944թ.
  • Հ.Արենդտ «Տոտալիտարիզմի աղբյուրները» 1951թ.
  • Կ.Ֆրիդրիխ և Զ.Բժեզինսկի «Տոտալիտար դիկտատուրա և ավտոկրատիա» 1956թ.
  • Ռ.Արոն «Դեմոկրատիա  և տոտալիտարիզմ» 1965թ.
  • Ի.Իլինի, Կ.Պոպերի և այլոց ներդրումը:

«Սառը պատերազմի» ժամանակահատվածում տոտալիտարիզմը գաղափարական պայքարի բաղադրատարր էր` պայքար տոտալիտարիզմի (Արևելքի) և դեմոկրատիայի (Արևմուտքի) միջև:

Տոտալիտարիզմի առկա է եղել ԽՍՀՄ-ում («ձախ» տոտոլիտարիզմ), ֆաշիստական Գերմանիայում («աջ» տոտալիտարիզմ), Կուբայում (Կաստրո), Հյուսիսային Կորեայում (Կիմ Իր Սեն), Չինաստանում (Մաո Ցզե Դուն), Իրաքում (Սադամ Հուսեյն), Իրան (Խոմեյենի) և այլն:

Բնորոշիչներն  են.

—        Մեկ կուսակցություն, որը մեծամասամբ ղեկավարվում է մեկ մարդու («հարիզմատիկ լիդեր», «բռնապետ», «ժողովրդի հայր») կողմից,

—        Միակ գաղափարախոսություն, որն ունի բացարձակ պաշտոնական կարգավիճակ, որը սովորաբար սոցիալիստական (էգալիտար) է,

—        Սեփական ազգի (ռասայի, դասակարգի) առաջնայնության հիմնավորում,

—        «նոր մարդու» և «իդեալական ապագայի» կերտման միտում, ինչը իրենից միֆ է ներկայացնում,

—        Կոլեկտիվիստական ոգի, մարդը իրեն իդենտիֆիկացնում է պետության հետ, դառնում է հսկայական մեխանիզմի մի տարրը, իդիվիդուալիզմի ոչ մի դրսևորում չի հանդուրժվում,

—        Թշնամու կերպարի ստեղծում (և՛ ներքին, և՛ արտաքին)

—        Միտված է քաղաքացիական հասարակության թուլացմանը, քաղաքական մշակույթին փոխարինում է հասարակության մոբիլացումը, քաղաքականացումը,

—        ԶԼՄ-ների ամբողջական վերահսկողություն, պրոպագանդա

—        Գաղտնի ոստիկանության, քաղաքական հետախուզման, ահաբեկման համակարգ, մատնողականություն,

—        «Զանգվածների սուվերենիտետի» պսևդոժողովրդավարական լեգիտիմություն, ֆորմալ ընտրություններ

—        Տնտեսության ամբողջական վերահսկում, սեփականության պետական միակ ձևով, պլանավորում,

—        Ողջ հասարակության կյանքի կանոնակարգում և ունիֆիկացում, վերջնական նպատակը դասակարգերը վերացնելու մեջ է,

—        Հակված է տարածքային էքսպանսիայի:

Տոտալիտարիզմը առաջանում է ճգնաժամային իրավիճակներում, երբ առկա է չբավարարվածություն մի զանգված (մարգինալ խմբեր), որը դառնում է նրա սոցիալական բազան:

Չնայած ցուցադրվող կայունությանը` բավականին անկայուն է, հատկապես առաջնորդներին փոխարինելու ժամանակ:

Պետությունը ստանձնում է ավելի ու ավելի շատ պարտականություների կատարում, կարգավորում է մարդու կյնաքի բոլոր կողմերը, գործում է փակ համակարգային մոտեցմամբ, իսկ դա անբնական վիճակ է: Ուստի տոտալիտար ռեժիմերը ժամանակի ընթացքում կա՛մ փլուզվում են, կա՛մ էլ աստիճանաբար ազատականացվում, հատկապես տնտեսական զարգացման պայմաններից ելնելով:

Քաղաքական համակարգերի տիպաբանությունը ըստ վարչակարգերի

(ավտորիտար (ինքնակալական) քաղաքական համակարգ)

Ավտորիտարիզմը (լատ. auctoritas – իշխանություն, ազդեցություն) աշխարհում  առավել շատ տարածված քաղաքական ռեժիմն է: Ավտորիտար ռեժիների շարքին կարելի է դասել Արևելյան բռնապետությունները, տիրանիաները, օլիգարիխիաները, Հռոմեական դիկտատուրաները, միջնադարյան ավատատիրական եվրոպական երկրները, նոր ժամանակների բացարձակ միապետությունները, Առաջին և Երկրորդ աշխարհամարտերևի ժամանակաշրջանի եվրոպական մի շարք երկրները, այսօր Ասիայի, Աֆրիկայի, Արևելքի պետությունների մեծամասնությունը: Ըստ Հանդիգտոնի առկա շուրջ 190 երկրներից 140-ը ավտորիտար են:

Այն միջանկյալ տեղ է զբաղեցնում տոտալիտար և դեմոկրատական ռեժիմների միջև, այսինքն կրում են երկու ռեժիմների բնորոշ գծերից էլ: Այն բազմադեմ է:

Շատ մտածողներ ավտորիտարիզմին դրական գնահատական են տալիս:

Բնորոշիչներն  են.

—        Այս ռեժիմին բնորոշ է կառավարման կոշտ միջոցները:

—        Քաղաքականությունը ռեժիմի բացարձակ մենաշնորհ է,

—        Իշխանության նկատմամբ վերահսկողություն չկա,

—        Կրում է ուժային ողջ պոտենցիալը և անհրաժեշտության դեպքում կիրառում է հակառակորդների դեմ:

—        Ավտոկրատիզմ (ինքնակալություն), այսինքն իշխանությունը կրում է փոքր խումբը (կամ մեկը): երբեմն պետության բլուխը կարող է զուռտ նոմինալ ֆիգուր լինել,

—        Էլիտայի համալրումը կատարվում է կոոպտացիայի և ժառանգության սկզբունքով,

—        Պլյուրալիզմի սահմանափակություն, որոշ դեպքերում կարող են թույլատրվել կուսակցությունների, շահերի խմբերի, ընդդիմության առկայություն` իշխանության վերահսկողության ներքո,

—        Հստակ սահմանաված գաղափարախոսություն (ապագայի ծրագիր) չկա,

—        Այն մտքի տարածում, թե իբր հասարակությունը պատրաստ չէ անցնելու քաղաքացիական հասարակության վիճակի:

—        Մոբիլացվածության բացակայություն, ուստի և ցածր մասնակցություն,

—        Իշխանությունը չի ձգտում վերահսկել հասարակության բոլոր բնագավառները,

—        Տնտեսության վրա վերահսկողություն չկա, գործում է մասամբ ազատ շուկան.

—        Դաստիարակում է կարգուկանոնի կուլտուրա և հարգանք օրենքների նկատմամբ,

Ավտորիտար ռեժիմի ժամանակ հնարավոր է նաև բարեփոխումների և զարգացումների անցկացում:

Խ.Լինցը առաջարկում է ավտորիտար ռեժիմների տիպաբանություն.

  1. Զինվորական-բյուրոկրտական ռեժիմ. գործում է ռազմական դիկտատուրա (հունտա), միավորված գաղափարախոսություն չկա, էլիտան փակ է, քաղաքական պաշտոնները բաշխվում են ըստ զինվորական հիերխիայի դասավորության: Հաստատվում է թույլ զարգացած երկրներում, ուր փորձ է արվում ներդնել լիբերալ-դեմոկրատական կարգեր, սակայն  չի հաջողվում:
  2. Կորպորատիվ ավտորիտարիզմ. հաստատվում է բավական զարգացած տնտեսական և սոցիալական պլյուրալիստական երկրներում: Այն փոխարինում է չափազանց գաղափարայնացված, մոբիլացված, միակուսակցական կարգին: Ինչպես օրինակ` Պորտուգալիայում (1932-68թթ. Սալազար), Իսպանիայում (Ֆրանկո), Մեքսիկայում (Կարդենաս):
  3. Նախատոտալիտար ավտորիտարիզմ. տեղ է գտնում դեմոկրատիայի տոտալիտարիզմի անցման ժամանակ: Անցումը միանգամից չի լինում. բարդ տոտալիտար կառույցներ կարճ ժամանակահատվածում չեն կարող ստեղծվել: Առկա էր ֆաշիստական երկրներում:
  4. Հետագաղութային ավտորիտար. ազատություն ստացած գաղութներում է առկա, ուր  տնտեսական ցածր մակարադակ է, իւսկ «ազատությունը» հարաբերական է, քանի որ մեծ է կախումը նախկին մետրոպոլիայից: Այստեղ արդիական են ազգայնական լոզունգները և ազգայնական լիդերները: Վերջնական արդյունքում կերտվում է մեկ կուսակցություն, իսկ մասնակցությունը բավական ցածր է:
  5. Ռասայական/էթնիկական դեմոկրատիա. քաղաքական գործընթացները դեմոկրատական են, սակայն դա բնութագրական է ինչ-որ փոքրամասնության: Այստեղ մեծ նշանակություն է տրվում ուտոպիստական գաղափարներին, ինչպես ՀԱՀ-ում ապարտեիդին: Հասարակությունը սովորաբար բևեռացվում է:

 

Քաղաքական համակարգերի տիպաբանությունը ըստ վարչակարգերի

(ժողովրդավարական քաղաքական համակարգ)

Դեմոկրատիան (demos + cratos = ժողովրդաիշխանություն) ժամանակակից աշխարհում առավել շատ ուսումնասիրվող բնագավառներից է:

Ըստ Հանդիգտոնի աշխարհի բնակչության 19 %-ն են միայն ժողովրդավարական: Սակայն որպես իդեալ գրեթե բոլոր երկրներն են ձգտում դրան:

Ժողովրդավարությունը զարգացման 4 փուլ է անցել.

1. Հին Հունական մոդել. ուր առկա էր ուղղակի  ժողովրդավարություն որոշակի ցենզի հիմքով: Պոլսում որպես գերնպատակ պետք է ապահովվեր ազատություն, հավասրաություն և երջանկություն:

2. Հանրապետական կառավարման մոդելը. բնորոշ է Հին Հռոմին, ուր առկա էր իշխանությունների տարանջատում` 2 կոնսուլներ, սենատ, տրիբուն:

3. Ներկայացուցչությաւն սկզբունքը. Նոր ժամանակների այն լրացվում է պետություն, քաղաքացիական հասարակություն, հասարակական դաշինք, սուվերենիտետ, սահմանադրություն հասկացություններով:   Այս շրջանում կարևոր դեր խաղացին Պանծալի հեղափոխությունը (1688), Բուրժուական հեղափոխությունները, Իրավունքների բիլը, ԱՄՆ անկախության հռչակագիրը, սահմանադրությունը, որում իրավականորեն ամրագրվեցին մարդու «բնական իրավունքները»:  ԱՄՆ-ում դեմոկրատիան նույնացվում էր հանրապետության հետ:

4. Քաղաքական հավասարություններ:

Այժմ առկա են ժողովրդավարության շուրջ 550 սահմանումներ:

Ժողովրդավարության մինիմալիստական կոնցեպցիան պատկանում է Յ.Շումպետերին. Նա այն սահմանում է` որպես քաղաքական որոշումների ձեռբերման ձև, որի դեպքում անհատները հասնում են իշխանության` մրցակցելով ժողովրդի ձայների համար:

1990-ին Կարլը և Շմիտերը փորձեցին լրացնել այս կոնցեպցիան: Ժողովրդավարությունը բնութագրեցին որպես կառավարման ձև, երբ իշխանությունը պատասխանատու է քաղաքացիների առաջ իր գործողություների համար, իսկ քաղաքացիները իրականացնում են իրենց շահերը իրենց կողմից ընտրված ներկայացուցիչների միջոցով` վերջիններից մրցակցության և համագործակցության պայմաններով:

Այժմ պրակտիկ դեմոկրատիան նույնացվում է պոլիարխիայի հետ: Այդ մոտեցման հիմնադիր Ռ.Դալը առանձնացնում է պոլիարխիայի 7 կետեր.

  1. Ընտրովի պաշտոնյաններ, որոնք նկատմամբ առկա է վերահսկողում,
  2. Ազատ և արդար ընտրություններ,
  3. Համընդհանուր ընտրություններ,
  4. Ընտրովի պաշտոններին հավակնելու իրավունքներ,
  5. Խոսքի ազատություն,
  6. Այլընտրանքային ինֆորմացիայի հնարավորություն,
  7. Ազատ կազմակերպություններ և միավորումներ կազմելու իրավունք:

Կարլը և Շմիտերը այս կետերին ավելացնումն են.

—        Ընտրված պաշտոնյանները պետք է իրենց սահմանադրական լիազորությունները կատարելու իրավունք ունենան.

—        Պետությունը պետք է լինի ինքնիշխան, գործի այլ պետություններից անկախ:

Դեմոկրատիայի համար բնութագրական է.

1. լիբերալ գաղափարախոսական հիմքերը (անհատների ազատություններ և իրավունքներ),

2. մեծամասնության իշխանությունը և փոքրամասնության իրավունքների պաշտպանությունը,

3. իշխանության լեգիտիմությունը,

4. Օրենքի գերակայությունը, սահմանադրականությունը

5. Իշխանության 3 թևերի տարանջատվածությունը:

6. Քաղաքական մշակույթի որոշակի աստիճանի առկայություն:

Շատ մտածողներ խոսել են նաև դեմոկրատիայի բացասական կողմերի մասին` սկսած Արիստոտելից մինչև մեր օրերը:

Ժամանակակից ժողովրդավարությունների բազում տարատեսակներ են առանձնացվում.

  • Դասական լիբերալ (ներկայացուցչական) դեմոկրատիա (Մեդիսոն)
  • Պաշտպանական դեմոկրատիա (Բենտամ, Միլ) — միտված է պաշտպանելու քաղաքացիներին, հավասարության սկզբունքը:
  • Զարգացող դեմոկրատիա. (Ռուսո) — ազատ, ինֆորմացված քաղաքացիների ինքնազարգացում,
  • Մարքսիստական դեմոկրատիա – ամբողջական տնտեսական և քաղաքական հավասարություն,
  • Մասնակցային դեմոկրատիա – քաղաքացիների ակտիվ մասնակցություն (հանրաքվեներ, նախաձեռնումներ և հետ կանչում):
  • Էլիտար կոնցեպցիա (Շումպետեր` մրցակցային լիդերների տեսություն) – հասարակությունը քաղաքականությամբ հետաքրքրված չէ:
  • Պլյուրալիստական կոնցեպցիա – առանցքային է շահերի խմբերի ակտիվ գործունեությունը:
  • Պոլիարխիա:

Մեկ այն դասակարգմամբ առանձնացվում է.

  • Լիբերալ դեմոկրատիա,
  • Դելեգատիվ կամ հիբրիդային  դեմոկրատիա (Օ’Դոննել),
  • Կոնսոլիդացված դեմոկրատիա,
  • Էլեկտորալ դեմոկրատիա,
  • Առաջավոր դեմոկրատիա:

Դեմոկրատիայի անցման առումով Հանդիգտոնը առանձնացում է «3 ալիքներ»

1-ինը` 1828-1926թթ. – անցում երկրների սեփական կամքով,

2-րդ` 1943-62թթ. —  «քայլող երկրներ»

3-րդ` 1975-ից — «վազող երկրներ»:

Քաղաքական համակարգի տիպաբանության տեսակները

political

(Արիստոտել, էվոլյուցիոն-ձևաբանական (մորֆոլոգիական)

Քաղաքական համակարգերի տիպաբանությունը այսօր լայն կիրառում ունի: Պատմության ընթացքում ևս մեծ հետաքրքրություն է ներկայացրել քաղաքական կյանքի և հատկապես պետության տիպաբանության խնդիրը: Պետության առավել վաղ և թերևս հայտնի տիպաբանությունը իրականացրել է Արիստոտելը իր «Պոլիտիկա» աշխատության մեջ (Քա 4-րդ դ.):  Նա տարբերակում է պետության ճիշտ և սխալ ձևեր: Ճիշտ է համարում այն պետությունները, որոնց իրական նպատակը համընդհանուր բարիքն է, իսկ սխալ է համարում այն պետությունները, որոնք մղված են միայն կառավարիչների բարիքի ապահովմանը: Ըստ Արիստոտելի պետական կարգը այն է, երբ տիրապետում է օրենքով հաստատված իշխանությունը: Համընդհանուր բարիքի չափանիշից բացի կիրառում է նաև կառավորումը  իրականացնող անձանց թվի չափանիշը. մե՞կն է կառաավարում, մի քանի՞սը, թ՞ե շատերը:

Ճիշտ պետություններ Սխալ պետություններ 
Համընդանուր բարիքի Մասնավոր բարիքի
Մեկը Միապետություն Տիրանիա
Կառավարում են` Մի քանիսը Արիստոկրատիա Օլիգարխիա
Շատերը Պոլիտեա Դեմոկրատիա

Ճիշտ կառավարման ձևերին է դասում միապետությունը (թագավորությունը), արիստոկրատիան (լավագույների կառավարումը) և պոլիտեան (շատերի կառավարումը), որոնք հղված են համընդհանուր բարիքին: Յուրաքանչյուր ճիշտ ձևին հակադրում է մեկ սխալ ձև. տիրանիա (հղված միայն կառավարողի բարիք), օլիգարխիան (հղված կառավարող հարուստների բարիք) և դեմոկրատիա (հղված կառավարող բազում աղքատների բարիք): Պետության ճիշտ և սխալ ձևերի տիպաբանության համար Արիստոտելն առանձնացնում է մի շարք այլ չափանիշներ. ինչպե՞ս են ձևավորվում պաշտոնատար անձիք (նշանակում, ընտրություն), կատարվող պաշտոնական պարտականությունները արդյոք վարձատրվու՞մ են, օրենքը իշխու՞մ է արդյոք, ինչպիսի՞ն է քաղաքացիության համակարգը և այլն:

Քաղաքական համակարգերի ժամանակակից տիպաբանության մեջ հաշվի է առնվում ոչ միայն պետության բնույթը, այլև շատ այլ հատկանիշներ, որոնք բնութագրական են ժամանակակից քաղաքական գործընթացին:

Մի մասը շեշտադրում է քաղաքական համակարգի պատմական դինամիկայի վրա` քաղաքական համակարգերը և ռեժիմները դասավորելով հաջորդական էվոլյուցիոն կարգով: Նման տիպաբանությունը կիրառվում է քաղաքական արդիականացման  գործընթացների հետազոտման դեպքում, զարգացող երկրներում քաղաքական ռեժիմների կարգավիճակը ուսումնասիրելիս, ավտորիտար քաղաքական համակարգերից դեմոկրատականի անցնման դեպքում` դեմոկրատացման «երրորդ ալիքի» պայմաններում: Այս տիպաբանությունները պայմանականորեն  կարելի է նշանակել որպես էվոլյուցիոն կամ պատմա-համաեմատական:

Մյուս տիպաբանությունները ուշադրություն են հատկացնում քաղաքական համակարգերի կառուցվածքին, քաղաքական գործընթացի յուրահատկություններին և այլն: Դրանք առավել տարածված են: Այն կարելի  է անվանել «մորֆոլոգիական» (ձևաբանական): Ի դեպ հետազոտությունների նպատակները և բնույթը բուն տիպաբանական սխեմայի կոնկրետ ձևափոխման սահմանման մեջ է: «Ձևաբանական» տիպաբանությունը կարելի է բաժանել 2 հիմնական տեսակներ` գծային երկակի տիպաբանություն և կոորդինատային` երկչափ և բազմաչափ տիպաբանություններ:

Գծային տիպաբանությունը հիմնվում է այն բանի վրա, որ բոլոր քաղաքական համակարգերը կարելի է բաշխել որոշակի գծի (կոնտինուումի) վրա` գծի ծայրակետերին դնելով երկու ներհակ քաղաքական համակարգերի` դեմոկրատական և ավտորիտար (տոտալիտար), առավելագույն բնութագրերը: Սովորաբար այդ բնութագրերը միմյանց բացառում են, հակասական են: Ըստ գծի վրա տեղաբաշխվածության խմբավորում ենք համապատասխան քաղաքական համակարգերը:[94] Տիպաբանության համար կարելի  է վերցնել երկու հիմնական չափանիշներ և դրանցով համեմատել առկա քաղաքական համակարգերը. այդ տիպաբանությունը համարվում է երկչափ կոորդինատային տիպաբանություն: Եթե վերցվում են երկուսից ավելի չափանիշներ` ուրեմն այն բազմաչափ կոորդինատային տիպաբանություն է:

Քաղաքական համակարգի տիպաբանության տեսակները

(Հ. Լասուել, Ա. Կապլան)

Հայտնի ամերիկացի քաղաքագետներ Հարոլդ Լասուելը և Աբրահամ Կապլանը առաջարկեցին  քաղաքական համակարգի երկբևեռ տիպաբանություն  իրենց «Իշխանություն և հասարակություն» (1957) գրքում: Բոլոր քաղաքական համակարգերը նրանք բաժանում էին երկու հիմնական տիպերի` դեմոկրատական և բռնապետական: Այս բաժանման համար օգտագործում էին հետևյալ հիմնական չափանիշները.

1. Իշխանության բաշխվածություն         – ու՞մ ձեռքին է իշխանությունը

2. Իշխանության սահմանները               –   ինչքա՞ն է ձգվում պետության իշխանությունը հասարակության մեջ

3. Իշխանության բաժանում                    – արդյոք իշխանությունը կենտրոնացվու՞մ է մեկի ձեռքում (մեկ պետական մարմնում), թե՞ ոչ

4. Էլիտաների հավաքագրում                 – ինչպե՞ս է ձևավորվում էլիտան. բա՞ց է, թե՞ փակ

5. Պատասխանատվություն                    – իշխանությունը պատասխանատու՞ է ժողովրդի առջև

6. Արժեքների բաշխում                           – արդյոք իշխանությունը օժանդակու՞մ է ընդհանուր բարեկեցությանը, թե՞ շահագործում է իր  ժողովրդին

7. Որոշում                                                – ինչպե՞ս են ընդունվում որոշումները, կարելի՞ է դրանք վիճարկել

Դեմոկրատական և բռնապետական քաղաքական համակարգերը տարբերվում են որոշակի հատկանիշներով: Դեմոկրատիան սահմանվում է իշխանական գործընթացի 3 հիմնական բնութագրիչներով.

1)      Իշխանությունը իրականացվում է առավելագույն անձնական պատասխանատվությամբ: Դեմոկրատիան անհամեմատելի է ավտորիտարիզմի ցանկացած ձևի հետ` նկատի չունենալով պատասխանատվության  նման կենտրոնացման օգուտը:

2)      Իշխանության գործընթացը բացարձակ և պարփակված չէ. որոշումները որոշակի պայմանականություն ունեն և ենթակա են վիճարկման: Դեմոկրատիան անհամեմատելի է վոլյուտարիզմի և իշխանության անվերահսկելության հետ` չնայած այդ իշխանությունը իրականացնողների մեծամասնությունն են:

3)      Իշխանության գործընթացից բխող օգուտը բաշխվում է նրա բոլոր քաղաքական կառույցների միջև: Դեմոկրատիան անհամատեղելի է առաջնայնույուն ունեցող կաստաների հետ` անկախ «ընդհանուր շահի» ակնկալից:

Այլ բնութագրիչները, ըստ հեղինակների, բխում են դեմոկրատական կառավարման այս երեք հիմնական հատկանիշներից: Այդպիսով դեմոկրատիան ավելի շուտ լիբերալ է, քան տոտոլիտար (կամավորությունը մաքսիմալացված է, իսկ կարգորոշումը` մինիմալացված), ինչպես նաև լիբերտար է, այսինքն  կապված է անձնական պատասխանատվության հետ: Ինչը ենթադրում է պետության սահմանած համընդհանուր բարեկեցության և արդարության տեսանկյունից իրավահավասարություն (էլիտան ավելի շուտ բաց դաս է, քան թե փակ կաստա):  Այն թերևս հանրապետական է, այլ ոչ թե ավտոկրատական (առկա է կառավարման բաց ձև, այլ ոչ թե սահմանափակ օլիգարխիական): Այս կառավարումը հավասարակշռված է (բաշխված է), այլ ոչ թե բռնապետական (կենտրոնացված), ինչը իրավաբանական պաշտպանության էմպիրիկ պայման է:

Նույնությամբ բռնապետությանը որակվում է ավտոկրատական, տոտալիտար, շահագործող և այլն կառավարման  հատկանիշներ:

Այս տիպաբանության մեջ վերցված են դեմոկրատիայի և բռնապետության իդեալական տիպերը: Ուստի այն հանդիսանում է տեսական տիպաբանության առանց էմպիրիկ վերլուծությունների համար առաջարկված  չափանիշների կոնկրետացման: Դրանից բացի այս տիպաբանությունը քաղաքական համակարգի մեծ թվով խմբեր չի առանձնացում` առաջարկված բնութագրիչների որակի փոփոխման չափանիշների որոնելով:

Քաղաքական համակարգի տիպաբանության տեսակները

(Գ. Ալմոնդ, Բ. Փաուել)

Գծային տիպաբանության մեկ այլ տարբերակ են առաջ քաշել Գաբրիել Ալմոնդը և Բինգհեմ Փաուելը իրենց «Համեմատական քաղաքականություն. Էվոլյուցիան մոտեցում» (1966) աշխատության մեջ:  Նրանք բաժանում են  քաղաքական համակարգի երկու տիպեր`դեմոկրատական և ավտորիտար: հարց է առաջանում, թե ինչ չափանիշների պետք է իրականացվի այդ տարաբաժանումը: Մի կողմից դրանք պետք է լինեն հստակ և վերաբերեն իրական քաղաքական պրակտիկային: Իսկ մյուս կողմից այնքան ընդհանուր և աբստրակտ, որ դրանցով հնարավոր լինի գնահատել բոլոր համակարգերը: Դրա համար հիմք կարող էր լինել քաղաքական վերահսկման հարցը: Այդ կոնտեքստում ցանկացած քաղաքական համակարգ կարող է բաժանվել 3 բաղադրատարրերի` կառավարողներ, կառավարվողներ և կառավարման մարմիններ: Այս տարերի միջև կարելի է կերտել քաղաքական վերահսկման հարաբերությունները: Քաղաքական վերահսկման ուղղվածությունը և ուժն էլ  կծառայեն քաղաքական համակարգերի դեմոկրատական և ավտորիտար լինելու հիմքեր:

Այս երկու տիպերի քաղաքական համակարգի ներսում տարբաժանում անցկացնելու համար հարկավոր էր ևս մեկ չափանիշ, որը փոփոխականի որակ կունենա, այսինքն դրանով հնարավոր կլինի դուրս բերել համակարգի դեմոկրատության կամ ավտորիտարության աստիճանը: Այդ փոփոխականն է ներհամակարգային ինքնուրույնությունը: Դա խոսում է այն մասին, թե քաղաքական մասնակցության և վերահսկման կազմակերպությունները և միջոցները (մասնավորապես կուսակցությունները, շահերի խմբերը, մամուլը)  ինչքան են զարգացած (կազմակերպչական զարգացվածության աստիճանը) և պլյուրալիզմի հիմքով դիֆերենցացված (կազմակերպչական անկախության աստիճանը): Դեմոկրատիայի պայմաններում  ներհամակարգային ինքնուրույնությունը ամբողջական է, իսկ ավտորիտար համակարգում բացակայում է: Ըստ այս չափանիշի բաժանում են 4 դեմոկրտական և 4  ավտորիտար համակարգեր: Ըստ ներհամակարգային ինքնուրույնության աստիճանի որոշակի գիծի վրա կարելի է բաշխել բոլոր քաղաքական համակարգերը: Ըստ նույն չափանիշի էլ կատարվում է համակարգի տիպի կամ դասի որոշումը:

Ալմոնի և Փաուելի առաջարկած մոտեցումը կազմվել է մինչև 1960-ականներ գոյություն ունեցող քաղաքական համակարգերի հիման վրա, սակայն այն բնութագրական էր նաև 1970-90-ականների համակարգերի տիպավորման համար:

Դեմոկրատական քաղաքական համակարգերը ներառում են 4 խմբեր:

«Բարձր ինքնուրույնությամբ» քաղաքական համակարգերում կուսակցությունները, շահերի խմբերը և մամուլը  բարձր է զարգացվածություն ունեն և միմյանցից կախված չեն: Օրինակ է բերվում Մեծ Բրիտանիան, որի հարուստ դեմոկրատական կառավարման  փորձ ունի, այն կազմված կուսակցությունների զարգացած համակարգերից, տարաբնույթ շահերի խմբերի համակարգերից, ԶԼՄ-ներից, որոնք կախված չեն քաղաքական ուժերից:[99] Այս խմբերը աչքի են ընկնում նաև բարձր ինքնուրույնությամբ:

«Սահմանափակ ինքնուրույնությամբ» խմբում կուսակցությունները, շահերի խմբերը և մամուլը զարգացած են և գործում են հարաբերական անկախության մեջ: Քաղաքական գործընթացներում ակնհայտ է մշտական ձգտումը միավորվելու, կոալիցիոն գործողությունների և այլն: Հեղինակները այս տիպի օրինակ են բերում Ֆրանսիայի 4-րդ հանրապետությունը, թերևս այս խմբի շարքերին կարելի է դասել նաև Ֆրանսիայի 5-րդ հանարպետությունը, Իտալիան, Գերմանիա: Ֆրանսիայում գործում են ձախ և աջ կուսակցությունների կոալիցիաներ, որոնք էլ ձևավորում են կառավարություն: Արհմիությունները և այլ շահերի խմբերը զորավիգ են այս կամ այն  քաղաքական  ուժին; Իսկ ԶԼՄ-ները ոչ միայն գաղափարական, այլև կազմակերպչական հիմքով կապված են այս կամ այն կուսակցության հետ:

«Ցածր ինքնրուրույնությամբ» քաղաքական համակարգերում առկա են առանձին  կուսակցություններ, կազմակերպություններ և մամուլ, սակայն մեկ քաղաքական ուժ է (կուսակցություն), որը գերիշխում է քաղաքական դաշտում: Այն երկար ժամանակ կառավարող քաղաքական ուժ է մնում: Սրա վառ օրինակ են Մեքսիկան 1930-80-ականներին (Ինստիտուցիոնալ-հեղափոխական կուսակցություն) կամ Հնդկաստանը 1940-80-ականներին (Հնդկական ազգային կոնգրես):

«Նախամոբիլիզացիոն դեմոկրատական համակարգերը» բնութագրական են  ուժեղ ավանդական  կառույցների ունեցող  զարգացող երկրներին: Դեմոկրատական ինստիտուտները թույլ են, ֆորմալ: [100] Կառավարումը իրականացվում է առանց  բնակչության ակտիվ մասնակցության քաղաքականության մեջ և առանց դրա մոբիլիզացման մեխանիզմների: Իշխանության համար իրական դեմոկրատական պայքար տեղի չի ունենում: Նման համակարգերը  հաճախ են փլուզվում, մեծ է վտանգը զինված հեղաշրջման: Վառ օրինակ է Նիգերիան, ուր մինչ անկախությունը (1960) ձևավորվել էին արդեն որոշ կուսակցություններ: Սակայն 1960-66թթ. գործող քաղաքացիական կառավարությունը փոխարինվեց զինվորական կառավարմամբ: Դրա պատճառները չդադարող  ճգնաժամերն էին, կուսակցությունների լիդերների մշտական պայքարը:

Ավտորիտար քաղաքական համակարգերը ևս բաժանվում են 4 խմբերի: Ծայրահեղ երկու խմբերը կազմում են ռադիկալ-տոտալիտար և պահպանողական-տոտոլիտար` համապատասխանաբար «ստալինյան» ԽՍՀՄ-ի և «հիտլերյան» Գերմանիայի ռեժիմները: Թեպետ ոչ բոլոր մասնագետներն  են տոտոլիտարիզմը կիրառում որպես քաղաքական համակարգի բնութագրիչ: Տոտլիտարիզմին բնորոշ է բնակչության նկատմամբ գրեթե ամբոջական քաղաքական վերահսկողություն և կազմակերպությունների, շահերի խմբերի և ԶԼՄ-ների ինքնուրույնության գրեթե ամբողջական բացակայություն: Տոտալիտարիզմը մշակվել է  1940-ականներին, որում մեծ ներդրում են կատարել  Զ.Բժեզինսկին, Կ.Ֆրիդրիխը, Հ.Արենդտը, Ռ.Արոնը, Կ.Պոպերը:

Բժեզինսկին և Ֆրիդրիխը առաջարկում են տոտոլիտարիզմի բնութագրման 6 հիմնական գծեր.

1. Տոտալիտարիզմի հիմքում մանրամասն մշակված գաղափարախոսություն է ընկած, որը ղեկավարում է  մարդկային կյանքի բոլոր կենսական ասպեկտները: Բնակչությունը ամբողջությամբ այդ գաղափարախոսության հետևորդներ է: [101]

2. Գործում է մեկ կուսակցություն, որը սովորաբար ղեկավարում է մեկ մարդ` «բռնապետը»: Կուսակցությունը կազմում է բնակչության փոքր թվաքանակը (մինչև 10%): Բնակչությունը հավատարիմ է կուսակցության գաղափարախոսությանը`թերևս զգալիորեն պասիվ և չմտածված կերպով:

3. Հասարակությունը կառավարելու մեթոդ ծառայում է ֆիզիկական և հոգեբանական ահաբեկումը կուսակցության կամ գաղտնի ոստիկանության կողմից:

4. Կուսակցությունը և կառավարությունը վերահսկում են բոլոր հաղորդակցական միջոցները` մամուլը, ռադիոն, կինոն:

5.  Կուսակցությունը մենաշնորհ ունի պետության ուժային կառույցների` բանակի, ոստիկանության օգտագործման առումով, որոնք օգտագործում է քաղաքական նպատակներով:

6. Առկա է ներքին տնտեսության զարգացման կենտրոնացված վերահսկողություն, ինչը իրականացվում է ֆորմալ կերպով ազատ կորպորատիվ կառույցների (ասոցիացիաների, ճնշման խմբերի) բյուրոկրատական կոորդինացման միջոցով:

«Նախամոբիլիզացիոն ավտորիտար» համակարգերը բնութագրական են կառավարման ավանդական ավտորիտար կառույցների առկայությամբ (զարգացող երկրների ավանդական միապետությունները), որը չունի մեխանիզմներ բնակչության կողմից ռեժիմին ակտիվորեն աջակցելու համար: Այստեղ գործում է ավանդական կամ ենթակայական քաղաքական մշակույթը. բնակչությունը զգալիորեն հեռացված է քաղաքականությունից: Նման համակարգեր են առկա Սաուդյան Արաբիայում,Մարոկկոյում, Գանայում (1960-1966):

«Ժամանակակից ավտորիտար ռեժիմները» բնութագրական են 1970-ականների քաղաքական համակարգերին: [102] Այն բնութագրվում էր քաղաքական պլյուրալիզմի բացակայությամբ, հաճախ նաև զինվորական իշխանությամբ, ռադիկալ և ազգայնական գաղափարախոսությունների առաջնայնությամբ: Նման համակարգը երկրի լիդերները անհրաժեշտ են հա®մարել երկիրը տնտեսական և քաղաքական ճգնաժամից դուրս բերոլու համար: Վառ օրինակ են Սիրիան, Իրանը, Բրազիլիան 1964-ից հետո, պինոչետյան Չիլին 1973-ից հետո:

Քաղաքական համակարգի կառուցվածքը

.political

Քաղաքական համակարգի կառուցվածքը հասկանալու համար հարկավոր է այն դիտարկել համակարգային տեսանկյունից, ինչպես նաև հաշվի առնել քաղաքականության աշխարհի յուրահատկությունները: Քաղաքական համակարգը հանդես է գալիս որպես ամբողջական կերտվածք` իր բոլոր մասերի միասնության մեջ,  բայց նրա պարունակության մեջ դիտարկվում են մի քանի հարաբերականորեն ինքնուրույն ենթահամակարգեր, դրանց տարրերը և նրանց միջև հարաբերությունները: Քաղաքական համակարգի կառուցվածքում գիտնականների  կարևոր տեսանկյուն է դրա պարունակության մեջ այնպիսի ենթահամակարգերի առանձնացումը, ինչպես ինստիտուցիոնալ, նորմատիվ, ֆունկցիոնալ, հաղորդակցական, մշակութային-գաղափարական ենթահամակարգերը: Դրանց կառուցվածքային տարրեր են հանդես գալիս այն ինստիտուտները, նորմերը, գործառույթները, գաղափարները և հարաբերությունները, որոնք գտնվում են  սերտ փոխկապակցության մեջ  քաղաքական կառավարման հետ:

1. Ինստիտուցիոնալ ենթահամակարգը կազմված է քաղաքական ինստիտուտներից, որոնցից յուրաքանչյուրը իր հերթին հանդիսանում է հարաբերականորեն ինքնուրույն համակարգ: Այն իր մեջ ներառում է պետությունը, կուսակցությունը, սոցիալ-տնտեսական և հասարակական կազմակերպությունները [շահերի խմբեր, ՀԿ-ներ և լոբբիստական խմբեր], ինչպես նաև նրանց միջև առկա հարաբերությունները: Այս ենթահամակարգում կենտրոնական դիրքում պետությունն է, ինչը իրենից ներկայացում է  ինչպես քաղաքական, այնպես էլ  ողջ հասարակական (սոցիետալ) համակարգի գլխավոր իշխանական հենքը: [Արևմուտքում պետությունը կատարում է «գիշերային պահակի» դեր, իսկ Արևելքում` պետության ազդեցությունը շատ ավելի մեծ է: Քաղաքական համակարգը կարող է լինել առանց պետության, բայց առանց պետության ֆունկցիաների չի կարող լինել:  Իսկ եթե ֆուկցիան կա, ապա կրողը անշուշտ կլինի:

Ինստիտուցիոնալ ենթահամակարգում  հատուկ դեր ունեն եկեղեցին և զանգվածային լրատվության միջոցները,  որոնք կարող են զգալիորեն ազդել հասարակական կարծիքի վրա, իսկ դրա միջոցով ճնշում գործադրելու կառավարության, քաղաքական լիդերների վրա, այլ խոսքերով ազդակ հաղորդել  կամ արգելակել «մուտքային» համակարգային հոսքերը, ինչպես «պահանջմունքները» և «աջակցությունը»:

Այս ենթահամակարգը առաջնային դիրք ունի մյուս ենթահամակարգերի շարքում: Խոսելով «կուսակցական համակարգի», «չորրորդ իշխանության» կամ «կրոնական համայնքների» մասին` մենք  նկատի ունենք քաղաքական համակարգի ինստիտուցիոնալ բաղադրատարրը:

2.Նորմատիվ ենթահամակարգը կազմվում է իրավա-քաղաքական նորմերից, սկզբունքներից, հայացքներից և ավանդույթներից, որոնք հղված են քաղաքական համակարգի ամբողջությամբ վերցված և նրա կառուցվածքային տարրերի կարգավորմանը: Այս ենթահամակարգում կենտոնական դիրք են զբաղեցնում իրավունքի նորմերը, որոնք ծառայում են որպես հասարակական փոխադարձ կապերի գլխավոր կարգավորիչ, ապահովում է գործառնումը հաստատված կարգով ոչ միայն պետական մարմիների, այլև հասարակական միությունների, ինչպես նաև հաստատում են քաղաքացիների մասնակցության կանոնները  քաղաքական գործունեության մեջ: Նշելով իշխանության կամ իշխանության հետ կապված ինչ-որ գործողության լեգիտիմությունը` մենք նկատի ունենք նորմատիվ ենթահամակարգի  հարաբերությունը իրական կյանքի հետ, գնահատում է խոսքի (օրենքի) և գործի համապատասխանության աստիճանը քաղաքականության մեջ:

3. Գործառնական ենթահամակարգը սահմանվում է քաղաքական գործունեության ձևերով, իշխանության իրականացման միջոցներով, նրանցում  բռնի և ոչ բռնի կառավարման մեթոդների գերիշխմամբ: Այն բնութագրվում է ռեալ գործառույթների ամբողջությամբ, որոնք կատարվում են տարբեր քաղաքական ինստիտուտների կամ քաղաքացիական միավորումների կողմից: Այս ենթահամակարգը քաղաքական ռեժիմի հիմքն է, ինչը ապահովում է գործող իշխանության պահպանումը: Դրա հետ մեկտեղ ռեժիմը կրում է  որոշակի  ինքնուրույնություն  պետական կառավարման սահմանադրական կառուցվածքի  հարաբերությամբ, որը արտացոլված է ինստիտուցիոնալ ենթահամակարգում: Կառավարող էլիտան կարող է դուրս գալ ֆորմալ  հաստատված իրավակարգի սահմաններից, փոփոխել  կառավարման (իշխելու) մեխանիզմները, իսկ ընդդիմադիր ուժերի ակտիվությունը կարող է  սահմանափակել  սահմանադրական ինստիտուտների ազդեցությունը կամ ստեղծել այլընտրանքային կվազիինստիտուցիոնալ (կեղծ ինստիտուցիոնալ) կառույցներ: Գործառնական ենթահամակարգի սահմաններում դրսևորվող ակտորների փոխգործակցությունը այնքան բարդ և բազմաբնույթ է, որ շատ քաղաքագետներ նախընտրում են վերլուծել քաղաքական գործընթացները տարբեր երկրներում` հանգելով ոչ թե դրանց ներկայացված նորմատիվ ամբողջականությունից, այլ բավարարվելով միայն  այս ոլորտով: Այլ խոսքերով քաղաքական համակարգ և քաղաքական ռեժիմ հասկացությունները հաճախ դիտարկվում են հոմանիշներ: Նման պարզեցման հետ կարելի է  համաձայնել գործնական քաղաքագիտական խնդիրների լուծման համար:

4. Հաղորդակցական ենթահամակարգը ներառում է փոխգործակցության տարբեր ձևեր և սկզբունքներ, ինչպես քաղաքական համակարգի ներսում (այսինքն նրա ենթահամակարգերի միջև), այնպես էլ ուրիշ երկրների հետ: Ներքին մակարդակում այն սահմանվում է օրենսդիր և գործադիր իշխանական ճյուղերի հարաբերություններով, ինչպես նաև պետության ինստիտուտների և քաղաքական փոխգործակցության այլ սուբյեկտների (կուսակցություններ, սոցիալական, էթնիկական կամ կոնֆեսիոնալ հանրույթներ, որպես անհատական ակտոր`մարդիկ) հարաբերություններով, ինչը դրսևորվում է իշխանության իրականացման գործում նրանց մասնակցությամբ: Այս ենթահամակարգը այն բնագավառն է, որը հարկավոր է ուսումնասիրել  քաղաքացիական հասարակության և իրավական պետության  դիտարկման ժամանակ: Հաղորդակցական ենթահամակարգը նաև պատասխանում է  հասարակության արտաքին անվտանգության  համար, իհարկե ոչ տեխնիկական առումով: Այլ արտաքին ինֆորմացիոն հոսքերի ադեկվատ ընդունման և գնահատման համար, լինի դա միջազգային, թե ֆիզիկական (էկոլոգիա) միջավայրից, անփոխարինելիորեն հանդես են գալիս քաղաքական համակարգի (նաև ողջ հասարակության) նոր ազդեցությունների ադապտացման գրավական:

5. Մշակութա-գաղափարական [հոգևոր-մշակութային] ենթահամակարգը ձևավորվում է  սոցիալական կյանքի մասնակից  տարաբնույթ գաղափարներից, հայացքներից, զգացմունքներից:  Այն շատ ասպեկտներով սահմանվում է հասարակության գաղափարական-քաղաքական  ոլորտի տարբերակվածության աստիճանով, նրանում գերիշխող հումանիստական կամ ոչ հումանիստական հոսքով: Այս ենթահամակարգը սերտորեն կապված է զանգվածային քաղաքական մշակույթի յուրահատկությունների հետ, վարքի ոլորտում ավանդական կարծրատիպերի կամ ռացիոնալ հիմքերի դերի հետ: Գործառնական դաշտում այս ենթահամակարգը լուծում է հասարակության մեջ առկա մոդելների       պահպանման և վերարտադրման խնդիրը: (Սա ակնհայտ է քաղաքական պահպանողականության և կրոնական ռադիկալիզմի գաղափարական դիրքորոշումներում): Սակայն մշակույթի և գաղափարախոսության ենթահամակարգը այն ոլորտն է, ուր տեղի են ունենում  հասարակության կառուցվածքի մոդելների ոչ միայն հաստատում, այլև փոփոխում: Աշխարհը փոխվում է, քանի որ այն բարեփոխելու անհրաժեշտության միտք է ծնվում, ինչը ոգեշնչում է քաղաքական ակտորներին, և նրանք փորձում են այդ գաղափարը իրականացնել:

Քաղաքական համակարգի կառուցվածքայնությունը արտահայտվում է ոչ միայն նրա հիմնական մասերի դիֆերենցացմամբ, այլև դրանց հիերարխիայով: Գլխավոր գործառնական ենթահամակարգերից յուրաքանչյուրը արտահայտվում է իշխանության և քաղաքական հարաբերությունների 3 մակարդակներում.

— բարձրագույն` մեգամակարդակ, որը իր մեջ ներառում է պետական կառավարման կենտրոնական ապարատը, իրավական պետության մեջ բաժանված է օրենսդիր, գործադիր և դատական իշխանությունների,

— միջին` մեզոմակարդակ, իր կառուցվածքով նմանօրինակ է  մեգամակարդակին, բայց տարբերվում են իրավասությունների չափսով, քանի որ ռեգիոնալ և ՏԻՄ մասշտաբի ընտրովի կամ նշանակովի իշխանության մարմիններն են,

— ստորին (առանց ինստիտուցիոնալացման)` միկրոմակարդակը ձևակերպվում է քաղաքական կյանքում հասարակական խմբերի և քաղաքացիների զանգվածային մասնակցության հիմքով:Այն արտահայտվում է զանգվածային քաղաքական և ոչ քաղաքական կազմակերպություններում անդամակցությամբ, իշխանությանը աջակցության կամ բողոքի ակցիաներին մասնակցությամբ, իշխանական որոշումների սոցիալական վերահսկմամբ: Միկրոմակարդակում փաստացիորեն տեղի է ունենում հասարակության քաղաքական և ոչ քաղաքական շերտերի փոխադարձ ընգրկում (դիֆուզիա), իրագործվում են քաղաքացիական հասարակության և պետության կապերը:

Քաղաքական համակարգի հիմնական ֆունկցիոնալ բլոկները և դրանց տարրերը գոյություն չունեն իրարից առանձին-առանձին, իրականում մշտական փոխգործակցության մեջ են: Համակարգի բոլոր կառուցվածքային տարրերը մեկ ամբողջության մեջ միավորող գործոն հանդես է գալիս ակտորների քաղաքական հարաբերությունը հասարակական իշխանության առումով: Քաղաքական փոխգործակցության մեկ վեկտորը հղված է հասարակության մեջ գործող ինստիտուտների և առակա սոցիալական կարգի պարզեցմանը, իսկ մյուսը կարող է քայքայիչ լինել առկա քաղաքական համակարգի համար, արտահայտել այն ուժերի շահերը, որոնք ձգտումն են փոփոխել կամ անգամ վերացնել այն: