ԱԼԲԵՐ ԿԱՄՅՈՒ-«ԸՆԴՎԶՈՒՄԸ ԵՎ ԱՐՎԵՍՏԸ»

Image(Հատված «ԸՆԴՎԶՈՂ ՄԱՐԴԸ» էսսեների ժողովածուից)

Արվեստը նույնպես այն շարժումն է, որը միաժամանակ և’ փառաբանում է, և’ ժխտում: «Ոչ մի արվեստագետ չի հանդուրժում իրականությունը»,- ասում է Նիցշեն: Այո, ճշմարիտ է, բայց և ճշմարիտ է, որ ոչ մի արվեստագետ չի կարող այն զանց առնել: Ստեղծագործությունը աշխարհի ամբողջականության պահանջն է և միաժամանակ նրա մերժումը: Սակայն ստեղծագործությունը մերժում է աշխարհը՝ իր չունեցածի պատճառով և հանուն այն բանի, որ երբեմն հենց ինքն է այն: Ընդվզումն այստեղ դիտարկվում է պատմությունից դուրս, մաքուր վիճակում, իր նախասկզբնական կնճռոտությամբ: Արվեստն ուրեմն մեզ պետք է տա վերջնական հայեցակետ՝ ընդվզումի էության վերաբերյալ:
Քննարկենք թշնամանքը արվեստի նկատմամբ, որ ցուցաբերել են բոլոր հեղափոխական բարենորոգիչները: Պլատոնը դեռևս չափավոր է: Նա կասկածի տակ է դնում միայն լեզվի ստահոդ գործառույթը և իր հանրապետությունից վտարում է միայն բանաստեղծներին: Իսկ մնացածում գեղեցկությունը վեր է դասում աշխարհից: Բայց արդի ժամանակների հեղափոխական շարժումը համընկավ արվեստի նկատմամբ դեռևս անավարտ դատավարության հետ: Բարենորոգումը ընտրեց բարոյականությունը և վտարեց գեղեցկությունը: Ռուսսոն արվեստում հայտնաբերեց այլասերումը, որ հասարակությունն էր ներմուծել բնության մեջ: Սեն-Ժյուստը որոտընդոստ խոսում էր ներկայացումների դեմ, բայց «Բանականության տոնի» համար գրած մի գեղեցիկ շարքում ցանկություն է հայտնում, որ բանականությունը անձնավորված լինի «ավելի շուտ առաքինի, քան գեղեցիկ» մի անձնավորությամբ: Ֆրանսիական հեղափոխությունը ծնունդ չտվեց ոչ մի արվեստագետի, բացի մեծ լրագրողից՝ Դեմուլենից և ընդհատակյա գրողից՝ Սադից: Այդ ժամանակների միակ քնարերգուն (Անդրե դը Շենյե, Ա.Հ.) գիլիոտինի ենթարկվեց: Միակ մեծ արձակագիրը (Շատոբրիան, Ա.Հ.) աքսորվեց Լոնդոն և սկսեց պայքարել քրիստոնեության և օրինականության համար: Սենսիմոնականները պահանջեցին «սոցիալապես օգտակար» արվեստ: «Արվեստ՝ հանուն առաջընթացի» կարգախոսը համընդհանուր տեղանք էր ամբողջ դարի ընթացքում, և անգամ Հյուգոն ընդունեց այն՝ չկարողանալով դարձնել համոզիչ:
Այդ տոնայնությամբ էին խոսում նաև ռուս նիհիլիստները: Պիսարևը հայտարարեց գեղագիտական արժեքների անկում ի շահ պրագմատիկական արժեքների: «Ես կնախընտրեի լինել ռուս կոշկակար, քան ռուս Ռաֆայել»: Նրա համար մի զույգ ճտքավոր կոշիկն ավելի օգտակար է, քան Շեքսպիրը: Նիհիլիստ Նեկրասովը՝ մեծ ու վշտահար բանաստեղծը, հավաստում է սակայն, որ մի կտոր պանիրը գերադասում է Պուշկինի ամբողջ ստեղծագործությունից: Ի վերջո, հայտնի է, որ Տոլստոյը արվեստը բանադրանք էր համարում: Իտալիայի արևով ոսկեզօծված Վեներայի և Ապոլոնի մարմարե կերտվածքները, որ Պետրոս Մեծը դնել տվեց Սանկտ-Պետերբուրգի իր ամառային այգում, ի վերջո արժանացան հեղափոխական Ռուսաստանի անտարբերությանը: Թշվառությունը երբեմն երես է թեքում իրեն ցավ պատճառող երջանկության պատկերներից:
Գերմանական գաղափարախոսությունը նույնպես խիստ է իր մեղադրանքներում: Ըստ ֆենոմենոլոգիայի հեղափոխական մեկնաբանների՝ արվեստը չի կարող գոյություն ունենալ համերաշխ հասարակության մեջ: Գեղեցկությունը կգոյատևի, սակայն այլևս երևակայությունից զուրկ: Լրիվ ռացիոնալ իրականը ինքնուրույն, միայնակ կմեղմի բոլոր ծարավները: Ձևական գիտակցության և փախուստի արժեքների քննադատությունը բնականաբար տարածվում է արվեստի վրա: Արվեստը բոլոր ժամանակների համար չէ, ընդհակառակը, այն սահմանվում է իր դարաշրջանով, և արտահայտում է, ինչպես կասեր Մարքսը, իշխող դասակարգի արտոնյալ արժեքները: Ուստի, կա միայն մեկ հեղափոխական արվեստ, այն արվեստը, որը դրված է ի շահ հեղափոխության: Ընդսմին, ստեղծելով գեղեցկություն՝ պատմությունից դուրս, արվեստը կհակադրվեր միակ ռացիոնալ ջանքին, այն՝ պատմության փոխակերպումը բացարձակ գեղեցկության: Ռուս կոշկակարը, այն պահից, երբ գիտակցում է իր հեղափոխական դերը, դառնում է վերջնական գեղեցկության իսկական արարիչը: Ռաֆայելն արարել է ընդամենը անցողիկ գեղեցկություն, որն անհասկանալի կլինի նոր մարդուն:
Մարքսն ինքն իրեն հարց է տալիս, թե հունական արվեստը, այսուհանդերձ, ինչպե՞ս դեռ կարող է գեղեցիկ մնալ մեզ համար: Եվ պատասխանում է, որ այդ գեղեցկությունն արտահայտում է աշխարհի միամիտ մանկությունը, և որ մենք՝ հասուններիս պայքարում, այդ մանկության կարոտն ենք զգում: Բայց իտալական Վերածննդի գլուխգործոցները, Ռեմբրանդտը, չինական արվեստը ինչպե՞ս կարող են դեռ գեղեցիկ լինել մեզ համար: Ի՜նչ կարևոր է: Արվեստի դատավարությունը վերջնականապես հանձնառու է և այսօր շարունակվում է՝ իրենց արվեստը և իրենց միտքը զրպարտող արվեստագետների և մտավորականների ամոթալի մեղսակցությամբ: Իրոք, նկատելու ենք, որ Շեքսպիրի և կոշկակարի միջև ընթացող այս պայքարում կոշկակարը չէ, որ անիծում է Շեքսպիրին կամ գեղեցիկը, այլ, ընդհակառակը, այն մեկը, որը շարունակում է Շեքսպիր կարդալ և չի նախընտրում կոշիկներ կարել, որն, ասենք, երբեք չէր կարողանա անել: Մեր ժամանակների արվեստագետները նման են 19-րդ դարի Ռուսաստանի դարձի եկած ազնվականներին. նրանց ներում են խիղճ չունենալու համար: Սակայն վերջին բանը, որ կարող է արվեստագետը զգալ իր արվեստի առջև, զղջումն է: Դա նշանակում է հաղթահարել պարզ ու անհրաժեշտ նվաստացումը, նաև հավակնություն չունենալ գեղեցիկն աքսորելու ժամանակների խորքը, և սպասելով, ողջ մարդկությանը, այդ թվում և կոշկակարներին, զրկել այն լրացուցիչ սննդից, որից իրենք էլ օգտվել են:
Այդ ճգնավոր խենթությունը, այսուհանդերձ, իր պատճառներն ունի, որոնք փոքրիշատե հետաքրքրում են մեզ: Նրանք գեղագիտության տեսակետից մեկնաբանում են հեղափոխության և ընդվզումի արդեն նկարագրված պայքարը: Յուրաքանչյուր ընդվզումի մեջ բացահայտվում է մետաֆիզիկական ամբողջականության պահանջը, դրան հասնելու անհնարինությունը և փոխարինվող աշխարհի ստեղծումը: Ընդվզումն այս տեսակետից աշխարհի ստեղծումն է: Նա է նաև սահմանում արվեստը: Ընդվզումի պահանջը, ճիշտն ասած, գեղագիտական պահանջի մի մասն է: Բոլոր ըմբոստ մտքերը, ինչպես տեսանք, արտահայտվում են ճարտասանության կամ փակ աշխարհի մեջ: Լյուկրեցիայի ճարտասանական պարիսպները, Սադի կողպված մենաստաններն ու դղյակները, Նիցշեի ռոմանտիկական կղզին կամ ժայռը, Լոտրեամոնի տարերային օվկիանոսը, Ռեմբոյի ճաղաշարերը, սյուռռեալիստների՝ ծաղիկների որոտից զարկված, բայց վերածնվող սարսափազդու դղյակները, բանտը, սրախողխող ազգը, համակենտրոնացման ճամբարը, ազատ ստրուկների կայսրությունը, ամեն մեկը յուրովի է մեկնաբանում միակցության և ամբողջականության միևնույն կարիքը: Այս ներփակ աշխարհների վրա մարդը կարող է վերջապես իշխել և ճանաչել:
Այս շարժումը վերաբերում է նաև բոլոր արվեստներին: Արվեստագետը աշխարհը վերստեղծում է իր հայեցողությամբ: Բնության սիմֆոնիան երբեք չի հասկանա երգեհոնային երաժշտությունը: Աշխարհը երբեք չի լռում, անգամ նրա լռակյացությունը հավիտենական կրկնությունն է նույն նոտաների, որոնց թրթիռները խույս են տալիս մեզանից: Ինչ վերաբերում է ընկալվող թրթիռներին, դրանք մեզ ընծայում են հնչյուններ, երբեմն մի ակորդ, բայց երբեք՝ մեղեդի: Եվ սակայն երաժշտությունը գոյություն ունի, որտեղ ավարտվում են սիմֆոնիաները, որտեղ մեղեդին իր ձևն է հաղորդում հնչյուններին, որոնք ինքնին չունեն ձև, որտեղ նոտաների արտոնյալ դասավորությունը, ի վերջո, բնական խառնաշփոթությունից դուրս է քաշում՝ հոգուն և սրտին բավարարվածություն տվող մի ամբողջականություն:
«Ես ավելի ու ավելի եմ հավատում,- գրում է Վան Գոգը,- որ չպետք է դատապարտենք Աստծուն այս աշխարհի համար: Սա մի աշխատություն է, որ անհաջող է ստացվել»: Յուրաքանչյուր արվեստագետ փորձում է վերափոխել այդ աշխատությունը, ոճ հաղորդել նրան, որը բացակայում է: Արվեստներից ամենամեծը և ամենահավակնոտը՝ քանդակագործությունը, ձըգտում է մարդու շարժուն կերպարանքը ամրացնել երեք չափսերի սահմաններում, շարժուձևերի անկանոնությունը հասցնել մեծ ոճի ամբողջականության: Քանդակագործությունը չի մերժում նմանությունը, որի կարիքը, ընդհակառակը, նա ունի: Բայց սկզբում չի փնտրում այն: Իր ամենամեծ ժամանակաշրջաններում նրա փնտրածը շարժմունքն է, տեսքը կամ տարտամ հայացքը, որոնք ամփոփում են աշխարհի բոլոր շարժմունքները և բոլոր հայացքները: Նրա խնդիրը ոչ թե ընդօրինակումն է, այլ՝ ոճավորումը և մարմինների անցողիկ մոլեգնության կամ կեցվածքների անվերջ փոփոխությունների պարփակումը իմաստալից արտահայտության մեջ: Արդ, աղմըկոտ քաղաքների ճակատներին նա միայն կառուցում է նմուշօրինակը, տեսակը, անշարժ կատարելությունը, որը մի պահ կմեղմի մարդկանց անվերջանալի տենդը: Սիրուց խաբված սիրեկանը վերջապես կկարողանա պտտվել հունական կորեների /երիտասարդ աղջիկների/ շուրջը, որպեսզի ըմբռնի կնոջ մարմնի ու դեմքի մեջ ապրող աղճատումը:
Նկարչության սկզբունքներից մեկն էլ ընտրությունն է: «Հանճարը,- գրում է Դելակրուան, խորհրդածելով իր արվեստի շուրջ,- ընդամենը ընդհանրացնելու և ընտրելու շնորհն է»: Նկարիչը մեկուսացնում է իր թեման՝ կատարելով ամբողջականացնելու առաջին փորձը: Բնապատկերները փախչում են, անհայտանում են հիշողությունից կամ քանդվում: Ահա թե ինչու բնանկարիչը կամ նատյուրմորտ նկարողը մեկուսացնում են տարածության և ժամանակի մեջ այն, ինչը, բնականոն ձևով պտտվում է լույսի հետ, կորչում է անվերջանալի հեռանկարի մեջ կամ անհետանում այլ արժեքների բախման հետևանքով: Մեծ ստեղծագործողները նրանք են, ովքեր ինչպես Պիեռո դելլա Ֆրանչեսկան, տպավորություն են ստեղծում, թե ֆիքսացիան հենց նոր է կատարվել՝ ցուցադրման սարքը կտրուկ կանգ է առել: Ուրեմն նրանց բոլոր կերպարներն այնպիսի տպավորություն են թողնում, թե արվեստի հրաշքով նրանք շարունակում են կենդանի մնալ՝ սակայն մնալով կորնչելիներ: Իր մահից շատ ավելի ուշ Ռեմբրանդտի փիլիսոփան շարունակում է մտորել լույսի ու ստվերի արանքում, նույն հարցականի շուրջ:
«Ունայն է նկարչությունը, եթե մեզ դուր է գալիս առարկաների նմանության պատճառով, որոնք մեզ չէին կարողանա դուր գալ»: Դելակրուան, որ մեջբերում է Պասկալի հռչակավոր միտքը, խելացիորեն գրում է «տարօրինակ»՝ «ունայն» բառի փոխարեն: Այդ առարկաները չեն կարող մեզ դուր գալ, քանի որ մենք չենք տեսնում դրանք. նրանք քողարկված են և ժխտված հավիտենական կայացման մեջ: Ո՞վ էր նայում դահճի ձեռքերին Հիսուսին մտրակելիս, Խաչելության ճանապարհի ձիթենիներին: Բայց ահա դրանք ներկայացված են՝ հափշտակված Կրքի անդադար շարժման և Քրիստոսի տանջանքների մեջ՝ կապանքված այդ բռնության և գեղեցկության պատկերներում, որն ամեն օր ողբում է թանգարանների սառը դահլիճներում: Նկարչի ոճը բնության և պատմության այդ կապակցության մեջ է, այդ պարտադրված ներկայության, որը դառնում է հարատև: Արվեստն առանց առերևույթ ճիգերի իրականացնում է եզակիի և համընդհանուրի հաշտեցումը, որի մասին երազում էր Հեգելը: Գուցե այդ պատճառով է, որ ամբողջականության խենթ դարաշրջանները, ինչպիսին է նաև մերը, շրջվում են դեպի նախնադարյան արվեստները, որտեղ ոճավորումն ամենաուժգինն է, միասնականությունը՝ ամենասադրիչը: Ամենաուժգին ոճավորումները միշտ լինում են գեղարվեստական դարաշրջանների սկզբում և վերջում. ոճավորումը բացատրում է բացասման և վերակազմավորման ուժը, որը ոտքի հանեց ժամանակակից ողջ գեղանկարչությունն իր անզուսպ խոյանքում՝ դեպի մարդկային էակն ու ամբողջականությունը: Վան Գոգի հիասքանչ տրտունջքի մեջ է բոլոր արվեստագետների գոռոզ և հուսահատ ճիչը. «Ես կարող եմ կյանքում, ինչպես նաև նկարչության մեջ ապրել առանց Աստծո: Բայց ես՝ տառապյալս, չեմ կարող ապրել առանց այն բանի, որն ավելի մեծ է, քան ես, որն իմ կյանքն է՝ ստեղծագործելու հզորությունը»:
Սակայն արվեստագետի ընդվզումն իրականի դեմ, որը և կասկածելի է դառնում ամբողջատիրական հեղափոխության համար, նույն հաստատումն է, ինչ որ ճնշվածի ընդվզումը: Համընդհանուր բացասումից ծնված հեղափոխական ոգին բնազդաբար զգում է, որ արվեստում բացի հրաժարումից կա նաև համաձայնություն, որ հայեցողությունը համարձակվում է կշռադատել գործողությունը, գեղեցկությունը, անարդարությունը, և որ որոշ դեպքերում ինքը՝ գեղեցկությունը, կարող է դառնալ անբողոքարկելի անարդարություն: Բայց և ոչ մի արվեստ չի կարող ապրել համընդհանուր մերժումով: Այնպես, ինչպես յուրաքանչյուր միտք, որը սկզբում աննշանակություն է, նշանակություն ունի, այդպես էլ անիմաստ արվեստը իմաստ ունի: Մարդն իրեն կարող է թույլ տալ դուրս գալ համընդհանուր անարդարության դեմ և այդպես պահանջել համընդհանուր արդարություն, որի միակ ստեղծողը ինքը կլինի: Սակայն նա չի կարող հավաստել աշխարհի համընդհանուր տգեղությունը: Գեղեցկություն ստեղծելու համար նա պետք է միևնույն ժամանակ և’ հրաժարվի իրականից, և’ խանդավառվի նրա որոշ հատկանիշներով: Արվեստը վիճարկում է իրականը, բայց չի թաքնվում նրանից: Նիցշեն կարող էր մերժել տրանսցենդենտալիզմը՝ բարոյական կամ աստվածային, հայտարարելով, թե այդ տրանսցենդենտալիզմը մղում է զրպարտության այս աշխարհի և այս կյանքի դեմ: Բայց գուցե կա մի կենդանի տրանսցենդենտալիզմ, որի գեղեցկությունը խոստումնալից է, որը ի զորու է մեզ ստիպել սիրել և ամեն ինչից վեր դասել այս մահկանացու և սահմանափակ աշխարհը: Այսպիսով, արվեստը մեզ կհասցնի ընդվզումի ակունքներին, այնքանով, որքանով նա փորձում է ձև տալ մի արժեքի, որն անորսալի է հավիտենական կայացման մեջ, բայց որը կանխազգում է արվեստագետը և ուզում է հափշտակել պատմությունից: (Հատված «ԸՆԴՎԶՈՂ ՄԱՐԴԸ» էսսեների ժողովածուից)

Ֆրանսերենից թարգմանեց ԱՆՆԱ ՀԱԿՈԲՅԱՆԸ

ՍԻՆՅԻՏԻՐՈ ՆԱԿԱՄՈՒՐԱ- Դղյակ տանող Ճանապարհը

Nakamura-Shinichiro

 Դղյակ տանող Ճանապարհը

-Մայրիկ, մենք ու՞ր ենք գնում,- հարցրեց աղջնակը` վարից նայելով մորը:
-Մենք հայրիկի հետ ենք գնում,- պատասխանեց մայրը:
-Հայրիկ, մենք ու՞ր ենք գնում,- հարցրեց աղջնակն այս անգամ հորը, ջանալով տեսնել նրա դեմքը:
-Մի լավ տեղ: Դու դա չես հասկանա,- նետեց հայրը և սեղմելով շրթունքները` քաշեց երեխայի ձեռքը:
-Բայց ու՞ր, ու՞ր,-չէր խաղաղվում աղջնակը:
-Մի շատ լավ տեղ,-հանգստացնող ձայնով պատասխանեց մայրը համառ փոքրիկին, հպանցիկ հայացք նետելով լռելյայն քայլող ամուսնու կողմը: Այնժամ աղջնակը երկու կողմերից իր թաթիկները բռնած ծնողներին թույլ տվեց, որ շարունակեն իրեն տանել մարդաշատ փողոցով: Նրան այսքան ուշ ժամի տնից դեռ երբեք չէին հանել: Շուրջն ամեն ինչ նոր էր նրա համար, և նա քայլում էր հոր ու մոր հետ` դիտելով խանութների լուսավոր ցուցափեղկերը: Եթե որևէ անցորդ փակում էր նրանց լույսերը, աղջնակը, լարված, այնպես էր շրջում գլուխը, որպեսզի ոչ մի պահ աչքից բաց չթողնի գրավիչ տեսարանը: Ահա, նա կրկին ձայն տվեց.
-Մայրիկ, ուտել եմ ուզում:
Հայրը բարկացկոտ նայեց դստերը:
-Հիմա դրա ժամանակը չէ,-ասաց նա մորը գրգռված ձայնով, որում բացահայտորեն լսվում էր. «Երես ես տվել աղջկան, իրեն պահել չգիտի»: Աղջնակն զգաց հոր ձայնում հնչած նախատիքը և խղճաց մորը: Լացելու պատրաստ նա նայեց մորը, իսկ վերջինս կարծեց, թե դուստրը քաղցից է ուզում լաց լինել:
-Հարկավոր է կերակրել երեխային, խեղճը քաղցած է,- նույն հաշտեցնող ձայնով ասաց նա, անհամարձակ նայելով ամուսնուն:
-Լավ: Ահա բլիթավաճառի խանութը, մի բան գնիր նրա համար: Հայրը կանգ առավ և կամացուկ ավելացրեց.-Հաա՜, հարցրու, գուցե նրանք գիտե՞ն Դղյակ տանող ճանապարհը:
Նա նայեց աղջնակին` ստուգելու, թե նա չլսե՞ց «դղյակ» բառը: Աղջնակը հասկացավ` իրենք գնում են ինչ-որ դղյակ, սակայն ձայն չհանեց` չցանկանալով, թե ամեն բան լսել է. այնպես ձևացրեց, իբր տարված է փողոցային անցուդարձով:
Նրանք երեքով մտան բլիթավաճառի խանութը: Եվ քանի դեռ մայրը բլիթ էր գնում, հայրը կիսաձայն հարցուփորձ էր անում վաճառողին: Աղջնակը տեսավ, թե նրա շրթունքներն ինչպես արտասանեցին «դղյակ» բառը:
-Ի՜նչ լավիկն է,- ձայնեց գանձապահուհին:- Քանի՞ տարեկան ես, աղջիկս:
-Հինգ,- պատասխանեց նա և անսպասելիորեն ամաչելով` սեղմվեց մորը:
Ընտանիքը դուրս եկավ փողոց:
-Ընդհանուր առմամբ, քիչ թե շատ հասկանալի է,- ասաց հայրը, կանգնելով մայթի կենտրոնում:-Պետք է գնալ ուղիղ, իսկ լուսանցույցի մոտից թեքվել ձախ:
-Շուտ լիներ, մթնում է արդեն:
-Շտապելուց օգուտ չկա. հիմա արդեն միևնույնն է,- նախատիքով հակաճառեց հայրը:
-Մայրիկ, խմել եմ ուզում,-ասաց աղջնակը:
-Այստեղ, անկյունում, զբոսայգի կա, երևի ցայտաղբյուր կլինի,-արձագանքեց հայրը:
Նրանք մտան մի ոչ մեծ պուրակ և նստեցին նստարանին: Աղջնակը հանկարծ զգաց, որ ուտել բոլորովին չի ուզում, սակայն, որպեսզի չանհանգստացնի մորը, սկսեց կծել բլիթը:
-Արագ մի կեր: Դաստիարակված աղջիներն այդպես չեն անում,- կշտամբեց հայրը: Սակայն նկատելի էր, որ այլ բանի մասին է մտածում:
-Այնուամենայնիվ, երեխային զուր վերցրեցինք հետներս,- ասաց մայրը:
-Իսկ ես քեզ առավոտյան ասացի` եկ նրան տատի մոտ թողնենք,- բարկացկոտ պատասխանեց հայրը: Եվ, լռելուց հետո, ցածրաձայն ավելացրեց.- Բոլորովին մթնեց: Լապտերները վառվեցին:
-Իսկ եթե այսօր չգտնենք այդ տեղը, այն ժամանակ` ի՞նչ,- հարցրեց մայրը:
-Կգնանք ամբողջ գիշեր,- կտրեց հայրը:
-Իսկ ինչպե՞ս վարվենք երեխայի հետ:
Մոր հարցը լսելով, աղջնակը կամակորությամբ ասաց.
-Մայրիկ, հոգնել եմ:
-Նա առավոտվա վեցից ոտքի վրա է: Նայիր, ինչ հոգնած տեսք ունի:
Մայրը ծնկներին առավ դստերը և գրկեց: Աղջնակը կկոցեց աչքերը, և երեկոյան կրակները` սպիտակ, կանաչ, կարմիր, ցոլցլացին փակ կոպերի միջով:
-Ոչի՞նչ, որ տունն այդպես թողեցինք,- շշնջաց մայրը:
-Սատանան այդ տան հետ: Այլևս այնտեղ չենք վերադառնա,- գրգռված ֆշշացրեց հայրը:
-Իմ կիսատ գործվածքն այդպես էլ մնաց հյուրասենյակում…,- ասես չլսելով, շարունակում էր մայրը:
-Օհո, սա՞ ինչ է: Նայի՛ր, գրպանումս դռան բանալին է: Ամբողջ անպետք աղբը` կեղտահոր, այլապես երբեք չենք գտնի Դղյակը:
Բանալին, ճլմփացնելով, թռավ-ընկավ ավազանի մեջ: Աղջնակը հիշեց, որ այդպես էլ չհագեցրեց ծարավը: Բայց աչքերը բացել չէր կարելի, մայրն ու հայրն անմիջապես կընդհատեին իրենց խոսակցությունը, և նա շարունակեց քնած ձևանալ: Ձևացրեց, ձևացրեց, հետո իսկապես քնեց:

Երբ բացեց աչքերը, տեսավ, որ գտնվում է անծանոթ սենյակում` լույսով ողողված, ճերմակ պատերով:
-Սա Դղյա՞կն է, այո՞,- հարցրեց նա:
-Ի՞նչ,-բարկացավ հայրը:-Ինչպե՞ս ես համարձակվել ականջ դնել մեծերի խոսակցությանը:
-Բայց նա արդեն փոքրիկ չէ,- պաշտպանեց մայրը:- Ավելի լավ կլինի, ամեն բան պատմենք նրան:
-Վե՛ր կաց, վե՛ր: Մայրիկը կհագցնի քեզ:
Հայրը գնաց դեպի սենյակի անկյունը, որտեղ լվացարանն էր, և սկսեց սափրվել: Մայրը կանգնեցրեց աղջկան և, կոճկելով նրա զգեստի կոճակները, բացատրեց.
-Սա դեռ Դղյակը չէ: Դղյակը մենք հիմա կգնանք փնտրելու:
Աղջիկն ուրախացավ: Նրան հագցրին իր ամենագեղեցիկ զգեստը, իսկ քայլել ամբողջ օրը մոր ու հոր ձեռքից բռնած` այնքա՜ն հաճելի էր: Լավ կլիներ` երկար փնտրեին այդ Դղյակը:
Կեսօրից հետո ընտանիքը դուրս եկավ խճուղի, որի վրա չընդհատվող հոսքով դղրդում էին ծանր բեռնատարները: Անցորդներ համարյա չկային:
-Սա, ախր, արվարձան է, սիրելիս,- տագնապած ասաց մայրը:
-Ճիշտ է: Իսկ Դղյակը քաղաքի կենտրոնում պետք է լինի:
-Երեկ հացավաճառի մոտ քեզ հաստատ ասացին ձա՛խ թեքվել:
-Իհարկե, ձախ: Գուցե մենք ուրի՞շ լուսանցույցի մոտից թեքվեցինք:
Հայրը, մտահոգված, ձեռքերը ծալեց կրծքին և խորհում էր: Աղջիկը նայեց իր կարմիր կոշիկներին և հանկարծ խղճահարություն զգաց` այնքա՜ն փոշոտ էին դրանք:
-Այո, ուրիշ ելք չկա: Գնացինք ետ,- վերջապես վճռեց հայրը և քայլեց հակառակ ուղղությամբ: Մայրը, դստեր ձեռքը բռնած, հետևեց նրան: Հայրն ավելի ու ավելի արագ էր քայլում` քթի տակ ինչ-որ բան քրթմնջալով: Մայրը սեփական մտքերով էր տարված և փորձում էր ետ չընկնել: Աղջիկը որոշ ժամանակ հնազանդորեն գնում էր նրանց ետևից, բայց հետո կանգ առավ և ասաց.
-Էլ չեմ ուզում գնալ:
-Սպասի՛ր,- կանչեց մայրը հոր ետևից: Հայրը շրջվեց և վեր քաշեց ուսերը.
-Ի՞նչ կարող ես անել այս աղջկա հետ:
Նրա ձայնը անսովոր կամացուկ հնչեց, և դա աղջկան դուր չեկավ: Ավելի լավ կլիներ, եթե գոռար ու հայհոյեր, մտածեց նա:
-Գրկիր նրան,-հրամայեց հայրը, և մայրը, լռելյայն բարձրացնելով դստերը` հասավ նրա ետևից: Չխոսելով, ուս-ուսի, նրանք քայլեցին ճանապարհով: Կինն աստիճանաբար սկսեց ետ ընկնել, և այդ ժամանակ ամուսինն աղջնակին նստեցրեց իր ուսերին:
Ասում են` «Դղյակը սուզվում է մայրամուտի ոսկյա ճաճանչներում»: Երևի հարկավոր է արևմուտք գնալ,- լռությունն ընդհատեց հայրը և թեքվեց դեպի փողոցներից մեկը:
Աղջկա աչքերի առջև հայտնվեց հրե կարմիր գունդը, և նա կկոցեց աչքերը անտանելի լույսից: Հետո, հոր ուսերին նստած, նա երևի քնեց, որովհետև, երբ կրկին բացեց աչքերը` իրեն գտավ արդեն մոր ձեռքերի վրա: Հայրը նստած էր քարե սանդուղքի աստիճաններին, որոնք տանում էին դեպի փակ դարպասները:
-Կրկին անհաջողություն,- ասաց նա մորը, որը կանգնած էր նրա առաջ:
-Ես այնպես էի հավատում, թե մենք ճիշտ ուղու վրա ենք, և` կրկին փակուղի:
-Ոչինչ,- փորձելով ոգևորել նրան, ասաց կինը,- մենգ կգտնենք Դղյակը, չէ՞ որ մեզ հիմա ուրիշ ոչինչ չի մնում:
-Իսպառ տանջեցի քեզ,- մրմնջաց հայրը:
-Այդ մասին մի մտածիր: Ավելի լավ է, մեկ անգամ էլ ամեն ինչ ծանր ու թեթև անենք: -Մենք չափազանց թեթևամիտ էինք:
Հայրը դանդաղորեն վեր կացավ տեղից և թքեց ճանապարհի կողմը:
-Մենք չունենք քարտեզ,- ասես բարձրաձայն մտորելով,- ասաց նա:-Եվ Դղյակը չի էլ լինի քարտեզի վրա…
-Բայց մենք ունենք կամք: Եթե շատ ցանկանանք` անպայման կիրագործվի, թեկուզ դրա վրա ծախսվի ամբողջ կյանքը,- սփոփում էր կինը:
-Ճշմարիտ է: Իհարկե, ճշմարիտ է:
-Հիշիր, երբ որոշեցինք ամուսնանալ` նույն բանն էր:
Խոսակցությանը միջամտեց աղջիկը.
-Իսկ երբ դեռ ամուսնացած չէիք, դուք էլի՞ հայրիկ ու մայրիկ էիք:
Ամուսինները նայեցին միմյանց և ծիծաղեցին:
-Մենք երեխաներ էինք,- ասաց հայրը:
-Իսկ ես ո՞վ էի,- կրկին հարց տվեց աղջիկը:
-Դու այն ժամանակ դեռ չէիր ծնվել:
-Իսկ ո՞վ էի ես, երբ դեռ չէի ծնվել:
Հայրը, չիմանալով ինչ պատասխանել, նայեց մորը:
Այդ պահին լապտերի տակ գտնվող փոքրիկ դռնակից հայտնվեց մի ջահել տղամարդ: Նա մոտեցավ հորը և կամացուկ ինչ-որ բան փսփսաց նրա ականջին: Մայրը, տագնապած, իրեն սեղմեց երեխային:
Հոր դեմքը լուսավորվեց, նրա զրույցն անծանոթի հետ դառնում էր ավելի ու ավելի աշխույժ: Այնուհետև, բաճկոնի գրպանից դուրս բերելով ծրարը, հայրը նրա միջից ինչ-որ թղթեր հանեց և հանձնեց երիտասարդին: Վերջինս կանգնեց լապտերի տակ և սկսեց հաշվել, իսկ հայրը վերադարձավ և ուրախ հայտնեց մորը.
-Այս մարդը մեզ Դղյակ կտանի:
-Իսկապե՞ս կտանի,- տագնապով հարցրեց մայրը, կասկածանքով նայելով անծանոթին, սակայն վերջինս շրջվեց և ժպտաց նրան.
-Մի՛ անհանգստացիր, տիկին: Ես ձեզ պես շատերին եմ բազմիցս տարել այնտեղ: -Երախտապարտ կլինեք ինձ: Եվ ես դա անում եմ ոչ հանուն դրամի:
-Այսպես թե այնպես` հավերժ այստեղ ցցված մնալ չենք կարող,- ասաց հայրը:- Հավատանք նրան և առաջ գնանք:
Ջահել տղամարդը ընտանիքին տարավ իր ետևից: Նրանք երկար շրջում էին նեղլիկ, ամայի փողոցներով: Առանձնապես մութ տեղերում ուղեկցողը վառում էր գրպանի լապտերիկը:
-Այնտեղ հասնել կարելի է տարվա միայն այս եղանակին: Ամենալավ ժամանակն է, այո, և տեղ էլ հիմա` որքան ասես: Մարդիկ քիչ բան գիտեն Դղյակի մասին, իսկ այնտեղ գովազդով չեն զբաղվում: Այնպես որ, առանց ինձ նման ուղեկցողի գլուխ չեք հանի…
Երիտասարդն անդադար խոսում էր, և, լսելով նրա զվարթ, համոզված ձայնը, մայրը քիչ-քիչ խաղաղվեց:
-Ես անհարմար եմ զգում, որ այս տեսքով եմ,- ասաց նա ուղեկցողին:
-Սարսափելի ոչինչ չկա: Այնտեղ հագուստի վրա ոչ ոք ուշադրություն չի դարձնում: Եվ հետո, ես ձեզ կներկայացնեմ ինչպես հարկն է: Ես այնտեղ բոլորին գիտեմ, հաշվեք, որ ձեր բախտը բերել է: Առանց ինձ նման ուղեկցողի, գիշերով այս ճանապարհը գտնել հնարավոր չէ,- գլուխ էր գովում երիտասարդը:- Ահա՛, համարյա հասել ենք: Սպասեք ինձ այստեղ: Ես գնամ, համաձայնեցնեմ, երբ նրանք հայտնվեցին ինչ-որ բլրի ստորոտում:
Վերևում ամեն ինչ սևով էր պատված: Աղջիկն ու նրա ծնողները կանգնած էին ճամփեզրին և նայում էին բլուրն ի վեր բարձրացող ուղեկցողի թիկունքին: Վերջինս հանկարծ կանգ առավ և շրջվեց:
-Ահա թե ինչ. թերևս իմ լապտերիկը ձեզ տամ: Երբ վերևում վառվի լույսը, դա ձեզ համար ազդանշան կլինի, որ գաք: Ես ձեզ այնտեղ կդիմավորեմ: Ինքս առանց լապտերիկի էլ կարող եմ բարձրանալ, ճանապարհը ծանոթ է,- բարձր կանչեց տղամարդը և սկսեց իջնել: Հայրը մոտ գնաց և վերցրեց և վերցրեց լապտերիկը:
Հետո ընտանիքը երկար սպասում էր մթության մեջ: Գիշերային լռությունն աստիճանաբար տարրալուծում էր հանգիստ համոզվածության այն մթնոլորտը, որն ստեղծել էր ուղեկցողի կենսախինդ շատախոսությունը:
-Ամեն բան կարգի՞ն է,-շշնջաց մայրը:
-Չգիտեմ…Արի մի քիչ էլ սպասենք,-պատասխանեց հայրը` տանջահար հայացքը գիշերային խավարին հառած:-Ես նրան տվի փողի կեսից ավելին:
-Օ՜, աստվա՜ծ իմ,-հառաչեց մայրը: Նրա ձայնից վախեցած` աղջիկը, որի քունը տանում էր և որը սկզբում չէր զգացել ծնողների լարվածությունը, լաց եղավ:
-Հարկավոր չէ նյարդայնացնել երեխային,-գրգռված նետեց հայրը:
Մայրը լուռ գրկեց աղջկան:
Նրանք սկսեցին բարձրանալ բլուրն ի վեր, լապտերիկով լուսավորելով ճանապարհը: Երկար կանգնելուց և աճող տագնապից նրանց ոտքերն ասես բամբակյա լինեին, իսկ վերելքն անվերջանալի էր թվում: Աղջիկը , մոր մեջքին տաքացած, թմրել էր: Երկօրյա տպավորություններից ու հուզմունքներից նա այնպես էր հոգնել, որ չէր զգում սեփական մարմինը:
-Թանկագինս, մենք արդեն վերևում ենք,-շշնջաց մայրը:
Ոտքերի տակ հարթ ճանապարհ էր. վերելքն ավարտվել էր:
-Կարծես այդպես է,- արձագանքեց հայրը, և նրա ձայնն ասես տարրալուծվեց գիշերային խավարում:
-Լապտերիկով լուսավորիր,- կրկին շշնջալով խնդրեց մայրը:
-Հիմա:
Հայրը լապտերիկի լուսաշեղբով կտրատեց խավարը: Շուրջը ոչինչ չկար:
-Ինչ-որ դաշտեր են:
-Այո: Դաշտեր:
Շենք հիշեցնող ոչինչ չկար: Եթե աչքերը լարեին խավարի մեջ, ոտքերի տակ կարելի էր տարբերել միայն ճանապարհի ժապավենը, որը հեռուներ էր տանում:
-Մի՞թե մեզ խաբեց,- հարցրեց մայրը: Նրա դողացող ձայնում հնչում էր հուսահատությունը:
Հազիվ քարշ տալով ոտքերը, ընտանիքը քայլեց դաշտի միջով: Դա նման էր երազի. քայլ ես անում, բայց տեղից չես շարժվում: Ժամանակ առ ժամանակ հայրը լապտերիկով լուսավորում էր չորսբոլորը, սակայն ճառագայթը կորչում էր անթափանց մթության մեջ: Վերջապես նա ասաց.
Ճար չկա, սպասենք մինչև լուսաբաց:
Տեղավորվելով ճամփեզրին, ընտանիքը պատրաստվեց գիշերել դաշտում: Ցուրտը թափանցում էր մինչև ոսկորները: տաք էր միայն աղջկա համար, որը պինդ քնած էր` սեղմված մոր կրծքին: Ծնողները ցածրաձայն խոսում էին: Մեկ անգամ, երբ աղջիկը շրջվեց քնի մեջ, մայրն այտով հպվեց նրա մազերին: Եվ նա քնի միջից լսեց, թե հայրն ինչպես կամացուկ շշնջաց:
-Քեզ համար ծանր է ինձ հետ: Առանց քեզ երևի կկորչեի…
Անցավ շատ ժամանակ, և աղջիկն արթնացավ, որովհետև արդեն լույս էր: Նա պառկած էր լայնարձակ դաշտում, խոտերի մեջ: Վերից նրան էր նայում հայրը:
-Իսկ ու՞ր է մայրիկը:
Հայրը քնքշորեն գրկեց դստերը և փափուկ ձայնով ասաց.
-Դեհ, շարունակենք մեր ուղին:
-Իսկ մայրի՛կը:
Նա լուռ ու թախծոտ տարուբերեց գլուխը, և աղջիկը հասկացավ, որ մոր մասին հարցնել չի կարելի: Նրան թվաց, թե հայրը գիշերվա ընթացքում մի տեսակ միանգամից կռացել է, ծերացել: «Ուրեմն հարկավոր է, որ ես ուրախ լինեմ երկուսիս փոխարեն»,-մտածեց աղջիկը:
Այդ օրը, երբ քայլում էին ճանապարհով, հայրը նրան շատ բաների մասին պատմեց: Իրենց գլխավոր նպատակը,- Դղյակը գտնելը,- իհարկե, շատ կարևոր է, ասում էր նա, սակայն պակաս կարևոր չէ ուղին, որով իրենք գնում են դեպի այդ նպատակը: Դուստր զգում էր, որ հոր խոսքն ուղղված է ոչ այնքան իրեն, որքան չքացած մորը: Եվ էլի նրան թվում էր, թե ինքը բավական մեծացել է: Մոր մասին աղջիկն այլևս չէր հարցնում. նա հասկացել էր, որ կան բաներ, որոնց մասին չեն խոսում:
Որոշ ժամանակ անց նա հանկարծ նկատեց, որ իրենք դուրս եկան նույն այն փողոցը, որով գնում էին սկզբում:
-Հայրիկ, նույն փողոցն է,-գոչեց աղջիկը, քաշելով հոր թևը: Վերջինս նայեց չորսբոլորը և տարակուսած պատասխանեց.
-Այո՞: Ինչ-որ չեմ մտաբերում:
Հոր կերկերուն, անկամ ձայնից աղջիկը մեկ անգամ ևս զգաց, թե ինչպես է նա ծերացել: Եվ դիտմամբ բարձրաձայն, որպեսզի ոգևորի նրան, շարունակեց.
-Նայիր, ահա այն բլիթավաճառի խանութը, որտեղ դու ճանապարհի մասին հարցրիր:
Հիշու՞մ ես:
-Բլիթավաճառի խանու՞թը,- հարցրեց նա, ապարդյուն լարելով հիշողությունը:
-Դե, իհարկե, նայիր,-մատով ցույց տվեց աղջիկը: Խանութի ապակու ետևում նա տեսավ նույն այն գանձապահուհուն, որը նրան «լավիկ» անվանեց:
-Բարի օր, մորաքույր,-կանչեց նա, մտնելով խանութը:
-Բարով եկաք,-պատասխանեց գանձապահուհին:
-Հիշու՞մ եք, ինչպես ձեզանից բլիթ գնեցինք,-հարցրեց աղջիկը:
-Իսկապե՞ս: Այդ ե՞րբ,-զարմացավ կինը:
-Ինչպե՞ս թե: Ես կանգնած էի ա՜յ այստեղ, մայրիկիս կողքին…-Սկսեց բացատրել աղջիկը:
-Ա՜խ, իսկապես, նույն աղջիկն է,-զարմացավ գանձապահուհին:-Ինչպե՜ս ես մեծացել: Այն ժամանակ դու… հինգ տարեկան էիր, ճի՞շտ է: Իսկ ու՞ր է մայրիկդ:
Չիմանալով ինչ պատասխանել, աղջիկը նայեց հորը, իսկ վերջինս լուռ բռնեց նրա ձեռքը և դուրս բերեց փողոց: Նա սարսափած նայեց սեփական արտացոլմանը դռան ապակու մեջ և իր առջև տեսավ մոտ տասը տարեկան մի աղջկա: Զարմանալի ոչինչ չկա, մտածեց աղջիկը, չէ՞ որ հայրիկն այնպե՜ս ծերացած է: Եվ մոր մասին հիշողություններն էլ են խամրել, ջնջվել: Հոր հետ նրանք շարունակեցին քայլել, և արդեն պարզ չէր, թե ով է ում ձեռքը բռնած առաջնորդում` տղամարդը աղջկա՞ն, թե աղջիկը տղամարդուն:

Անցավ բավականին ժամանակ,- ոչ այն է` մի քանի ժամ, ոչ այն է` մի քանի տարի,- և հայրը դստեր հետ հայտնվեց պահեստ հիշեցնող մի վիթխարի շենքի դռան առջև:
-Ահա վերջապես և մեր Դղյակը,-ասաց հայրը:-Որքա՜ն երջանիկ կլիներ մայրդ: Միայն ափսոս, որ չափազանց ուշ է:
Աղջիկը,-ոչ, արդեն համարյա հասուն օրիորդ,-խոր շունչ քաշելով հակաճառեց.
-Կյանքում ոչինչ չափազանց ուշ չէ, հա՛յր: Մի՛ տխրիր:
-Այո՛, ճշմարիտ ես,- պատասխանեց հայրը:- Դեհ, սպասիր ինձ այստեղ: Գնամ իմանամ ինչն ինչոց է:
-Հայրի՛կ, թող օձիքդ ուղղեմ:
Օրիորդը հայացքով ուշադիր տնտղեց հորը, ինչ-որ տեղ ինչ-որ բան ուղղվեց, հարթեց, և հայրը, կորամեջք, մտավ շենք, որի պատերը չունեին և ոչ մի լուսամուտ:
Դուստրը հայացքով ուղեկցեց նրան, հետո, շրջվելով դեպի փողոց, նայեց շուրջը: Մայթի վրա երեխաները քարկտիկ էին խաղում, հակառակ կողմում, ծառերի ստվերում, շշնջում էին սիրահարները, հեռվում, գետակի մոտ, նստած էին ձկնորսները:
Ի՞նչ ես անում այստեղ,-ետևից հնչեց ջահել, զրնգուն ձայնը: Շրջվելով, օրիորդը տեսավ ամուր, մարզիկի կազմվածքով մի պատանու, որը, ոտքերը լայն բացած, կանգնած էր մայթեզրին և ուրախ ժպտում էր: Օրիորդն անսպասելի հուզմունք զգաց` պատանու աչքերն այնքան պարզ էին, լույսով լեցուն, որ կարծես տեսանելի էր նրա հոգու խորքը:
-Հորս եմ սպասում:
-Իսկ որտե՞ղ է նա:
Հենվելով շենքի պատին, նրանք սկսեցին զրուցել: Պատանին բարձրաձայն քրքջաց.
-Դղյա՞կ: Անհեթեթություն: Աշխարհի երեսին գոյություն չունեն դղյակներ:
-Դու վիրավորում ես հորս,-բացականչեց օրիորդը, և աչքերը լցվեցին արցունքով: Նրան այնքա՛ն դուր եկավ այդ պատանին, բայց հիմա պատրաստ էր ատել նրան: Նրա աչքերում արցունք տեսնելով, պատանին միանգամից լրջացավ.
-Ներիր ինձ, խնդրում եմ: Ես միտք չունեի վիրավորելու: Պարզապես ինձ թվում է, որ դու, այդքան ջահել, գլուխդ չպետք է լցնես անհեթեթ ցնորքով:
-Հայրս ամբողջ կյանքում փնտրում է այդ Դղյակը: Մենք այնքան ենք քայլել, այնքա՜ն ենք քայլել…
-Սակայն դա նրա՛ կյանքն է: Իսկ դու իրավունք ունես այլ կերպ ապրելու, ինչպես ցանկանաս: Գնանք ինձ հետ, զբոսնենք նավակով: Մեզ` ջահելներիս համար, ծովից լավ բան չկա:
Օրիորդը սրբեց արցունքները և բացասաբար տարուբերեց գլուխը.
-Ոչ, ես չեմ կարող հորս մենակ թողնել այստեղ:- Ասաց և մտածեց. վերջ, այս պատանուն այլևս չեմ տեսնի, և նրա սիրտը կծկվեց ցավից: Իսկ պատանին հանկարծ ամուր բռնեց նրա ձեռքը և առաջարկեց.
-Ահա թե ինչ: Գնա ներս և որոնիր հորդ: Այդպես ավելի լավ է, քան ցցվել այստեղ չգիտես որքան: Ես կսպասեմ:
Օրիորդն իրեն հանկարծ անչափ թեթևացած զգաց: Նրա լացակումած դեմքը լուսավորվեց երախտապարտ ժպիտով, և նա պատասխանեց պատանու ձեռքսեղմումին: Եվ վազքով նետվեց դեպի շենքի դուռը:
Ներսում կիսամութ էր: Մուտքի մոտ, սեղանի վերևում, երևում էր սպիտակ ցուցանակը, որի վրա գրված էր «Գրանցում», բայց այնտեղ ոչ ոք չկար: Սանդուղքը վերև էր տանում, և օրիորդը սկսեց բարձրանալ փայտե աստիճաններով, ձեռքով հենվելով մաշված բազրիքին: Վերելքն ավարտվեց պատի մոտ, որից վեր` էլի սանդուղք կար: Նրա ետևում նորից պատ էր և նոր սանդղահարթակ: Եվ էլի, և էլի: Օրիորդը համառորեն բարձրանում էր վեր ու վեր: Նա զգում էր, որ յուրաքանչյուր աստիճան իրեն ավելի ու ավելի էր հեռացնում դրսում սպասող պատանուց: Նրան արդեն թվում էր, թե ոչ մի ԴՈՒՐՍ ընդհանրապես գոյություն չունի: Կա միայն այս անվերջանալի սանդուղքը, և ուրիշ ոչինչ: Սակայն, ի վերջո, օրիորդը հայտնվեց ինչ-որ դռան առջև: Նա ձեռքը քսեց դռան փայտյա մակերեսին, հետո ականջով հպվեց ու լսեց:
Նրան թվաց, թե մարդկային ձայներ է լսում, ավելի ճիշտ` միայն հոր ձայնը: Այնքան ծանոթ այդ ձայնը ինչ-որ մեկին հպարտությամբ պատմում էր իր` դստեր մասին: Եվ պարզ էր, որ պատմողը երբեք չէր հոգնի այդ մասին խոսելուց:
Օրիորդը ժպտաց և հրեց դուռը:
-Հայրիկ,-քնքշորեն կանչեց նա և առավել ուժգին հրելով` պատրաստվեց անցնել շեմքը, և քիչ մնաց ընկներ, հազիվ հասցնելով կառչել բռնակից:
Դռան ետևում ոչինչ չկար` ո՛չ սենյակ, ո՛չ պատեր, ո՛չ երկինք: Դատարկություն: Օրիորդը նայում էր Ոչնչի մեջ: «Դատարկությունը նույնիսկ տեսնել հնարավոր չէ», անցավ նրա մտքով: Եվ նա գիտեր, թե շրջվելով` չի տեսնի սանդուղքը, որն իրեն այստեղ բերեց:

Պատմվածքը հայերեն առաջին անգամ  տպագրվել է 1993-ին, «Գարուն» ամսագրի 7-րդ համարում

© Սինյիտիրո Նակամուրա
© Գուրգեն Խանջյան թարգմանություն