Քաղաքագիտության հարցեր

«Քաղաքագիտության հարցերի» հերթական թողարկումը նվիրված է
քաղաքագիտության դասականներից մեկիՍեմյուել Հանթինգթոնի տեսական ժառանգությանը և նրա ազդեցությանը համաշխարհային քաղաքական գործընթացների, մասնավորապես՝ հետխորհրդային երկրների, այդ թվում նաև Հայաստանի Հանրապետության վրա:
Հարցադրումն արդիական է այնքանով, որ օգնելով հստակեցնել
ժամանակակից Հայաստանի քաղաքագիտական միտքը, միաժամանակ թույլ է տալիս առաջ մղել այն: Սեմյուել Հանթինգթոնի տեսական ժառանգության ուսումնասիրությունը կարևոր է նաև հայ քաղաքագիտական մտքի հետ զուգահեռներ անցկացնելու իմաստով:

Քաղաքագիտության հարցեր

Knowles D. — Political Philosophy

Political Philosophy is a comprehensive introduction to the major
thinkers and topics in political philosophy. It explores the
philosophical traditions which have formed and continue to
inform our political judgements. Dudley Knowles introduces the
ideas of key political thinkers including Hobbes, Locke, Marx and
Mill and influential contemporary thinkers such as Berlin, Rawls
and Nozick.
The individual chapters discuss and analyse the ideas of utilitarianism,
liberty, rights, justice, obligation and democracy. As
well as outlining central problems in political philosophy, Knowles
encourages the reader to critically engage with all the issues
discussed.
Political Philosophy is written in a fresh and easily readable
style and is ideally suited to students taking introductory courses
in political theory and philosophy as well as the general reader.

Knowles D. — Political Philosophy

Melisson J. — The New Public Diplomacy

Peter van Ham is Director of Global Governance Research at the
Netherlands Institute of International Relations ‘Clingendael’ in The
Hague, and Professor at the College of Europe in Bruges. He holds a
doctorate in Political Science (International Relations) from the
university of Leiden. He was Professor of West European Politics at
the George C. Marshall European Center for Security Studies in
Garmisch-Partenkirchen (1996–2001); a senior research fellow at the
WEU Institute for Security Studies in Paris (1993–96); and has been a
visiting scholar at Columbia University (New York), the Royal Institute
of International Affairs (London), and the Copenhagen Peace Research
Institute (COPRI). His books include: Mapping European Security after
Kosovo (2002); European Integration and the Postmodern Condition (2001);
and A Critical Approach to European Security (1999). He has published
in Foreign Affairs, The National Interest, Millennium, Security Dialogue and other academic journals. John Hemery is the founder and Director

Melisson J. — The New Public Diplomacy

Гюнтер Рормозер — Кризис либерализма

photo of person reading book on beach

Наши большие надежды на либерализм и скорое разочарование в первых плодах его на российской почве таят в себе опасность, что люди вообще разуверятся в либерализме и проклянут его, если он приносит столько бед. Между тем возникает вопрос: а вступали ли мы вообще на дорогу подлинного либерализма? Ощущение такое, что либерализация, конечно, есть, только самого либерализма нет. Не хватает чего-то главного. В пользе советов западных либералов мы тоже засомневались, поскольку те не видят многих особенностей России и представляют либерализм как некий волшебный ключ к решению всех проблем, во что нам, увы, трудно поверить. Однако есть все же оптимальный вариант — проанализировать опыт либерализма критически, но совершенно объективно. Серьезное исследование этой проблемы дает штутгартский философ-гегельянец Гюнтер Рормозер, последний из могикан немецкого консерватизма, сравнимый по масштабу и влиянию с такими предшественниками, как Арнольд Гелен, Хельмут Шельски, Эрнст Форстхоф. Вниманию российского читателя предлагается перевод новой монографии Г.Рормозера о кризисе либерализма, вошедшей в ФРГ в число десяти лучших книг 1994 года.

Гюнтер Рормозер — Кризис либерализма

Քաղաքականության հատկանիշները

 Գրքեր

Քաղաքականության հատկանիշները

Քաղաքականության հատկանիշների կառուցվածքը

Քաղաքականությունը որպես մարդկային կենսագործունեության հատուկ ոլորտ ունի իր յուրահատուկ գծերը և բնութագրերը: Դրանք իրենց ամբողջության մեջ քաղաքականությունը տարբերակում են հասարակության այլ ոլորտներից: Հարկ է նշել քաղաքականության գոյաբանական, ձևաբանական և գործառնական հատկանիշները:

Գոյաբանականին (բացահայտում է մարդկային ակտիվության տվյալ տիպի էական գծերը) բնութագրական է մրցակցային հատկանիշը, որը ցույց է տալիս, որ քաղաքական փոխհարաբերությունները հանդիսանում են տարբեր խմբային շահերիև նրանց ուղեկցող նորմերի ու կանոնների, արժեքների ու ավանդույթների, մի խոսքով իշխանական հակամարտությունների ամենից տարբեր բաղադրիչների բախման արդյունք: /59/  Սրանից հանգում է, որ քաղաքականությունը դրսևորվում է տարբեր բնույթի ստանդարտների, արժեքների, ինստիտուտների միջև մշտական  պայքարում գերիշխանությանը հասնելու համար: Ուստի շատ հաճախ քաղաքական կարգավորման մեթոդները մղված են ոչ  թե կոնֆլիկտի լուծմանը, այլ բորբոքմանը:

Քաղաքականության կարևոր հատկանիշ է նաև նրա ասիմետրիկությունը (անհամաչափությունը), որը ցուցաբերում է քաղաքական խաղի մասնակիցնեորի միջև ուժերի հավասարակշռության ժամանակավոր բնույթը, այլև նրա մշտական պահպանման անհնարինությունը, ուստի և քաղաքական  իշխանության համար հարաբերությունների  շարժունակությունը:  Հետևաբար քաղաքականությունը դիտարկվում է որպես ներքնապես հետադարձ ունեցող, սկզբունքորեն անհավասարաչափ երևույթ, որում խառնված են գիտակցական և տարերային գործողությունները, կազմակերպվածությունը և անկազմակերպությունը, կարգուկանոնը և քաոսը, հավասարակշռվածությունն ու անհավասարակշռվածությունը, կայունությունն ու անկայունությունը: Հասարակությունը ղեկավարելու նպատակամղված գործողությունները հանգեցնում են այդ գծից չբավարարված բնակչության տարերային բողոքների, օրենքները և նորմերը բախվում են ավանդույթների և սովորություների հետ, կանոնավորվածությունը և ռացիոնալիզմը բախվում է բնակչության իռացիոնալ, անկանխատեսելի ռեակցիաների հետ և այլն: Գործնականում շատ է լինում, որ այս կամ այն ռեժիմը  մի որոշակի շահերի և արժեքների պաշտպանումից անցնում է  հակառակ կողմի պաշտպանմանը, համոզման և ներշնչման մեթոդներից` ուժի կիրառման, հարկադրական միջոցների, սպառում և նորից ձեռք է բերում իր լեգիտիմությունը:

Հարկ է նշել, որ քաղաքականությունը առավելապես ձևավորվում և իր գործառույթները իրականացնում է ռացիոնալ ձևով: Պատմությունը ի ցույց է դնում մարդու ոչ ադեկվատ ռեակցիաների բազմաթիվ փաստեր, արտաքին պայմանների հետ անչափելի գործողություններ, սնահավատությունների, արարողությունների, ենթագիտակցականի ենթարկումներ: Ուստի շատ հետազոտողներ, անգամ հետազոտական դպրոցներ հանգում են նրան, որ քաղաքականության հիմքերը բացառապես մութ, մարդուն բնութագրական սկիզբի մեջ է:  Օրինակ` Հ. Լասուելը գտնում էր, որ քաղաքականությունը <<գործընթաց է, որով բացվում է հասարակության իռացիոնալ հիմքերը>>:  Սակայն պատմությունը  ցույց է տալիս, որ քաղաքականությունը, ստեղծելով ինստիտուտների ռացիոնալ  կառուցման մեխանիզմներ, մեխանիզմներ է մշակում մասնավոր և ընդհանրական տեսակետների  համաձայնեցման համար, միաժամանակ չվատնելով իր իռացիոնալ բաղադրիչը, թեպետ առավելապես հանդես է գալիս սոցիալական հարաբերությունների ռացիոնալացման  ձևով:  /60/

Հաշվի առնելով քաղաքական իշխանության համար սուր  պայքարը, անկախատեսելի արդյունքերի հավանականությունը` չի կարելի չընդունել, որ  քաղաքականությունը սոցիալական գործունեության ծայրահեղ ռիսկային ձև է: Այստեղ ցանկացած ներդրում (ուժ, կապիտալ, մարդկային էներգիա) կարող է բնավ արդյունք չտալ: Ընտրություններում հանկարծակի պարտությունը, մինչև այդ ցանկալի նախարարի հանկարծակի հեռացումը, կառավարության անկումը և ճգնաժամը, որը հանգեցնում են համընդհանուր անկայունությունը սոցիալական և տնտեսական կարգերում և նման այլ երևույթներ ստիպում են քաղաքականությանը վերաբերվել որպես գործողությունների ոլորտ, որը օժտված է մարդու կողմից նշված ծրագրերի  չիրականացման մեծ վտանգով: Սա ենթադրում է նաև հատուկ միջոցների փնտրում, որը կփոխհատուցեր նրա այնպիսի պահերը, ինչպես քաղաքականության անսկզբունքայնությունը`  պատրաստ է պաշտպանելու ցանկացած գաղափար, միայն թե իշխանության մնա, կաշառակերություն, մրցակիցների ֆիզիկական ոչնչացում  և այլն:

 

Ներթափանցման հատկանիշ      

Ինչպես նշվեց քաղաքականությունը կարող է ներթափնցել սոցիալական կյանքի տարբեր ոլորտներ` տալով այս կամ այն խնդիրներին իրական պետական մասշտաբ:  Այս ինկյուզիվության հատկանիշը վկայում է այն խնդիրների ոչ մշտականության և շարժունակության մասին, որոնք դիտարկում են պետական իշխանությունները որպես քաղաքականապես էական: Ինչպես գրել է Ֆ. Բրաուդը. <<Ոչինչ իր բնույթով քաղաքական չէ և ամեն ինչ կարող է այդպիսին դառնալ>>: Այդ առիթով Ն. Ֆրեյզերը կարծում է, որ <<սոցիալականի  քաղաքականացումը>> բարդ կազմակերպվածություն ունեցող հասարակությունների  անքակտելի գործընթաց է:

Պետությունը որոշակի սոցիալական գործընթացների մեջ պարտադիր տարր է (անվտանգության ապահովում, միջազգային կապերի պահպանում և այլն), քաղաքականության մեջ առկա են պրոբլեմային խնդիրներ յուրաքանչյուր տվյալ պահին, որոնք պարբերաբար մտնում են իշխանական դաշտ և դուրս գալիս այնտեղից:  Այսինքն քաղաքականությունը կարող է սկզբունքորեն փոխել իր չափերը, որի արդյունքում նրա սահմանները որոշակի պայմանական բնույթ ունեն և կապված են պատմական պայմաններից, նաև պետության ունակությունից տեսնելու այն խմբային կոնֆլիկտները, որոնք նրանից անհապաղ միջամտություն են պահանջում:

Քաղաքականության այս հատկանիշը դարձնում է պետության ղեկավարողների արվեստը քաղաքական տարածության ձևավորման գլխավոր աղբյուր:  Սրա բնույթից է կախված նաև քաղաքական ոլորտի չափսերը: /61/  Ըստ Մ. Վեբերի կարող ենք այն եզրակացության հանգել, որ այն որակը, որը երևույթը հնարավոր է դարձնում անվանել <<քաղաքական>>, դա <<պայմանավորված է շահերի ուղղորդվածությունից>>, որին պետությունը տալիս է առաջնայնությունը <<այս կամ այն երևույթին յուրաքանչյուր առանձին պայմաններում>>:

Երևույթներին տալով քաղաքական կարգավիճակ` սուբյեկտը կարող է խմբային շահերը և կոնֆլիկտները գնահատել իր կամայականությամբ: Ըստ Ռ. Դալի քաղաքականությունը սխալների, մի  մասի շահերի չափազանցություն և մյուս  մասի փոքրացնում, որոշակի որոշումների ընդունում և ոչ այլ որոշումների ընդունման լայն դաշտ է: Ե°վ օբյեկտի կամային ընտրությունը մեջ, և° կարգավորման ոչ ադեկվատ միջոցների և մեթոդների  օգտագործման մեջ թաքնված է լարվածության հսկայական պոտենցիալ: Ինչպես կնշեր ֆրանսիացի գիտնական Գ. Հերմեն. <<լավագույն կառավարիչը նա է, ով լավագույն ձևով է պաշտպանում քաղաքացիների  շահերը պետության հավակնություններից, որը կուզենար  իշխել քաղաքացիների կամքի վրա` իրականացնելով այն, ինչ  անիրավորեն կհամարեր հասարակության շահեր>>:

Նման  դժվարության արտացոլում է այն, որ որոշ տեսական ուղղություններ  գտնում են, որ հասարակական կյանքի իշխանական-քաղաքական կարգավորումը անտեղին է: Օրինակ` անարխիստները կարծում են, որ իշխանությունը ծագելով պետությունից հիմնականում բացասական հետևանքներ է ունենում: Տեխնոկրատական կողմնորոշմամբ մտածողները կասկածում են, որ ընդհանրապես կարելի է արդյունքների հասնել սոցիալական մեթոդներով:

Սակայն տարաբնույթ գաղափարները ոչ միայն տեսականորեն են տարածվել, այլև  էականորեն ազդում են  իշխանության իրական գործառնման վրա: Մասնավորապես արևմտյան երկրները ժառանգել են լիբերալ մտածողների գաղափարները (Սմիթ,  Բենտամ, Միլ և այլք), որոնք գտնում էին որ քաղաքականության հիմնական նպատակը մի հասարակության ստեղծումն է, ուր քաղաքականությունը սահմանափակված կլիներ կյանքի ինչ-որ մի բնագավառով: Ուստի լիբերալ պետություններում քաղաքականի օգտագործման ոլորտը սահմանափակված է: Նպատակը քաղաքացիական հասարակության կերտումն է, ուր քաղաքականությանը վերապահված է հասարակական կարգի պահպանում, անհատական իրավունքների և քաղաքացու ազատությունների երաշխիքների պահպանում:  Քաղաքականությունը  չի միջամտում մարդու անձնական կյանքի մեջ:  /62/ Այնուամենայնիվ նմանատիպ սահմանափակումները որոշակի առումով նորմատիվ բնույթ են կրում, քանի որ շատ սոցիալական կոնֆլիկտներ կարգավորվում են քաղաքական մեթոդներով:

Ի տարբերություն լիբերալ սահմանափակումների, տոտալիտար համակարգերում  իշխանությունները պետությանը (որպես քաղաքական ձևավորման մեխանիզմի) զրկում են անհրաժեշտ ճկունությունից և դրանով իսկ քաղաքականությունը վերափոխում են որպես կոնֆլիկտի կարգավորման այլ միջոց: Օրինակ` տոտալիտար երկրներում բոլոր խմբային հարաբերությունները կարգավորվում են ուժային միջոցներով: Արդյունքում պետության ուժային հարկադրական մեթոդները դառնում են միջխմբային և անգամ միջանձնային հարաբերությունների պարզման միակ միջոցը, որի ընթացքում պետական իշխանության համար պայքարի մասին խոսել անհիմն է: Այս պարագայում քաղաքական իշխանությունը դիտարկվում է որպես իշխանությունների ադմինիստրատիվ արդյունք, իսկ քաղաքականությունը, որպես  կյանքի հատուկ ոլորտ, դիտարկվում է ողջ սոցիալական տարածության մեջ` վատնելով իր յուրահատկությունը և նշանակությունը:

 

Քաղաքականության տարածական հատկությունները

Քաղաքականության գոյաբանական առանձնահատուկ հատկություն է նրա տարածականությունը (տոպոլոգիան): Քաղաքականությունը բնութագրվում է որպես տարածաչափական միջավայր, ուր իշխանության համար պայքարի գործունեությունը տեղակայված է որոշակի տարածքային կետերում, տեղերում, գոտիներում: Յուրաքանչյուր հատվածում առկան են յուրահատուկ պայմաններ և հնարավորություններ: Այս տարածքային բաժանումների իրական փոխահարբերությունը կազմում են քաղաքական դաշտը:

Այլ խոսքերով` քաղաքականությունը  ֆիզիկական տարածության տարատեսակ է, որի մի մասում ենթադրենք դրսևորվում է ինտենսիվ քաղաքական  հարաբերություններ, իսկ ուրիշների համար իշխանության համար պայքարը էականորեն թույլ է: Օրինակ` եթե համեմատենք Մոսկվայում և Սիբիրի ինչ-որ գյուղում քաղաքական ակտիվությունը և քաղաքականության դրսևորման հաճախականությունը: Կամ ասենք քաղաքի մի ծայրում միտինգներ են ընթանում, իսկ մեկ այլ մասում բնակչությունը դրա մասին ընդամենը հեռուստահաղորդում է դիտում: /63/

Այսպիսով` քաղաքականությունը  կգործառնի տարբեր քաղաքական սուբյեկտների ամբողջականության մեջ, որոնք այս կամ այն գործողությունները կատարում են այդ միջավայրի տեղային որոշակի կետերում: Այսինքն քաղաքականությունը կոնկրետ տեղային գործողությունների ամբողջությունը է, որոնք իրականանում են այնտեղ և այն ժամանակ, երբ մարդիկ կամ նրանց խմբերը  գործում են պետական իշխանության ձեռքբերման և օգտագործման համար:

Ուստի քաղաքականությունը ունի նման բնութագրիչներ, ինչպես խորությունը, լայնություննը և երկարությունը, որոնք նշում են քաղաքական տարածության աշխարհագրական սահմանները և պարամետրերը, որը մարդկանց հնարավորություն է ընձեռում պայքարել իշխանության համար: Այս վիճակում էլ առաջանում են իրական մրցակցային գործընթացները, ազդեցության  և  ընդդիմության կենտրոնները: Այդպիսով իրական քաղաքական լարվածության կենտրոնները կարող են իշխանության պաշտոնական կենտրոնների հետ չհամընկնել, բայց պետական որոշումների վրա այս կամ այն ազդեցությունը ունենալ:

Սակայն եթե  նմանատիպ կենտրոնները  պաշտոնական կետրոնից շատ են հեռացված և և բավական տեղեկատվական կապեր չեն կրում, հավանական է այլ պետությունների և քաղաքական կենտրոնների ազդեցության առկայությունը: Ուստի մեծ պետությունները մեծ ուշադրություն են դարձնում քաղաքականության տարածքային աղճատման փոխհատուցմանը: Այսպես օրինակ հունական պոլիսները այնպես էին կազմակերպված, որ քաղաքացին կարող էր հավաքներին ներկա գտնվել` վատնելով մեկ օրից ոչ ավել ժամանակահատված:

Իշխանության կենտրոնից հեռու գտնվող անձիք ձևավորում են իշխանության նկատմամբ առանձնահատուկ  տեսանկյուն: Որոշակի տարածքային դիրքորոշումից մարդիկ ձեռք են բերում համապատասխան քաղաքական օպտիկա:  Ասենք` մայրաքաղաքում և ծայրագավառում գտնվող անձիք տվյալ քաղաքականությանը կարող են միանգամայն տարբեր գնահատականներ տալ: Իսկ  դա հանգեցնում է քաղաքականության լարվածության աճին: Ուստի քաղաքական կյանքի փոխզիջման ուժեղացումը հանդիսանում է իշխանության նկատմամբ հայացքների տարածքային հավասարաչափության ապահովումը: /64/

Նման մեխանիզմներից է  գործակալների տեղակայվածության փոփոխումը, իրենց քաղաքական գործընթացների պարզաբանումը տարածության տարբեր  կետերից: Պատահականորեն չէ, որ պետության ղեկավարները հաճախակի այցելում են ծայրագավառներ: Դա նաև հնարավորություն է տալիս հասկանալու բնակչության վերաբերմունքը իշխանության նկատմամբ կենտրոնից տարբեր հեռավորության վրա:

 

 Քաղաքականության ժամանակային (անցողիկ) հատկանիշները /temporal/

Սրանով է բացատրվում քաղաքականության ունակությունը  իրականցնել իր գործընթացները ժամանակին:  Քաղաքականության ժամանակային չափումը ցուցաբերում է նրա ինստիտուտների, կառավարող և  ընդդիմադիր էլիտաների փոխահարաբերություննները, անհատական և խմբային գործակալների, պետական և միջազգային կազմակերպությունների գոյության ձգվածությամբ:

Մի կողմից քաղաքական ժամանակը որակապես տարբերվում է ֆիզիկական, աստղաբաշխական ժամանակից: Քաղաքական  կենսագործունեությունը սահմանում է խիստ ռեժիմով  (օրինակ` մանդատ տրվում է խիստ սահմանափակ ժամակահատվածում, քաղաքացիները իրենց ընտրական գործառույթը նույնպես խիստ սահմանափակ ժամանակահատվածում են իրականացնում և այլն):  Գործառնական խստության հետ մեկտեղ քաղաքական ժամանակը կարող է հանկարծակի վերջանալ, <<վայրկյանական մահով մահանալ>>: Կառավարող ռեժիմի կործանումը, նախարարի հանկարծակի գործից հեռացումը, լիդերի սպանությունը և այլն ցուցաբերում են քաղաքական երևույթների ժամանակավոր ավարտականության անկանխատեսելիությունը: Այսինքն յուրաքանչյուր սուբյեկտը ունի քաղաքական կյանքի իր առանձնահատուկ ժամանկահատվածը և ռիթմը:

Մյուս կողմից քաղաքականության մեջ ժամանակը հիրավի բազմադեմ է: Իրական քաղաքական գործընթացները  կատարվում են միանգամից մի քանի ընդգրկմամբ.

Իրական ժամանակի շրջանակներում (որում քաղաքական իրադարձությունները ընկալվում են անուղղակիորեն իրենց ակտուալ վերջավորության տեսանկյունից):

Պատմական ժամանակի շրջանակներում (ավելի ամուր գնահատականն է երևույթի կապված անցյալի հետ նրա կապից)

Դարաշրջանային ժամանակի շրջանակներում (երևույթի գնահատումը հիմնվում է առավել մասշտաբային քննադատությունների վրա, որը նախատեսված է ոչ միայն պետության, այլև առանձին մայրցամաքների քաղաքական պատմության մեծ փուլերի գնահատման համար): /65/

Այսինքն մեկ քաղաքական երևույթը կարող  դիտարկվել մի քանի ժամանակային կոորդինատներով: Դա խոսում է այն մասին, որ քաղաքական իրողությունը գոյություն ունի միաժամանակ տարբեր ժամանակային (հունարեն <<hronos>> — ժամանակ) դաշտերում, որոնք ունեն գնահատման առանձնահատուկ պայմաններ իրադարձությունների, փուլերի, պահերի առումով: Իրական քաղաքականությունը ժամանակային դաշտերի հատումն է:

Յուրաքանչյուր ժամանակային դիապազոնը ունի իր հաշվարկման կետերը, ունի իրադարձությունների <<սեղման>> և <<տեղափոխման>> իր հնարավորությունները: Այսպես ճգնաժամային պայմաններում կարելի է տեսնել նրանց ձևավորման և զարգացման տարբեր փուլերը: Առօրյայի համար <<ճակատագրական>> իրադարձությունները, տեղադրվելով այլ  չափման դաշտի մեջ, փոխում են իրենց նշանակությունը: Ժամանակային ռիթմը, միավորելով էականը և ոչ էականը, հաճախ ժամանակակիցներից թաքցնում է տեղի ունեցող երևույթի իրական նշանակությունը: Պոետը կասեր. <<Պարտությանը հաղթանակից դու ինքդ չպետք է տարբերես>>:  Որոշ երևույթներ ժամանակի ընթացքում կորցնում են իրենց կարևորությունը, իսկ որոշները` հակառակը: Օրինակ 1917-ի հեղափոխությունը ժամանակակիցները դիտարկում էին որպես <<հոկտեմբերյան հեղաշրջում>>,  որի նպատակն էր իշխանության համար պայքարը: Ապա մարքսիզմի հետևորդները սկսեցին այն դիտարկել որպես <<20-րդ դարի մեծագույն իրադարձություն>>: Իսկ խորհրդային ռեժիմի շատ հակակիրներ դիտարկում են այն առավել  լայն պատմական մասշտաբով` որպես Ռուսաստանում հերթական բռնապետական ռեժիմի ձևավորման նախաբան:

Ճշգրիտ  գնահատականի համար հարկավոր է մասշտաբային  պատկերացումները  կորեկտ միավորել, դրա համար հարկավոր է սերտել գիտական տրամաբանությունը: Գիտնականի արվեստը այն է, որ  կարողանա դուրս բերի իրադարձությունը և տա նրան հարկավոր ժամանակագրական քաղաքական մասշտաբ:  Առավել արդյունավետ միջոց տեսանկյունի մասշտաբի ընդլայնումն է, որը հնարավորություն է տալիս ճիշտ գնահատել  փոփոխությունների նշանակությունը և իմաստը: Մաքսիմալ ամբողջացված տեսանկյունը հնարավորություն է տալիս տեսականորեն կառուցել քաղաքական փոփոխություները, դուրս բերել ամբողջական տրամաբանությունը, որը հնարավորություն կտա ճիշտ գնահատել մանր մասշտաբային երևույթները: /66/

 

 

Քաղաքականության ձևաբանական հատկանիշները

Ձևաբանական հատկանիշը արտացոլում են քաղաքականության ձևավորման հինարար յուրահատկությունները և աղբյուրները: Այս  իմաստով կարևորվում է էլիտային և ոչ էլիտային խմբերի առկայությունը որպես քաղաքականության հիմնարար սուբյեկտների, որոնց գործողությունները և փոխհարաբերությունները քաղաքական դաշտում ձևավորում են քաղաքական կյանքի ոլորտը:

Բնակչության յուրաքանչյուր խումբ յուրահատուկ ֆունկցիա է իրականացնում. էլիտաները իրականացնում են բնակչության շահերի ներկայացումը, պետության և հասարակության ղեկավարման կազմակերպումը, ոչ էլիտաները ազդում են էլիտայի ընտրության վրա, ստուգում են նրանց գործողությունները, ազդում են պետական կուրսի փոփոխման նվրա:

Սրանից հետևում է, որ քաղաքականությունը ձևավորվում է որպես իշխողների և իշխվողների փոխհարաբերությունների արդյունք: Ի դեպ  քաղաքական գործընթացների տարբեր փուլերում այս գործողությունների բնույթի, աստիճանի, գործառույթների համաձայնեցվածությունը կարող է փոփոխվել:  Շատ մտածողներ քաղաքականության 2 սուբյեկտներից մեկի դերը բացարձակեցնում են: Օրինակ` ըստ էլիտիստների  զանգվածային շերտերը անհրաժեշտ չեն քաղաքականության կերտման համար: Էգալիտարիստները գտնում են, որ զանգվածները կարող են ինքնուրույն ձևավորել  քաղաքական դաշտ: Սակայն գործնականում ակնհայտ է դրանց երկուսի կարևորությունը:

Նմանատիպ պատկերացումներից է այն փաստը, որ էլիտար և ոչ էլիտար շերտերին միավորում է սոցիալական շահերի ներկայացուցչական համակարգը, որոնց առկայությունը ևս բնութագրում է քաղաքականության հիմնարար հատկությունները: Վերջինս իրենից ներկայացնում է  մասնագիտացված ասոցիացիաների (կուսակցություններ, ճնշման խմբեր և այլն) և նրանց հարաբերությունների շերտ, ցույց է տալիս, որ քաղաքական նպատակների իրականացումը  չի լինում անուղղակի լայն սոցիալական շերտերի կողմից, այլ ենթադրում է   յուրահատուկ միավորումների  և անձանց առկայություն, որոնք  կոչված են պրոֆեսիոնալ կերպով  արտահայտել և պաշտպանել բնակչության շահերը:

Այսպիսով բնակչության շահերի մշտական արտահայտման և իրականացման անհրաժեշտությունը և անխուսափելիությունը քաղաքականությունը վերածում է սոցիալական պահանջների և խմբերի պահանջմունքների ներկայացման գլոբալ մեխանիզմի: Ի դեպ  շահերի նման ներկայացման իրական տեղ գտած տեխնոլոգիական միջոցները հաճախ ազդում են նրանց իրականացման աստիճանի վրա առավել, քան բուն մարդկանց պահանջմունքները:

 

Քաղաքականության գործառնական հատկանիշները

Այս հատկանիշների խումբը բնութագրում է քաղաքականությունը որպես  մարդկային գործունեության առանձնահատուկ  տիպ:  Էլիտայի և ոչ էլիտայի փոխհարաբերությունների բարդությունը (երբեմն անպարզությունը), ռացիոնալ կազմակերպված գործողությունների անկախատեսելիությունը, տարբեր ուղղություն ունեցող գործողությունների առկայությունը և շատ այլ այլընտրանքային  փաստեր, որոնք վկայում են պետական իշխանության համար մրցակցության  սրության և ինտենսիվության մասին: Այս բոլոր գործոնները քաղաքականությանը տալիս են դինամիկ երևույթի բնույթ, պայմանավորում են քաղաքական փոփոխությունների բացառիկ արագացվածությունը, դարձնում են այն բացառապես փոփոխական:

Քաղաքականությունը առավել ինտենսիվ փոփոխվող, ներքնապես շարժուն հասարակական կյանքի բնագավառ է, ուր մշտապես բախվում են էնտուզիազմը և ապատիան, բարգավաճումն ու անկումը, դեպրեսիան ու գրգռվածությունը: Սրանք կարող են հանգեցնել սուբյեկտի կարգավիճակի միանգամայն փոփոխման, քաղաքական խաղի նորմերի և կանոնների, նաև  քաղաքական երևույթների չափսերի փոփոխման:

Բազմաթիվ են օրինակները, երբ ոչնչացել են հավերժ թվացող կայսրությունները և ռեժիմները, կամ մեծապես փոխվել են առանձին երկրների և գործիչների ճակատագրերը:  Այդպիսի օրինակ է 1991-ին ԽՍՀՄ փլուզումը:

Սակայն հարկ է նշել, որ ցանկացած քաղաքական փոփոխություն որոշակի նպատակների ու արժեքների, ծրագրերի և կոնցեպտների, գործող քաղաքական ուժերի ուսուցումների և տրամադրությունների արդյունք է: Այսինքն քաղաքականությունը  օրգանապես կապված է միջնորդավորող ինստիտուտների, խմբերի, կառույցների, իշխանական օրգանների, ընդդիմության և այս կամ այն գաղափարական նպատակների այլ սուբյեկտների  ցանկացած գործողության միջոցով, որոնք տալիս են ներկայի և ապագայի որակական գնահատական, որը ենթադրում է հասարակական հարաբերությունների ծրագրման այս կամ այն ուղղությունը:

Նպատակայնության քաղաքական միջոցի խնդիրը լայն սոցիալական նպատակների ձևավորման մեջ է, որոնք արդյունքում դառնում են քաղաքական գործընթացի մասնակիցների գործողությունների կողմնորոշիչ: Այսպիսով քաղաքականության գործառնական  տեսանկյունը տարբեր սուբյեկտների գաղափարական կողմնորոշման գործողությունների ամբողջություն է:  Այս հատկանիշը առավել արտահայտված է  իշխող և ընդդիմադիր կուսակցությունների ծրագրերի և նպատակների մեջ, ոչ լեգիտիմ իշխանական կուրսի մեջ, բևեռացված քաղաքական մշակույթի և գաղափարախոսության հակասության մեջ և այլն:

 

Ընդհանրացված կերպով նշենք, որ քաղաքականության գոյաբանական հատկանիշը կոչվում է նաև օնտոլոգիական, ձևաբանական` մորֆոլոգիական, իսկ գործառնական հատկանիշը անվանում են նաև պրոցեսուալ:

 

Соловьев А.И. Политология: Политическая теория, политические теннологии. М.Аспект Пресс,2003, С.59 — 68

Դեմոկրատիա

 

 

images (1)

Դեմոկրատիայի փիլիսոփայություն

 

Ժողովրդավարության ամենապարզ բնորոշումը այնէ, որ այն հանդիսանում է ժաղավրդի իշխանություն (demos — ժողովուրդ, cratos — իշխանություն): Ընդլայնելով այդ բնորոշումը և հետևելով ամերիկյան լուսավորիչների ավանդույթներին` դեմոկրատիան ժողովրդի իշխանությունն է, իրականացվում է ժողովրդի կողմից և ժողովրդի համար: Քաղաքական պատմության մեջ մենք կգտնենք բազում ժողովրդավարական ձևեր, որոնք վերաբերվում են հասարակական կյանքի կազմակերպմանը (օր.` աթենական ժողովրդավարությունը Հին Հունաստանում, հանրապետական Հռոմը, Միջին դարերի քաղաքային դեմոկրատիաները` այդ թվում Նովգորդյան հանրապետությունը, ժողովրդարության պառլամենտական ձևերը Անգլիայում, Հյուսիս-ամերիկյան նահանգների ժողովրդավարությունը և այլն): Ժամանակակից ժողովրդավարությունները ժառանգում են պատմական ժողովրդավարությունների բազում ավանդույթներ, բայց և ունեն նշանակալի տարբերություններ` էական և գործընթացային բնույթի: Այդպես են տարբերվում նաև դեմոկրատիայի կոնցեպցիաները, որոնք մեզ հայտնի են քաղաքական գաղափարների պատմությունից: Դեմոկրատիայի ժամանակակից տեսական մոդելները հիմնվում են առավելապես Նոր ժամանակների, Լուսավորության (Լոկկ, Մոնտեսքյո, Ռուսսո, Կանտ, Թոքվիլ) քաղաքական գաղափարների վրա: Ճիշտ է, այսօր ի հայտ են գալիս դեմոկրատիայի կոնցեպցիաներ, որոնք բացասական են վերաբերվում ժամանակակից գաղափարական ակունքներին` հետևողական դեմոկրատիա, տելեդեմոկրատիա (теледемократия), կիբերդեմոկրատիա (кибердемократия), բայց դեռևս տեսական և գործնական ծրագրերում դրանք գտնվում են շրջագծի վրա (на периферии), մարգինալ դիրք են զբաղեցնում ժամանակակից դեմոկրատական տեսություններում և պրակտիկայում:

Պարունակող ծրագրում դժվար կլինի նկարագրել դեմոկրատիայի ժամանակակից տեսական մոդելները: Ամփոփելով տարաբնույթ մոտեցումները, այնուամենայնիվ, կարելի է առանձնացնել մոդելների մի շարք, որոնք առավել հաճախ են ենթարկվում հետազոտության: Նշենք նաև, որ ժամանակակից դեմոկրատիայի տեսական մոդելների բազմազանությունը, այսպես թե այնպես հակված են (ձգվում են) 2 հիմնական տեսական պարադիգմաներին, որոնք ձևավորվել են 17-19-րդ դարերի քաղաքական մտքի դասականների կողմից: Խոսքը գնում է լիբերալ-դեմոկրատական և ռադիկալ (արմատական)-դեմոկրատական տեսությունների մասին:

2 տեսություններն էլ ծագել են, որպեսզի լուծեն այսպես կոչված «Հոբսի խնդիրը» («проблему Гоббса»), որի էությունը կարճ կարելի է բնորոշել հետևյալ կերպ` մարդը, «բոլորի պատերազմը բոլորի դեմ» իրավիճակից (բնական վիճակ)  անցում կատարելով պետական-հասարակական կյանքի համաձայնությանը (հասարակական վիճակ), ինքն իրեն վստահում է պետական իշխանությանը, քանի որ միայն այն կարող է երաշխավորել համաձայնագրի գոյությունը: Ինչպես պահպանել մարդու ազատությունը հասարակական վիճակում? Հենց այս հարցի մեջ է «Հոբսի խնդրի» հանգույցը: Հետևաբար, տեսական խնդիրը կայանում է պետության գործունեության սահմանների հիմանվորման մեջ, որն ապահովում է մարդու ազատության պահպանումը: Լիբերալ-դեմոկրատական և ռադիկալ(արմատական)-դեմոկրատական ուղղությունների ներկայացուցիչները մարդուն համարում էին բանական էակ, բայց այլ կեռպ էին մեկնաբանում դեմոկրատական տեսության այդ մարդաբանական նախադրյալը: Նրանք միասնական էին նաև խելամիտ անհատների կողմից ընդունված համաձայնության մեջ պետության ծագման մեկնաբանման հարցում, բայց տարբերում էին այդ պայմանագրի աղբյուրը: Նրանք պաշտպանում էին մարդու ազատությունը, բայց հասկանում և մեկնաբանում էին տարբեր կերպ: (Աղյուսակ 1)

 

Աղյուսակ 1

Լիբերալդեմոկրատական և ռադիկալ(արմատական)-դեմոկրատական տեսություններ

 

Լիբերալ-դեմոկրատական  տեսություն Ռադիկալ(արմատական)-դեմոկրատական տեսություն
Ø  բարոյապես ինքնավար անհատ

Ø  անհատի սուվերենիտետ

Ø  հասարակությունը որպես անհատների համագումար

Ø  բոլորի շահերը

Ø  շահերի բազմակարծություն

Ø  օրենքի գերակայություն

Ø  մարդու ազատություն

Ø  մարդու իրավունքների գերակայություն (առաջնայնություն)

Ø  ներկայացուցչական դեմոկրատիա, ընտրություններ

Ø  ազատ մանդատ

Ø  իշխանությունների բաժանում

Ø  փոքրամասնության ենթարկումը մեծամասնությանը, փոքրամասնության իրավունքների պաշտպանության դիմաց

 

Ø  հասարակական մարդ

Ø  ժողովրդի սուվերենիտետ

Ø  օրգանական հասարակություն

Ø  ընդհանուր շահ

Ø  շահերի միասնություն

Ø  ընդհանուր բարօրության գերակայություն

Ø  քաղաքացու ազատություն

Ø  իրավունքների և պարտականությունների միասնություն

Ø  անմիջական դեմոկրատիա

Ø  հրամայական մանդատ

Ø  գործառույթների բաժանում

Ø  փոքրամասնության ենթարկումը մեծամասնությանը

 

 

Լիբերալդեմոկրատական կոնցեպցիաներում մարդու ազատությունը ենթադրում էր բարոյական ինքնավարություն, որի համաձայն անհատը ինքն էր որոշում իր կյանքը և այլ մարդկանց հետ շփման կանոնները, որոնք չպետք է խախտեն իր անհատական իրավունքները: Պետությունը, որը ծագում է մարդկանց, որպես բարոյապես ինքնավար անհատների միջև համաձայնության հիման վրա, սահմանափակվում է իրավունքով: Այդ կերպ, տվյալ դեմոկրատական պարադիգման հիմնավորվում էր ինքնավար անհատի նախադրյալով, հասարակությունը դրանում մեկնաբանվում էր որպես ազատ անհատների հանրագումարով, իսկ հասարակական շահը, որպես ընդհանուրի շահ: Մասնավոր կյանքը այստեղ գնահատվում է ավելի շատ, քան հասարակական կյանքը, իսկ իրավունքը բարձր, քան հասարակական բարեկեցությունը: Անհատական շահերի և անհատների միության (քաղաքացիական հասարակություն) կողմից ծագող շահերի բազմակարծությունը ուղեկցվում է նրանց միջև տեղի ունեցող կոնֆլիկտներով, որի լուծումը հնարավոր էր միայն կոմպրոմիսի (փոխզիջման) ճանապարհով: Այն հավաքագրվում էր միայն այն ժամանակ, երբ անհրաժեշտ էր լինում միջնորդ (արբիտրաժային) դատավորի միջամտությունը: Ընդհանուր առմամբ կոնցեպցիան ենթադրում էր միայն «սահմանափակ պետություն», այսինքն` «գիշերային պահակի» պետություն: Նմանատիպ պետությունը կարող էր ձևավորվել միայն մարդկանց միջև համաձայնության շնորհիվ, իսկ պետության ներկայացուցիչները` բնակչության ընտրությամբ: Հետևաբար այստեղ մեծ դեր է հատկացվում ընտրական գործընթացին և ներկայացուցչական դեմոկրատիային, որի ժամանակ ընտրված ներկայացուցիչները կապված էին միայն սեփական խղճով և սահմանադրությամբ (ազատ մանդատ): Ազատությունը նման պետությունում սահմանափակվում է միայն օրենքով, իսկ պետությունը կառուցվում է իշխանությունների բաժանման սկզբունքով: Քվեարկության ժամանակ ձայների մեծամասնությամբ որոշումների ընդունման սկզբունքը լրացվում է փոքրամասնության իրավունքների պաշտպանության սկզբունքով:

 

Համապատասխան ռադիկալ (արմատական)-դեմոկրատական կոնցեպցիաներին, բանական մարդը որպես ինքնավար էակ կարող էր գոյություն ունենալ միայն բնական վիճակում, հասարակական վիճակում նա կհամարվեր հասարակության մարդ, ով ընդունում է հասարակության արժեքները: Պետությունը, որը ծագում է համաձայնագրի հիման վրա, ղեկավարվում է հասարակության արժեքներով, որի կրող է հանդիսանում ժողովուրդը, սահմանափակվում է «ժողովրդի սուվերենիտետով»: Մարդու ազատությունը հասարակական վիճակում կապահովվի միայն այն ժամանակ, երբ ազատ է ժողովուրդը, ով պետությանը օրենքներ թելադրելու իրավունք ունի: Բռնապետական պետությունը որոշվում է նրանով, որ այն ղեկավարվում է մասնավոր, և ոչ թե ժողովրդի ընդհանուր շահերով: ռադիկալ (արմատական)-դեմոկրատիայի տեսությունը ողջունում է հասարակական մարդուն, և հիմնավորում ընդհանուր շահի առաջնայնությունը իրավունքի նկատմամբ: Նման մարդու ազատությունը դիտվում է որպես քաղաքացիական ազատություն և հնարավոր է հասարակական վիճակում` օրենքների առկայության պայմաններում` ընդունված ժողովրդի կողմից: Ժողովրդի միասնությունը հանդիսանում է քաղաքական կյանքի կազմակերպման կարևորագույն սկզբունք, իսկ որպես դեմոկրատական մասնակցության ձև այստեղ հանդես է անմիջական դեմոկրատիան: Դեմքերը, որոնք ղեկավարում են պետությունը, օժտված են ժողովրդական մանդատով և պատասխանատու են նրա առաջ (հրամայական մանդատ): Իշխանության միասնությունը ապահովվում է ժողովրդի սուվերենիտետով, այդ պատճառով է, որ իշխանության բաժանման սկզբունքը էական չի համարվում: Այստեղ հնարավոր է խոսել ավելի շատ ֆունկցիաների, քան թե իշխանության բաժանման մասին: Փոքրամասնության ենթարկումը մեծամասնությանը հանդիսանում է միասնական կամքի արտաքին արտահայտում, որը սկզբունքորեն պահանջում է ընդհանուրի համաձայնությունը: