Քաղաքականության հատկանիշները

 Գրքեր

Քաղաքականության հատկանիշները

Քաղաքականության հատկանիշների կառուցվածքը

Քաղաքականությունը որպես մարդկային կենսագործունեության հատուկ ոլորտ ունի իր յուրահատուկ գծերը և բնութագրերը: Դրանք իրենց ամբողջության մեջ քաղաքականությունը տարբերակում են հասարակության այլ ոլորտներից: Հարկ է նշել քաղաքականության գոյաբանական, ձևաբանական և գործառնական հատկանիշները:

Գոյաբանականին (բացահայտում է մարդկային ակտիվության տվյալ տիպի էական գծերը) բնութագրական է մրցակցային հատկանիշը, որը ցույց է տալիս, որ քաղաքական փոխհարաբերությունները հանդիսանում են տարբեր խմբային շահերիև նրանց ուղեկցող նորմերի ու կանոնների, արժեքների ու ավանդույթների, մի խոսքով իշխանական հակամարտությունների ամենից տարբեր բաղադրիչների բախման արդյունք: /59/  Սրանից հանգում է, որ քաղաքականությունը դրսևորվում է տարբեր բնույթի ստանդարտների, արժեքների, ինստիտուտների միջև մշտական  պայքարում գերիշխանությանը հասնելու համար: Ուստի շատ հաճախ քաղաքական կարգավորման մեթոդները մղված են ոչ  թե կոնֆլիկտի լուծմանը, այլ բորբոքմանը:

Քաղաքականության կարևոր հատկանիշ է նաև նրա ասիմետրիկությունը (անհամաչափությունը), որը ցուցաբերում է քաղաքական խաղի մասնակիցնեորի միջև ուժերի հավասարակշռության ժամանակավոր բնույթը, այլև նրա մշտական պահպանման անհնարինությունը, ուստի և քաղաքական  իշխանության համար հարաբերությունների  շարժունակությունը:  Հետևաբար քաղաքականությունը դիտարկվում է որպես ներքնապես հետադարձ ունեցող, սկզբունքորեն անհավասարաչափ երևույթ, որում խառնված են գիտակցական և տարերային գործողությունները, կազմակերպվածությունը և անկազմակերպությունը, կարգուկանոնը և քաոսը, հավասարակշռվածությունն ու անհավասարակշռվածությունը, կայունությունն ու անկայունությունը: Հասարակությունը ղեկավարելու նպատակամղված գործողությունները հանգեցնում են այդ գծից չբավարարված բնակչության տարերային բողոքների, օրենքները և նորմերը բախվում են ավանդույթների և սովորություների հետ, կանոնավորվածությունը և ռացիոնալիզմը բախվում է բնակչության իռացիոնալ, անկանխատեսելի ռեակցիաների հետ և այլն: Գործնականում շատ է լինում, որ այս կամ այն ռեժիմը  մի որոշակի շահերի և արժեքների պաշտպանումից անցնում է  հակառակ կողմի պաշտպանմանը, համոզման և ներշնչման մեթոդներից` ուժի կիրառման, հարկադրական միջոցների, սպառում և նորից ձեռք է բերում իր լեգիտիմությունը:

Հարկ է նշել, որ քաղաքականությունը առավելապես ձևավորվում և իր գործառույթները իրականացնում է ռացիոնալ ձևով: Պատմությունը ի ցույց է դնում մարդու ոչ ադեկվատ ռեակցիաների բազմաթիվ փաստեր, արտաքին պայմանների հետ անչափելի գործողություններ, սնահավատությունների, արարողությունների, ենթագիտակցականի ենթարկումներ: Ուստի շատ հետազոտողներ, անգամ հետազոտական դպրոցներ հանգում են նրան, որ քաղաքականության հիմքերը բացառապես մութ, մարդուն բնութագրական սկիզբի մեջ է:  Օրինակ` Հ. Լասուելը գտնում էր, որ քաղաքականությունը <<գործընթաց է, որով բացվում է հասարակության իռացիոնալ հիմքերը>>:  Սակայն պատմությունը  ցույց է տալիս, որ քաղաքականությունը, ստեղծելով ինստիտուտների ռացիոնալ  կառուցման մեխանիզմներ, մեխանիզմներ է մշակում մասնավոր և ընդհանրական տեսակետների  համաձայնեցման համար, միաժամանակ չվատնելով իր իռացիոնալ բաղադրիչը, թեպետ առավելապես հանդես է գալիս սոցիալական հարաբերությունների ռացիոնալացման  ձևով:  /60/

Հաշվի առնելով քաղաքական իշխանության համար սուր  պայքարը, անկախատեսելի արդյունքերի հավանականությունը` չի կարելի չընդունել, որ  քաղաքականությունը սոցիալական գործունեության ծայրահեղ ռիսկային ձև է: Այստեղ ցանկացած ներդրում (ուժ, կապիտալ, մարդկային էներգիա) կարող է բնավ արդյունք չտալ: Ընտրություններում հանկարծակի պարտությունը, մինչև այդ ցանկալի նախարարի հանկարծակի հեռացումը, կառավարության անկումը և ճգնաժամը, որը հանգեցնում են համընդհանուր անկայունությունը սոցիալական և տնտեսական կարգերում և նման այլ երևույթներ ստիպում են քաղաքականությանը վերաբերվել որպես գործողությունների ոլորտ, որը օժտված է մարդու կողմից նշված ծրագրերի  չիրականացման մեծ վտանգով: Սա ենթադրում է նաև հատուկ միջոցների փնտրում, որը կփոխհատուցեր նրա այնպիսի պահերը, ինչպես քաղաքականության անսկզբունքայնությունը`  պատրաստ է պաշտպանելու ցանկացած գաղափար, միայն թե իշխանության մնա, կաշառակերություն, մրցակիցների ֆիզիկական ոչնչացում  և այլն:

 

Ներթափանցման հատկանիշ      

Ինչպես նշվեց քաղաքականությունը կարող է ներթափնցել սոցիալական կյանքի տարբեր ոլորտներ` տալով այս կամ այն խնդիրներին իրական պետական մասշտաբ:  Այս ինկյուզիվության հատկանիշը վկայում է այն խնդիրների ոչ մշտականության և շարժունակության մասին, որոնք դիտարկում են պետական իշխանությունները որպես քաղաքականապես էական: Ինչպես գրել է Ֆ. Բրաուդը. <<Ոչինչ իր բնույթով քաղաքական չէ և ամեն ինչ կարող է այդպիսին դառնալ>>: Այդ առիթով Ն. Ֆրեյզերը կարծում է, որ <<սոցիալականի  քաղաքականացումը>> բարդ կազմակերպվածություն ունեցող հասարակությունների  անքակտելի գործընթաց է:

Պետությունը որոշակի սոցիալական գործընթացների մեջ պարտադիր տարր է (անվտանգության ապահովում, միջազգային կապերի պահպանում և այլն), քաղաքականության մեջ առկա են պրոբլեմային խնդիրներ յուրաքանչյուր տվյալ պահին, որոնք պարբերաբար մտնում են իշխանական դաշտ և դուրս գալիս այնտեղից:  Այսինքն քաղաքականությունը կարող է սկզբունքորեն փոխել իր չափերը, որի արդյունքում նրա սահմանները որոշակի պայմանական բնույթ ունեն և կապված են պատմական պայմաններից, նաև պետության ունակությունից տեսնելու այն խմբային կոնֆլիկտները, որոնք նրանից անհապաղ միջամտություն են պահանջում:

Քաղաքականության այս հատկանիշը դարձնում է պետության ղեկավարողների արվեստը քաղաքական տարածության ձևավորման գլխավոր աղբյուր:  Սրա բնույթից է կախված նաև քաղաքական ոլորտի չափսերը: /61/  Ըստ Մ. Վեբերի կարող ենք այն եզրակացության հանգել, որ այն որակը, որը երևույթը հնարավոր է դարձնում անվանել <<քաղաքական>>, դա <<պայմանավորված է շահերի ուղղորդվածությունից>>, որին պետությունը տալիս է առաջնայնությունը <<այս կամ այն երևույթին յուրաքանչյուր առանձին պայմաններում>>:

Երևույթներին տալով քաղաքական կարգավիճակ` սուբյեկտը կարող է խմբային շահերը և կոնֆլիկտները գնահատել իր կամայականությամբ: Ըստ Ռ. Դալի քաղաքականությունը սխալների, մի  մասի շահերի չափազանցություն և մյուս  մասի փոքրացնում, որոշակի որոշումների ընդունում և ոչ այլ որոշումների ընդունման լայն դաշտ է: Ե°վ օբյեկտի կամային ընտրությունը մեջ, և° կարգավորման ոչ ադեկվատ միջոցների և մեթոդների  օգտագործման մեջ թաքնված է լարվածության հսկայական պոտենցիալ: Ինչպես կնշեր ֆրանսիացի գիտնական Գ. Հերմեն. <<լավագույն կառավարիչը նա է, ով լավագույն ձևով է պաշտպանում քաղաքացիների  շահերը պետության հավակնություններից, որը կուզենար  իշխել քաղաքացիների կամքի վրա` իրականացնելով այն, ինչ  անիրավորեն կհամարեր հասարակության շահեր>>:

Նման  դժվարության արտացոլում է այն, որ որոշ տեսական ուղղություններ  գտնում են, որ հասարակական կյանքի իշխանական-քաղաքական կարգավորումը անտեղին է: Օրինակ` անարխիստները կարծում են, որ իշխանությունը ծագելով պետությունից հիմնականում բացասական հետևանքներ է ունենում: Տեխնոկրատական կողմնորոշմամբ մտածողները կասկածում են, որ ընդհանրապես կարելի է արդյունքների հասնել սոցիալական մեթոդներով:

Սակայն տարաբնույթ գաղափարները ոչ միայն տեսականորեն են տարածվել, այլև  էականորեն ազդում են  իշխանության իրական գործառնման վրա: Մասնավորապես արևմտյան երկրները ժառանգել են լիբերալ մտածողների գաղափարները (Սմիթ,  Բենտամ, Միլ և այլք), որոնք գտնում էին որ քաղաքականության հիմնական նպատակը մի հասարակության ստեղծումն է, ուր քաղաքականությունը սահմանափակված կլիներ կյանքի ինչ-որ մի բնագավառով: Ուստի լիբերալ պետություններում քաղաքականի օգտագործման ոլորտը սահմանափակված է: Նպատակը քաղաքացիական հասարակության կերտումն է, ուր քաղաքականությանը վերապահված է հասարակական կարգի պահպանում, անհատական իրավունքների և քաղաքացու ազատությունների երաշխիքների պահպանում:  Քաղաքականությունը  չի միջամտում մարդու անձնական կյանքի մեջ:  /62/ Այնուամենայնիվ նմանատիպ սահմանափակումները որոշակի առումով նորմատիվ բնույթ են կրում, քանի որ շատ սոցիալական կոնֆլիկտներ կարգավորվում են քաղաքական մեթոդներով:

Ի տարբերություն լիբերալ սահմանափակումների, տոտալիտար համակարգերում  իշխանությունները պետությանը (որպես քաղաքական ձևավորման մեխանիզմի) զրկում են անհրաժեշտ ճկունությունից և դրանով իսկ քաղաքականությունը վերափոխում են որպես կոնֆլիկտի կարգավորման այլ միջոց: Օրինակ` տոտալիտար երկրներում բոլոր խմբային հարաբերությունները կարգավորվում են ուժային միջոցներով: Արդյունքում պետության ուժային հարկադրական մեթոդները դառնում են միջխմբային և անգամ միջանձնային հարաբերությունների պարզման միակ միջոցը, որի ընթացքում պետական իշխանության համար պայքարի մասին խոսել անհիմն է: Այս պարագայում քաղաքական իշխանությունը դիտարկվում է որպես իշխանությունների ադմինիստրատիվ արդյունք, իսկ քաղաքականությունը, որպես  կյանքի հատուկ ոլորտ, դիտարկվում է ողջ սոցիալական տարածության մեջ` վատնելով իր յուրահատկությունը և նշանակությունը:

 

Քաղաքականության տարածական հատկությունները

Քաղաքականության գոյաբանական առանձնահատուկ հատկություն է նրա տարածականությունը (տոպոլոգիան): Քաղաքականությունը բնութագրվում է որպես տարածաչափական միջավայր, ուր իշխանության համար պայքարի գործունեությունը տեղակայված է որոշակի տարածքային կետերում, տեղերում, գոտիներում: Յուրաքանչյուր հատվածում առկան են յուրահատուկ պայմաններ և հնարավորություններ: Այս տարածքային բաժանումների իրական փոխահարբերությունը կազմում են քաղաքական դաշտը:

Այլ խոսքերով` քաղաքականությունը  ֆիզիկական տարածության տարատեսակ է, որի մի մասում ենթադրենք դրսևորվում է ինտենսիվ քաղաքական  հարաբերություններ, իսկ ուրիշների համար իշխանության համար պայքարը էականորեն թույլ է: Օրինակ` եթե համեմատենք Մոսկվայում և Սիբիրի ինչ-որ գյուղում քաղաքական ակտիվությունը և քաղաքականության դրսևորման հաճախականությունը: Կամ ասենք քաղաքի մի ծայրում միտինգներ են ընթանում, իսկ մեկ այլ մասում բնակչությունը դրա մասին ընդամենը հեռուստահաղորդում է դիտում: /63/

Այսպիսով` քաղաքականությունը  կգործառնի տարբեր քաղաքական սուբյեկտների ամբողջականության մեջ, որոնք այս կամ այն գործողությունները կատարում են այդ միջավայրի տեղային որոշակի կետերում: Այսինքն քաղաքականությունը կոնկրետ տեղային գործողությունների ամբողջությունը է, որոնք իրականանում են այնտեղ և այն ժամանակ, երբ մարդիկ կամ նրանց խմբերը  գործում են պետական իշխանության ձեռքբերման և օգտագործման համար:

Ուստի քաղաքականությունը ունի նման բնութագրիչներ, ինչպես խորությունը, լայնություննը և երկարությունը, որոնք նշում են քաղաքական տարածության աշխարհագրական սահմանները և պարամետրերը, որը մարդկանց հնարավորություն է ընձեռում պայքարել իշխանության համար: Այս վիճակում էլ առաջանում են իրական մրցակցային գործընթացները, ազդեցության  և  ընդդիմության կենտրոնները: Այդպիսով իրական քաղաքական լարվածության կենտրոնները կարող են իշխանության պաշտոնական կենտրոնների հետ չհամընկնել, բայց պետական որոշումների վրա այս կամ այն ազդեցությունը ունենալ:

Սակայն եթե  նմանատիպ կենտրոնները  պաշտոնական կետրոնից շատ են հեռացված և և բավական տեղեկատվական կապեր չեն կրում, հավանական է այլ պետությունների և քաղաքական կենտրոնների ազդեցության առկայությունը: Ուստի մեծ պետությունները մեծ ուշադրություն են դարձնում քաղաքականության տարածքային աղճատման փոխհատուցմանը: Այսպես օրինակ հունական պոլիսները այնպես էին կազմակերպված, որ քաղաքացին կարող էր հավաքներին ներկա գտնվել` վատնելով մեկ օրից ոչ ավել ժամանակահատված:

Իշխանության կենտրոնից հեռու գտնվող անձիք ձևավորում են իշխանության նկատմամբ առանձնահատուկ  տեսանկյուն: Որոշակի տարածքային դիրքորոշումից մարդիկ ձեռք են բերում համապատասխան քաղաքական օպտիկա:  Ասենք` մայրաքաղաքում և ծայրագավառում գտնվող անձիք տվյալ քաղաքականությանը կարող են միանգամայն տարբեր գնահատականներ տալ: Իսկ  դա հանգեցնում է քաղաքականության լարվածության աճին: Ուստի քաղաքական կյանքի փոխզիջման ուժեղացումը հանդիսանում է իշխանության նկատմամբ հայացքների տարածքային հավասարաչափության ապահովումը: /64/

Նման մեխանիզմներից է  գործակալների տեղակայվածության փոփոխումը, իրենց քաղաքական գործընթացների պարզաբանումը տարածության տարբեր  կետերից: Պատահականորեն չէ, որ պետության ղեկավարները հաճախակի այցելում են ծայրագավառներ: Դա նաև հնարավորություն է տալիս հասկանալու բնակչության վերաբերմունքը իշխանության նկատմամբ կենտրոնից տարբեր հեռավորության վրա:

 

 Քաղաքականության ժամանակային (անցողիկ) հատկանիշները /temporal/

Սրանով է բացատրվում քաղաքականության ունակությունը  իրականցնել իր գործընթացները ժամանակին:  Քաղաքականության ժամանակային չափումը ցուցաբերում է նրա ինստիտուտների, կառավարող և  ընդդիմադիր էլիտաների փոխահարաբերություննները, անհատական և խմբային գործակալների, պետական և միջազգային կազմակերպությունների գոյության ձգվածությամբ:

Մի կողմից քաղաքական ժամանակը որակապես տարբերվում է ֆիզիկական, աստղաբաշխական ժամանակից: Քաղաքական  կենսագործունեությունը սահմանում է խիստ ռեժիմով  (օրինակ` մանդատ տրվում է խիստ սահմանափակ ժամակահատվածում, քաղաքացիները իրենց ընտրական գործառույթը նույնպես խիստ սահմանափակ ժամանակահատվածում են իրականացնում և այլն):  Գործառնական խստության հետ մեկտեղ քաղաքական ժամանակը կարող է հանկարծակի վերջանալ, <<վայրկյանական մահով մահանալ>>: Կառավարող ռեժիմի կործանումը, նախարարի հանկարծակի գործից հեռացումը, լիդերի սպանությունը և այլն ցուցաբերում են քաղաքական երևույթների ժամանակավոր ավարտականության անկանխատեսելիությունը: Այսինքն յուրաքանչյուր սուբյեկտը ունի քաղաքական կյանքի իր առանձնահատուկ ժամանկահատվածը և ռիթմը:

Մյուս կողմից քաղաքականության մեջ ժամանակը հիրավի բազմադեմ է: Իրական քաղաքական գործընթացները  կատարվում են միանգամից մի քանի ընդգրկմամբ.

Իրական ժամանակի շրջանակներում (որում քաղաքական իրադարձությունները ընկալվում են անուղղակիորեն իրենց ակտուալ վերջավորության տեսանկյունից):

Պատմական ժամանակի շրջանակներում (ավելի ամուր գնահատականն է երևույթի կապված անցյալի հետ նրա կապից)

Դարաշրջանային ժամանակի շրջանակներում (երևույթի գնահատումը հիմնվում է առավել մասշտաբային քննադատությունների վրա, որը նախատեսված է ոչ միայն պետության, այլև առանձին մայրցամաքների քաղաքական պատմության մեծ փուլերի գնահատման համար): /65/

Այսինքն մեկ քաղաքական երևույթը կարող  դիտարկվել մի քանի ժամանակային կոորդինատներով: Դա խոսում է այն մասին, որ քաղաքական իրողությունը գոյություն ունի միաժամանակ տարբեր ժամանակային (հունարեն <<hronos>> — ժամանակ) դաշտերում, որոնք ունեն գնահատման առանձնահատուկ պայմաններ իրադարձությունների, փուլերի, պահերի առումով: Իրական քաղաքականությունը ժամանակային դաշտերի հատումն է:

Յուրաքանչյուր ժամանակային դիապազոնը ունի իր հաշվարկման կետերը, ունի իրադարձությունների <<սեղման>> և <<տեղափոխման>> իր հնարավորությունները: Այսպես ճգնաժամային պայմաններում կարելի է տեսնել նրանց ձևավորման և զարգացման տարբեր փուլերը: Առօրյայի համար <<ճակատագրական>> իրադարձությունները, տեղադրվելով այլ  չափման դաշտի մեջ, փոխում են իրենց նշանակությունը: Ժամանակային ռիթմը, միավորելով էականը և ոչ էականը, հաճախ ժամանակակիցներից թաքցնում է տեղի ունեցող երևույթի իրական նշանակությունը: Պոետը կասեր. <<Պարտությանը հաղթանակից դու ինքդ չպետք է տարբերես>>:  Որոշ երևույթներ ժամանակի ընթացքում կորցնում են իրենց կարևորությունը, իսկ որոշները` հակառակը: Օրինակ 1917-ի հեղափոխությունը ժամանակակիցները դիտարկում էին որպես <<հոկտեմբերյան հեղաշրջում>>,  որի նպատակն էր իշխանության համար պայքարը: Ապա մարքսիզմի հետևորդները սկսեցին այն դիտարկել որպես <<20-րդ դարի մեծագույն իրադարձություն>>: Իսկ խորհրդային ռեժիմի շատ հակակիրներ դիտարկում են այն առավել  լայն պատմական մասշտաբով` որպես Ռուսաստանում հերթական բռնապետական ռեժիմի ձևավորման նախաբան:

Ճշգրիտ  գնահատականի համար հարկավոր է մասշտաբային  պատկերացումները  կորեկտ միավորել, դրա համար հարկավոր է սերտել գիտական տրամաբանությունը: Գիտնականի արվեստը այն է, որ  կարողանա դուրս բերի իրադարձությունը և տա նրան հարկավոր ժամանակագրական քաղաքական մասշտաբ:  Առավել արդյունավետ միջոց տեսանկյունի մասշտաբի ընդլայնումն է, որը հնարավորություն է տալիս ճիշտ գնահատել  փոփոխությունների նշանակությունը և իմաստը: Մաքսիմալ ամբողջացված տեսանկյունը հնարավորություն է տալիս տեսականորեն կառուցել քաղաքական փոփոխություները, դուրս բերել ամբողջական տրամաբանությունը, որը հնարավորություն կտա ճիշտ գնահատել մանր մասշտաբային երևույթները: /66/

 

 

Քաղաքականության ձևաբանական հատկանիշները

Ձևաբանական հատկանիշը արտացոլում են քաղաքականության ձևավորման հինարար յուրահատկությունները և աղբյուրները: Այս  իմաստով կարևորվում է էլիտային և ոչ էլիտային խմբերի առկայությունը որպես քաղաքականության հիմնարար սուբյեկտների, որոնց գործողությունները և փոխհարաբերությունները քաղաքական դաշտում ձևավորում են քաղաքական կյանքի ոլորտը:

Բնակչության յուրաքանչյուր խումբ յուրահատուկ ֆունկցիա է իրականացնում. էլիտաները իրականացնում են բնակչության շահերի ներկայացումը, պետության և հասարակության ղեկավարման կազմակերպումը, ոչ էլիտաները ազդում են էլիտայի ընտրության վրա, ստուգում են նրանց գործողությունները, ազդում են պետական կուրսի փոփոխման նվրա:

Սրանից հետևում է, որ քաղաքականությունը ձևավորվում է որպես իշխողների և իշխվողների փոխհարաբերությունների արդյունք: Ի դեպ  քաղաքական գործընթացների տարբեր փուլերում այս գործողությունների բնույթի, աստիճանի, գործառույթների համաձայնեցվածությունը կարող է փոփոխվել:  Շատ մտածողներ քաղաքականության 2 սուբյեկտներից մեկի դերը բացարձակեցնում են: Օրինակ` ըստ էլիտիստների  զանգվածային շերտերը անհրաժեշտ չեն քաղաքականության կերտման համար: Էգալիտարիստները գտնում են, որ զանգվածները կարող են ինքնուրույն ձևավորել  քաղաքական դաշտ: Սակայն գործնականում ակնհայտ է դրանց երկուսի կարևորությունը:

Նմանատիպ պատկերացումներից է այն փաստը, որ էլիտար և ոչ էլիտար շերտերին միավորում է սոցիալական շահերի ներկայացուցչական համակարգը, որոնց առկայությունը ևս բնութագրում է քաղաքականության հիմնարար հատկությունները: Վերջինս իրենից ներկայացնում է  մասնագիտացված ասոցիացիաների (կուսակցություններ, ճնշման խմբեր և այլն) և նրանց հարաբերությունների շերտ, ցույց է տալիս, որ քաղաքական նպատակների իրականացումը  չի լինում անուղղակի լայն սոցիալական շերտերի կողմից, այլ ենթադրում է   յուրահատուկ միավորումների  և անձանց առկայություն, որոնք  կոչված են պրոֆեսիոնալ կերպով  արտահայտել և պաշտպանել բնակչության շահերը:

Այսպիսով բնակչության շահերի մշտական արտահայտման և իրականացման անհրաժեշտությունը և անխուսափելիությունը քաղաքականությունը վերածում է սոցիալական պահանջների և խմբերի պահանջմունքների ներկայացման գլոբալ մեխանիզմի: Ի դեպ  շահերի նման ներկայացման իրական տեղ գտած տեխնոլոգիական միջոցները հաճախ ազդում են նրանց իրականացման աստիճանի վրա առավել, քան բուն մարդկանց պահանջմունքները:

 

Քաղաքականության գործառնական հատկանիշները

Այս հատկանիշների խումբը բնութագրում է քաղաքականությունը որպես  մարդկային գործունեության առանձնահատուկ  տիպ:  Էլիտայի և ոչ էլիտայի փոխհարաբերությունների բարդությունը (երբեմն անպարզությունը), ռացիոնալ կազմակերպված գործողությունների անկախատեսելիությունը, տարբեր ուղղություն ունեցող գործողությունների առկայությունը և շատ այլ այլընտրանքային  փաստեր, որոնք վկայում են պետական իշխանության համար մրցակցության  սրության և ինտենսիվության մասին: Այս բոլոր գործոնները քաղաքականությանը տալիս են դինամիկ երևույթի բնույթ, պայմանավորում են քաղաքական փոփոխությունների բացառիկ արագացվածությունը, դարձնում են այն բացառապես փոփոխական:

Քաղաքականությունը առավել ինտենսիվ փոփոխվող, ներքնապես շարժուն հասարակական կյանքի բնագավառ է, ուր մշտապես բախվում են էնտուզիազմը և ապատիան, բարգավաճումն ու անկումը, դեպրեսիան ու գրգռվածությունը: Սրանք կարող են հանգեցնել սուբյեկտի կարգավիճակի միանգամայն փոփոխման, քաղաքական խաղի նորմերի և կանոնների, նաև  քաղաքական երևույթների չափսերի փոփոխման:

Բազմաթիվ են օրինակները, երբ ոչնչացել են հավերժ թվացող կայսրությունները և ռեժիմները, կամ մեծապես փոխվել են առանձին երկրների և գործիչների ճակատագրերը:  Այդպիսի օրինակ է 1991-ին ԽՍՀՄ փլուզումը:

Սակայն հարկ է նշել, որ ցանկացած քաղաքական փոփոխություն որոշակի նպատակների ու արժեքների, ծրագրերի և կոնցեպտների, գործող քաղաքական ուժերի ուսուցումների և տրամադրությունների արդյունք է: Այսինքն քաղաքականությունը  օրգանապես կապված է միջնորդավորող ինստիտուտների, խմբերի, կառույցների, իշխանական օրգանների, ընդդիմության և այս կամ այն գաղափարական նպատակների այլ սուբյեկտների  ցանկացած գործողության միջոցով, որոնք տալիս են ներկայի և ապագայի որակական գնահատական, որը ենթադրում է հասարակական հարաբերությունների ծրագրման այս կամ այն ուղղությունը:

Նպատակայնության քաղաքական միջոցի խնդիրը լայն սոցիալական նպատակների ձևավորման մեջ է, որոնք արդյունքում դառնում են քաղաքական գործընթացի մասնակիցների գործողությունների կողմնորոշիչ: Այսպիսով քաղաքականության գործառնական  տեսանկյունը տարբեր սուբյեկտների գաղափարական կողմնորոշման գործողությունների ամբողջություն է:  Այս հատկանիշը առավել արտահայտված է  իշխող և ընդդիմադիր կուսակցությունների ծրագրերի և նպատակների մեջ, ոչ լեգիտիմ իշխանական կուրսի մեջ, բևեռացված քաղաքական մշակույթի և գաղափարախոսության հակասության մեջ և այլն:

 

Ընդհանրացված կերպով նշենք, որ քաղաքականության գոյաբանական հատկանիշը կոչվում է նաև օնտոլոգիական, ձևաբանական` մորֆոլոգիական, իսկ գործառնական հատկանիշը անվանում են նաև պրոցեսուալ:

 

Соловьев А.И. Политология: Политическая теория, политические теннологии. М.Аспект Пресс,2003, С.59 — 68

Advertisements

Դեմոկրատիա

 

 

images (1)

Դեմոկրատիայի փիլիսոփայություն

 

Ժողովրդավարության ամենապարզ բնորոշումը այնէ, որ այն հանդիսանում է ժաղավրդի իշխանություն (demos — ժողովուրդ, cratos — իշխանություն): Ընդլայնելով այդ բնորոշումը և հետևելով ամերիկյան լուսավորիչների ավանդույթներին` դեմոկրատիան ժողովրդի իշխանությունն է, իրականացվում է ժողովրդի կողմից և ժողովրդի համար: Քաղաքական պատմության մեջ մենք կգտնենք բազում ժողովրդավարական ձևեր, որոնք վերաբերվում են հասարակական կյանքի կազմակերպմանը (օր.` աթենական ժողովրդավարությունը Հին Հունաստանում, հանրապետական Հռոմը, Միջին դարերի քաղաքային դեմոկրատիաները` այդ թվում Նովգորդյան հանրապետությունը, ժողովրդարության պառլամենտական ձևերը Անգլիայում, Հյուսիս-ամերիկյան նահանգների ժողովրդավարությունը և այլն): Ժամանակակից ժողովրդավարությունները ժառանգում են պատմական ժողովրդավարությունների բազում ավանդույթներ, բայց և ունեն նշանակալի տարբերություններ` էական և գործընթացային բնույթի: Այդպես են տարբերվում նաև դեմոկրատիայի կոնցեպցիաները, որոնք մեզ հայտնի են քաղաքական գաղափարների պատմությունից: Դեմոկրատիայի ժամանակակից տեսական մոդելները հիմնվում են առավելապես Նոր ժամանակների, Լուսավորության (Լոկկ, Մոնտեսքյո, Ռուսսո, Կանտ, Թոքվիլ) քաղաքական գաղափարների վրա: Ճիշտ է, այսօր ի հայտ են գալիս դեմոկրատիայի կոնցեպցիաներ, որոնք բացասական են վերաբերվում ժամանակակից գաղափարական ակունքներին` հետևողական դեմոկրատիա, տելեդեմոկրատիա (теледемократия), կիբերդեմոկրատիա (кибердемократия), բայց դեռևս տեսական և գործնական ծրագրերում դրանք գտնվում են շրջագծի վրա (на периферии), մարգինալ դիրք են զբաղեցնում ժամանակակից դեմոկրատական տեսություններում և պրակտիկայում:

Պարունակող ծրագրում դժվար կլինի նկարագրել դեմոկրատիայի ժամանակակից տեսական մոդելները: Ամփոփելով տարաբնույթ մոտեցումները, այնուամենայնիվ, կարելի է առանձնացնել մոդելների մի շարք, որոնք առավել հաճախ են ենթարկվում հետազոտության: Նշենք նաև, որ ժամանակակից դեմոկրատիայի տեսական մոդելների բազմազանությունը, այսպես թե այնպես հակված են (ձգվում են) 2 հիմնական տեսական պարադիգմաներին, որոնք ձևավորվել են 17-19-րդ դարերի քաղաքական մտքի դասականների կողմից: Խոսքը գնում է լիբերալ-դեմոկրատական և ռադիկալ (արմատական)-դեմոկրատական տեսությունների մասին:

2 տեսություններն էլ ծագել են, որպեսզի լուծեն այսպես կոչված «Հոբսի խնդիրը» («проблему Гоббса»), որի էությունը կարճ կարելի է բնորոշել հետևյալ կերպ` մարդը, «բոլորի պատերազմը բոլորի դեմ» իրավիճակից (բնական վիճակ)  անցում կատարելով պետական-հասարակական կյանքի համաձայնությանը (հասարակական վիճակ), ինքն իրեն վստահում է պետական իշխանությանը, քանի որ միայն այն կարող է երաշխավորել համաձայնագրի գոյությունը: Ինչպես պահպանել մարդու ազատությունը հասարակական վիճակում? Հենց այս հարցի մեջ է «Հոբսի խնդրի» հանգույցը: Հետևաբար, տեսական խնդիրը կայանում է պետության գործունեության սահմանների հիմանվորման մեջ, որն ապահովում է մարդու ազատության պահպանումը: Լիբերալ-դեմոկրատական և ռադիկալ(արմատական)-դեմոկրատական ուղղությունների ներկայացուցիչները մարդուն համարում էին բանական էակ, բայց այլ կեռպ էին մեկնաբանում դեմոկրատական տեսության այդ մարդաբանական նախադրյալը: Նրանք միասնական էին նաև խելամիտ անհատների կողմից ընդունված համաձայնության մեջ պետության ծագման մեկնաբանման հարցում, բայց տարբերում էին այդ պայմանագրի աղբյուրը: Նրանք պաշտպանում էին մարդու ազատությունը, բայց հասկանում և մեկնաբանում էին տարբեր կերպ: (Աղյուսակ 1)

 

Աղյուսակ 1

Լիբերալդեմոկրատական և ռադիկալ(արմատական)-դեմոկրատական տեսություններ

 

Լիբերալ-դեմոկրատական  տեսություն Ռադիկալ(արմատական)-դեմոկրատական տեսություն
Ø  բարոյապես ինքնավար անհատ

Ø  անհատի սուվերենիտետ

Ø  հասարակությունը որպես անհատների համագումար

Ø  բոլորի շահերը

Ø  շահերի բազմակարծություն

Ø  օրենքի գերակայություն

Ø  մարդու ազատություն

Ø  մարդու իրավունքների գերակայություն (առաջնայնություն)

Ø  ներկայացուցչական դեմոկրատիա, ընտրություններ

Ø  ազատ մանդատ

Ø  իշխանությունների բաժանում

Ø  փոքրամասնության ենթարկումը մեծամասնությանը, փոքրամասնության իրավունքների պաշտպանության դիմաց

 

Ø  հասարակական մարդ

Ø  ժողովրդի սուվերենիտետ

Ø  օրգանական հասարակություն

Ø  ընդհանուր շահ

Ø  շահերի միասնություն

Ø  ընդհանուր բարօրության գերակայություն

Ø  քաղաքացու ազատություն

Ø  իրավունքների և պարտականությունների միասնություն

Ø  անմիջական դեմոկրատիա

Ø  հրամայական մանդատ

Ø  գործառույթների բաժանում

Ø  փոքրամասնության ենթարկումը մեծամասնությանը

 

 

Լիբերալդեմոկրատական կոնցեպցիաներում մարդու ազատությունը ենթադրում էր բարոյական ինքնավարություն, որի համաձայն անհատը ինքն էր որոշում իր կյանքը և այլ մարդկանց հետ շփման կանոնները, որոնք չպետք է խախտեն իր անհատական իրավունքները: Պետությունը, որը ծագում է մարդկանց, որպես բարոյապես ինքնավար անհատների միջև համաձայնության հիման վրա, սահմանափակվում է իրավունքով: Այդ կերպ, տվյալ դեմոկրատական պարադիգման հիմնավորվում էր ինքնավար անհատի նախադրյալով, հասարակությունը դրանում մեկնաբանվում էր որպես ազատ անհատների հանրագումարով, իսկ հասարակական շահը, որպես ընդհանուրի շահ: Մասնավոր կյանքը այստեղ գնահատվում է ավելի շատ, քան հասարակական կյանքը, իսկ իրավունքը բարձր, քան հասարակական բարեկեցությունը: Անհատական շահերի և անհատների միության (քաղաքացիական հասարակություն) կողմից ծագող շահերի բազմակարծությունը ուղեկցվում է նրանց միջև տեղի ունեցող կոնֆլիկտներով, որի լուծումը հնարավոր էր միայն կոմպրոմիսի (փոխզիջման) ճանապարհով: Այն հավաքագրվում էր միայն այն ժամանակ, երբ անհրաժեշտ էր լինում միջնորդ (արբիտրաժային) դատավորի միջամտությունը: Ընդհանուր առմամբ կոնցեպցիան ենթադրում էր միայն «սահմանափակ պետություն», այսինքն` «գիշերային պահակի» պետություն: Նմանատիպ պետությունը կարող էր ձևավորվել միայն մարդկանց միջև համաձայնության շնորհիվ, իսկ պետության ներկայացուցիչները` բնակչության ընտրությամբ: Հետևաբար այստեղ մեծ դեր է հատկացվում ընտրական գործընթացին և ներկայացուցչական դեմոկրատիային, որի ժամանակ ընտրված ներկայացուցիչները կապված էին միայն սեփական խղճով և սահմանադրությամբ (ազատ մանդատ): Ազատությունը նման պետությունում սահմանափակվում է միայն օրենքով, իսկ պետությունը կառուցվում է իշխանությունների բաժանման սկզբունքով: Քվեարկության ժամանակ ձայների մեծամասնությամբ որոշումների ընդունման սկզբունքը լրացվում է փոքրամասնության իրավունքների պաշտպանության սկզբունքով:

 

Համապատասխան ռադիկալ (արմատական)-դեմոկրատական կոնցեպցիաներին, բանական մարդը որպես ինքնավար էակ կարող էր գոյություն ունենալ միայն բնական վիճակում, հասարակական վիճակում նա կհամարվեր հասարակության մարդ, ով ընդունում է հասարակության արժեքները: Պետությունը, որը ծագում է համաձայնագրի հիման վրա, ղեկավարվում է հասարակության արժեքներով, որի կրող է հանդիսանում ժողովուրդը, սահմանափակվում է «ժողովրդի սուվերենիտետով»: Մարդու ազատությունը հասարակական վիճակում կապահովվի միայն այն ժամանակ, երբ ազատ է ժողովուրդը, ով պետությանը օրենքներ թելադրելու իրավունք ունի: Բռնապետական պետությունը որոշվում է նրանով, որ այն ղեկավարվում է մասնավոր, և ոչ թե ժողովրդի ընդհանուր շահերով: ռադիկալ (արմատական)-դեմոկրատիայի տեսությունը ողջունում է հասարակական մարդուն, և հիմնավորում ընդհանուր շահի առաջնայնությունը իրավունքի նկատմամբ: Նման մարդու ազատությունը դիտվում է որպես քաղաքացիական ազատություն և հնարավոր է հասարակական վիճակում` օրենքների առկայության պայմաններում` ընդունված ժողովրդի կողմից: Ժողովրդի միասնությունը հանդիսանում է քաղաքական կյանքի կազմակերպման կարևորագույն սկզբունք, իսկ որպես դեմոկրատական մասնակցության ձև այստեղ հանդես է անմիջական դեմոկրատիան: Դեմքերը, որոնք ղեկավարում են պետությունը, օժտված են ժողովրդական մանդատով և պատասխանատու են նրա առաջ (հրամայական մանդատ): Իշխանության միասնությունը ապահովվում է ժողովրդի սուվերենիտետով, այդ պատճառով է, որ իշխանության բաժանման սկզբունքը էական չի համարվում: Այստեղ հնարավոր է խոսել ավելի շատ ֆունկցիաների, քան թե իշխանության բաժանման մասին: Փոքրամասնության ենթարկումը մեծամասնությանը հանդիսանում է միասնական կամքի արտաքին արտահայտում, որը սկզբունքորեն պահանջում է ընդհանուրի համաձայնությունը:

Հասարակության քաղաքական համակարգ (տեսություն)

 

images (1)

 

Հասարակության քաղաքական համակարգ

1.«Համակարգ» հասկացությունը և սոցիալական համակարգերի էությունը

(Ն.Վիներ, Կ.Լևի-Ստրոս, Ժ.Լապյեր)

Քաղաքագիտության մեջ օգտագործվող առավել ընդհանուր հասկացությունները և կատեգորիաները արտացոլում են այս բնագավառի հիմնարար գծերը և հատկանիշները: Սակայն իշխանության տարբեր սուբյեկտների  հարաբերությունները, նրանց փոխգործակցության միջոցները և ձևերը հասկանալու համար, որոնք դրսևորվում են մակրոմակարդակում (առանձին երկրի կամ երկրների խմբի շրջանակներում), ընդգրկուն գիտական գործիքավորման անհրաժեշտություն է զգացվում: Համակարգի ճանաչողական ունակությունները հնարավորություն են տալիս մի կողմից խուսափել քաղաքական իրականության չափազանց էմպիրիկ նկարագրումից, իսկ մյուս կողմից առանձնացնել նրա ներքին կազմակերպման առավել կարևոր և կայուն գործոնները:

Համակարգման մեթոդի նախատիպը կարելի է տեսնել դեռ անտիկ դարաշրջանում, երբ Արիստոտելը «Պոլիտիկան» գրելու համար համեմատում էր հունական պոլիսների սահմանադրությունները: Նա դուրս բերեց քաղաքական կազմակերպությունների տարբեր տեսակներ և այդ տարբերակվածությունը փորձում էր բացատրել մի շարք փոփոխականներով` կլիմայով, աշխարհագրական դիրքով, բնակչության կազմով, գոյության միջոցներով, բարքերով և հավատալիքով:

Համակարգային համեմատություն  ավելի ուշ առկա էր Շ.Լ.Մոնտեսքիոյի հայացքներում: Նա օրինակներ էր բերում Ճապոնիայի, Չինաստանի, Պարսկաստանի, Թուրքիայի, Հնդկաստանի քաղաքական կյանքից: Սակայն միայն 20-րդ դարում, երբ լույս տեսավ ամերիկյան գիտնական Նորբերտ Վիների (1894-1964) «Կիբերնետիկա» աշխատությունը (1948), որը հիմք դրեց նոր գիտության, ինտենսիվորեն սկսեցին զարգանալ համակարգային տեսությունները և մոդելները, որոնք օժտված են բարձր վերլուծականությամբ և կարող են կիրառվել բնական և հումանիտար գիտությունների գրեթե բոլոր ոլորտներում: Քաղաքական համակարգերի հետազոտման հասկացողական ապարատը վերցված է հենց կիբերնետիկայից (հուն. kybernetike — կառավարման արվեստ)[1]: [1:101]

Մարդուն և հասարակությունը ուսումնասիրող գիտությունների համար ևս համակարգային տեսությունը բավականին արդյունավետ է, քանի որ հնարավորություն է տալիս միավորելու տարբեր գիտություններում մասնագիտացած գիտնականների`մաթեմատիկոսների, ֆիզիկոսների, կենսաբանների, տրամաբանների, լեզվաբանների, պատմաբանների, սոցիոլագիների և քաղաքական գիտությունների ջանքերը: Նման միավորումը օբյեկտիվորեն պայմանավորված է համակարգերի փոխգործակցության բուն կիբերնետիկական սկզբունքով: Արդյունքում աճում են միջդիսցիպլինար հաղորդակցությունները, ինչպես նաև պայմաններ են ստեղծվում նոր գիտական ձեռքբերումների և գիտելիքի  նոր ոլորտների երևան գալու համար:

Գիտության և տեխնիկայի մեջ համակարգ հասկացությունը կոչում են բարդ (կազմակերպվող) ամբողջականություն (հուն. systema — նշանակում է «միավորված մեկ ամբողջի մեջ»), ինչպես օրինակ Արեգակնային համակարգը (երկնային մարմինների ամբողջություն), փիլիսոփայական  համակարգ (գաղափարների ամբողջականություն), մետրական համակարգ (ֆիզիկական չափման միավորների ամբողջություն) և այլն: Նման լայն իմաստով կիրառվում է նաև քաղաքագիտության մեջ.  փորձ է արվում տվյալ հասկացության պարունակությունը սահմանել ավելի հստակ և բազմասպեկտ:

[Համակարգը իրենից ներկայացնում է ամբողջություն, որը պարունակում է տարրեր և  նրանց միջև փոխհարաբերություններ (կարող են լինել ներդաշնակ և կոնֆլիկտային): Համակարգը փոխհարաբերության մեջ է նաև արտաքին միջավայրի հետ (ըստ այդմ լինում է բաց և փակ):]

Ընդհանուր տեսքով համակարգը այնպիսի տարրերի համադրում է, որոնցից յուրաքանչյուրը կարող է տարբեր վիճակների անցել: Եթե նման փոփոխություններ առկա են, ապ համակարգի բաղադրամասերը համարվում են փոփոխական: Նման լայն մեկնաբանությունը լրացրել են Է.Խալլը և Ռ.Ֆագենը. «Համակարգը օբյեկտների և այդ օբյեկտների ու դրանց առանձին կողմերի հարաբերության ամբողջություն է»: Դրանով իսկ ավելացնում են ևս մեկ պայման. այն է` համակարգի մասերը կապված են իրարու, իսկ որոշները կարող են համատեղ փոխել իրենց հատկանիշները (դա կոչվում է կովարիացիա):

Սոցիալական գիտությունների ոլորտում համակարգ հասկացությանը հստակ սահմանում է տալիս ֆրանսիացի ազգագրագետ, մարդաբան և սոցիոլոգ Կլոդ Լևի-Ստրոսը (ծնվ. 1908): Իր «Կառուցվածքային մարդաբանություն» (1958) դասական աշխատության մեջ նա համակարգը ներկայացնում է որպես փոխկապակցված տարրերի ամբողջություն («անսամբլ»), որոնք կապված են իրար այնպիսի հարաբերությամբ, որ եթե դրանցից մեկի բնույթը փոխվի, ապա կփոխվեն նաև մյուս հարաբերությունները, արդյունքում կվերափոխվի ողջ «անսամբլը»: [1:102]

Համակարգի փոփոխականների փոխադարձ կապվածության փաստը չպետք է դիտարկել որպես դրա ներքին հարմոնիա: Համակարգի ներսում որոշ հարաբերություններ կարող են իրենց մեջ հակասություն ներառել, որոնք հանգեցնում են կոնֆլիկտային ազդեցությունների: Ուստի համակարգը կարող է և՛ հավասարակշռվել, և՛ ուժեղ ցնցումների պատճառով անկարգության վիճակի հասնել:

Ցանկացած մարդկային միություն (համակեցություն) ընդհանուր առմամբ, լինի արխայիկ ցեղ, ացտեկների պետություն, թե ժամանակակից պետություն, սահմանվում է և՛ որպես  համընդհանուր սոցիալական ֆենոմեն, և՛ որպես բարդ համակարգ: (Հենց վերջինս էլ շեշտում է կիբերնետիկան): Այսինքն նման համակեցությունը կարելի է դիտարկել (վերլուծական նպատակով) որպես տարբեր համակարգերի ամբողջություն` կապված հետազոտության ասպեկտից: Ֆրանսիացի քաղաքագետ Ժան-Վիլյամ Լապյերը իր «Քաղաքական համակարգերի վերլուծություն» աշխատության մեջ (1973) առանձնացնում է 5 նման հիմնական համակարգեր.

  1. Բիոսոցիալական (կենսասոցիալական կամ սոցիոգենետիկ) համակարգ, որում տեղի է ունենում բնակչության սոցիալական ինքնավերարտադրման գործունեությունը: Մարդու վերարտադրումը զուտ կենսաբանական գործընթաց չէ, ուստի ներառում է նաև սոցիալական գործոններ, ինչպես սեռային, սերունդային հարաբերությունները, ամուսնական, բարեկամական կապերը և այլն:
  2. Էկոլոգիական համակարգ – մարդիկ ապրում են որոշակի տարածքում, որում առկա է որոշակի բուսականության և կենդանական աշխարհով: Բնության հարստությունների և հարևանների նկատմամբ հարաբերությունները, գոյության միջոցները (նստակյաց, քոչվոր, առավելապես քաղաքային կամ գյուղական), միգրացիայի գործընթացները  և այլն. այս ամենը տվյալ համակարգի փոփոխականներն են:
  3. Տնտեսական համակարգ – նյութական բարիքի և ծառայությունների արտադրություն և փոխանակում` հասարակության անդամների պահանջմունքների բավարարման համար: Աշխատանքի բաժանումը և կազմակերպումը, արտադրական հարաբերությունները և այլն այս համակարգին վերագրում են: [1:103]
  4. Մշակութային համակարգ – անհրաժեշտ ինֆորմացիայի ստեղծում և տարածում (լեզվական, բարոյական, ճանաչողական, ինչպես նաև սովորույթների, ավանդույթների, հավատամքների տարածում): Շնորհիվ նշանների, խորհրդանշանների, նորմերի, արժեքների` մարդիկ հնարավորություն են ստանում շփվելու, այսինքն հաղորդակցական հարաբերութուններ հաստատելու:
  5. Քաղաքական համակարգը յուրահատուկ կերպով կազմակերպում է հասարակականը և հատուկ կերպով կապված է այլ սոցիալական համակարգերի հետ:

Քաղաքական համակարգ կատեգորիան դուրս է մղում նրա հետ առնչվող պետություն, կառավարում և այլ հասկացությունները: Քանի որ այն ազատ է ուղեկցվող իրավագիտական նշանակությոնից, որոնք պայմանավորված են «պետության» կողմից, ինչպես նաև  հնարավորություն է տալիս ավելի  խորը ուսումնասիրել  ոչ ֆորմալ կառույցները, քանի որ «ղեկավարումը» հաճախ նույնացվում է ֆորմալ ինստիտուտների հետ: Այս կատեգորիան առանց դժվարության օգտագործելի է հին հասարակությունների համար, ուր քաղաքական գործունեության հիմքում կանգնած են ընտանիքը, տոհմը և այլն: Հնարավոր է նաև ուսումնասիրել պետություների հարաբերությունները գլոբալ մակարդակում, որոնցից կազմված է  միջազգային քաղաքական համակարգը տարբեր աշխարահագրական (օրինակ` Արևմտյան Եվրոպա), կազմակերպչական (ՄԱԿ, ՀԱԱԵԱ[2] և այլն), ազգային (ԱՄՆ, Հնդկաստան) բաղադրատարրերով, որոնցից շատերը կարելի է դիտարկել որպես փոփոխականներ:[3] [1:104]

  1. Համակարգային ընդհանուր տեսությունը և համակարգային մոտեցման առանձնահատկությունները

(Լ.Ֆ.Բերտալանֆի, Չ.Մերիամ, Հ.Լասուել)

Իրականությունը և նրա տարբեր ասպեկտները որպես համակարգ ընկալելու նախադրյալները դիտարկվում են արդեն իսկ 19-րդ դարում: Համակարգային մոտեցման նախահայրերից է ռուս գիտնական Ա.Ա. Բոգդանովը (1873-1928), ով 20-րդ դարի սկզբին հիմնադրեց «համընդհանուր կազմակերպչական գիտությանը»` տեկտոլոգիային (հուն. tektonike — կառուցողական արվեստ), ուր կազմակերպման մասին  հիմքերը գրեթե համապատասխանում են համակարգի ներկա իմաստին: [1:104-105]

Այս ուղղությամբ հետազոտությունների հետագա զարգացումը  հնարավորություն տվեց ստեղծելու համակարգերի ընդհանուր տեսությունը: Դրա հիմքերը ձևակերպեց հայտնի կենսաբան, հոգեբան Լյուդվիգ ֆոն Բերտալանֆին (1901-1972), ով գիտական բացատրություն տվեց բուն համակարգին և նրա կարևորագույն առանձնահատկություններին` բարդությանը, կայունությանը, փակ և բաց լինելուն և այլն: [1:106]

Համակարգային տեսության իմաստը պարզ ձևով պատկերացնելու համար հարկավոր է մեզ շրջապատող աշխարհում առանձնացնել ինչ-որ ամբողջականություն, այսինքն համակարգ: Դա կարելի է անել` դրան հակադրելով այլ բան, հակադրություն` միջավայրը: Տարբեր համակարգեր և միջավայրեր ունեն նախնական նշանակություն: Ակնհայտ է, որ միջավայրը լինում է ոչ միայն արտաքին (ինչը շրջապատում է համակարգը), այլև ներքին (ինչը գրավվում է բուն համակարգի կողմից):

Միջավայրից առանձնացված ինչ-որ ամբողջություն միանգամից չի կարող ճանաչվել (ընկալվել): Գիտության մեջ նման չբացահայտված օբյեկտը ընդունված է անվանել «սև արկղ», քանի որ դրա մասին հայտնի է միայն, որ դրա վրա ազդում են` մուտք գործելով այնտեղ, և այն որ նրանից դուրս է գալիս: Վերջիվերջո հարց  ծագում, թե ինչ է արկղի ներքում, ինչ գործընթացներ են այնտեղ կատարվում: Դրա համար ամերիկյան գիտնականներ Չ.Մերիամը և Հ.Լասուելը քաղաքականության աշխարհում առանձնացնում են  պարզագույն տարրեր, որոնց օգնությամբ կարելի է նկարագրել, հաստատելով (թվարկելով) նրա հատկանիշները, նշանները, ազդեցության ուղղվածությունը, ռեսուրսները և այլն: Այդպես բացահայտվում են համակարգի  պարունակությունը, նրա տարրերը: Ուստի հասկանալի և  յուրացված համակարգը տարրերի ամբողջություն է: Ինչպես սահմանում է Բերտալանֆին համակարգը «փոխկապակցված  տարրերի համադրությունը», ի դեպ այդ համադրությունը  ծնում  է  նոր` համակարգային որակ: Այսինքն համակարգը չի կարող փոխարինվել իր տարրերի պարզ գումարով:

Համաձայն համակարգային մոտեցման գրեթե ցանկացած համակարգ կարող է դիտարկվել որպես ենթահամակարգ, այսինքն ավելի բարձր կարգի համակարգի տարր: Այլ խոսքերով համակարգայնությունը ենթադրում է որոշակի հիերախիա` տարբեր  մակարդակների համակարգերի հաջորդական ենթակայություն:

Համակարգը տարրերի պարզ հավաքածու չէ: Նրա տարրերի միջև առկա է  որոշակի հարաբերություն` կապ:  Համակարգի բարդությունը կապված է տարրերի և կապերի քանակից:  Իսկ բարդ համակարգի համար հարկավոր է հաշվի առնել նրա կառուցվածքը (կապերի փոխդասավորվածությունը) և գործառույթները (կապերի բնույթը և պարունակությունը): Օրինակ` իշխանության  համակարգային հատկանիշները  սահմանելու համար հարկավոր է գտնել նրա տարրերի ամուր փոխգործակցությունը, նրա բարդ համադրությունների կառուցվածքը: Այստեղ կարևոր է ոչ միայն իշխանություն  արտահայտման և ռեսուրսների որակը ընկալել, այլև թե ինչպես են դրանք կապված, ինչ ճանապարհով է կատարվում համաձայնեցումը: Այս կառուցվածքա-գործառնական  ասպեկտը Լասուելը անվանում էր բանաձև:  Այսօր ավելի հաճախ ընդունելի է խոսել կառուցվածքի մասին` շեշտելով տարրերի միջև կապի առկայությունը, այդ թվում նաև գործառնական, այսինքն նշելով նրանց փոխկապվածությունը:

«…Հենց կառուցվածքն է ներկայացնում համակարգային բնույթը: Այն կազմված է այնպիսի տարրերից, որ դրանցից յուրաքանչյուրի փոփոխությունը հանգեցնում է բոլոր մնացածի փոփոխությանը»:              Կ.Լևի-Ստրոս, «Կառուցվածքային մարդաբանություն» [1:107]

Համակարգի կազմակերպումը, սակայն  դուրս չի մղվում նրա մշտական, կայուն մասի կամ կառուցվածքի (բանաձևի) կողմից: Այս հարատև մասի հետ համադրվում են կառուցվածքի բազում  կարևոր այլընտանքային կարգավիճակներ, որոնք իրենց հերթին փոփոխում են գործառույթները: Համակարգի կազմակերպման  նման փոփոխական մասը կազմում է նրա ծրագիրը (համաձայն Ջ.Քլիրի): Ծրագիրը պայմանավորված է ոչ միայն գոյություն ունեցող, այլև համակարգի բոլոր հնարավոր կարգավիճակներով, այսինքն դրա ամբողջականությամբ: Նման համակարգի համար, որը գործում է ոչ թե խիստ ալգորիթմ-բանաձևով, այլ օգտագործում է ճկուն  ծրագիր, բնութագրական է ինքնակազմակերպումը: Այս դեպքում համակարգի վարքը և զարգացումը  ոչ թե կառուցվածքն ու գործառույթներն են պայմանավորում, այլ նրա ամբողջականությունն (ծրագիրը) է ուղղորդում կառուցվածքի և առանձին գործառույթների կարգավիճակ փոփոխությունները: Համակարգի զարգացումը և գործառնումը  որպես հաջորդական շարք հաճախ դիտարկվում է որպես գործընթաց:

Միջավայրի հետ փոխգործակցությամբ էլ արտահայտվում է համակարգի վարքը, որը կարող է լինել.

1) ռեակտիվ, երբ միակ որոշիչ գործոնը միջավայրն է,

2) ադապտացվող, այսինքն  համակարգի կողմից  համակերպվող,

3) ակտիվ, երբ համակարգը նպատակամղված է վերափոխել միջավայրը:

Սակայն համակարգի վարքի տեսակը (գործառնումը) կամայականորեն չի հաստատվում, այլ պայմանավորված է նրա ներքին հատկանիշներով և տարրերի միջև կապերի բնույթով:

Ըստ Բերտալանֆիի` համակարգի փոխգործակցությունը միջավայրի ետ  որոշում է, թե արդյոք համակարգը փակ  է, թե բաց: Բաց համակարգը  իր միջավայրի հետ տարբեր փոխգործակցության կամ փոխանակման մեջ է, իսկ փակը` ոչ: Ըստ նրա փակ համակարգերը բաց համակարգերի մասնավոր դեպքեր են: Նրանց  հարաբերությունների տրամաբանությունը  չի կարող տրվել  ուղղագիծ  անտագոնիզմով (հուն. antagonistes —  վեճ, պայքար): Փակ համակարգը հայտնվում է բաց համակարգին  բնութագրական  հատուկ կարգավիճակում (եթե միջավայրի հետ ընդհանրապես կապ չկա, այսինքն իդեալական փակ համակարգը է, ապա դադարում է իր գոյությունը որպես համակարգ, քանի որ նրանում անհայտանում է միջավայրը):

Ցանկացած բաց համակարգ զարգացման ընթացքում կարող է փակ դառնալ, իր փոխգործակցությունը միջավայրի հետ  իջեցնել նվազագույնի: Իսկ ցանկացած փակ համակարգ  վաղ թե ուշ պետք է բաց դառնա, քանի որ նրա պոնտենցիայի (հնարավորությունների) մեջ անկասկած ներառված է բաց լինելը: Խնդիրը այն է, թե ինչպես ազատել այդ պոտենցիան:

Եթե փակ համակարգերը բաց համակարգերի մասնավոր կամ անգամ անոմալ դեպքեր են, ապա ճիշտ այն հարցը, թե երբ և ինչ պայմաններում կարող են բաց համակարգերը փակ դառնալ: Պատասխանը պարզ է. միջավայրի հետ իդեալական հավասարակշռության հաստատման ժամանակ: Այդ ժամանակ համակարգի դինամիկան զրոյական է դառնում և հաստատվում են նրա ստատիստիկ պարամետրերը: [1:108] Այլ խոսքերով համակարգի բնորոշիչ բնութագիրները հաստատվում են մեկ անգամ և ընդմիշտ այն բանի հաստատուն ապահովմամբ, որ  միջավայրի կողմից ոչ մի ազդեցություն չի կարող դրանք ապակայունացնել:

Համակարգերի տեսության ներդրումը մեծ է, այն լայնորեն օգտագործվում է գիտության տարբեր բնագավառներում, զգալի ազդեցութուն են գործել էմպիրիկ նյութերի հավաքագրման, վերլուծության և գնահատման մեջ, ճանապարհ են բացել նոր ինֆորմացիոն տեխնոլոգիաների ներդրման համար և զգալիորեն ընդլայնել են  դիտարկման ցանկացած օբյեկտի հնարավորությունները: Այդպիսով համակարգային մոտեցման կիրառումը հենվում է երեք կարևորագույն գործոնների վրա.

  1. գիտական դիտարկման ցանկացած օբյեկտ հանդես է գալիս որպես որոշակի ամբողջություն` համակարգ, որը կրում է որոշակի կառուցվածքային կազմություն, որի հետ մեկտեղ այդ ամբողջականությունը պարունակվող տարրերի պարզ միագումարի չէ,
  2. համակարգում առկա են դրան բնութագրական և մշտապես կրկնվող գործընթացներ,
  3. համակարգը փոխգործակցում է իր արտաքին միջավայրի հետ: [1:109]
  4. Քաղաքական համակարգի էությունը

(կառավարման համակարգ, Թ.Պարսոնս, Դ.Իստոն)

Համակարգի ընդհանուր տեսության հասկացությունները և համակարգային մոտեցման դրույթները քաղաքական գիտությունների մեջ սկսեցին կիրառվել 1950-ականներից` նախևառաջ Թ.Պարսոնսի, Դ.Իստոնի, Գ.Ալմոնդի և այլ ամերիկյան գիտնականների կողմից: Նրանք միայն Բոգդանովի և Բերտալաֆիի գաղափարների վրա չէ, որ հիմնվում էին: Դեռ Արիստոտելը, Պլատոնը և Հոբսը հասարակությունը նույնացնում էին կենդանի օրգանիզմի հետ, այսինքն դիտարկում էին, որպես ամբողջական և կարգավորված ֆենոմեն:  Հերբերտ Սպենսերի (1820-1903) և Էմիլ Դյուրկհեյմի աշխատաքներում  նույնպես  օգտագործվում են մի շարք թեզիսներ, որոնք ավելի ուշ ավելորդ փաստարկվածություն ստացան սոցիալական համակարգային տեսության մշակման ժամանակ: Սակայն իր կոնցեպտուալ պարունակությունը քաղաքական համակարգը ստանում է աստիճանաբար: [Ժամանակին ուսումնասիրվում էր այլ կերպ, այլ անվանում ուներ: Շատ մոտ էր քաղաքական համակարգը կառավարման համակարգին] Մինչ այդ քաղաքական լեքսիկոնի մեջ օգագործվում էր կառավարման համակարգ հասկացությունը:  Ի դեպ պետությունը հանդիսանում էր  կենտրոնական  քաղաքական ինստիտուտ, համակարգային կառավարման հետ կապված տերմինների վերլուծությունը փաստացիորեն քաղաքականությունը հանգեցնում է պետական լինելություն, պետական իշխանության մարմինների գործունեության:  Այսինքն քաղաքականության այսօրյա աշխարհը չէր կարող արտացոլվել  իր ամբողջ  ընդգրկմամբ:

Ավելի լայն և ընդհանրական սկզբունքների վրա  հիմնված տեսական աշխատությունների առաջացմամբ քաղաքական գործընթացները սկսում են դիտարկվել որպես  համակարգային, այսինքն ինտեգրացնում են տարբեր սոցիալական ակտորների գործունեությունը, իսկ հետազոտության գլխավոր օբյեկտը պետության փոխարեն դառնում է քաղաքական համակարգը:

Քաղաքական ոլորտի ուսումնասիրման  համակարգային մոտեցումը առաջին անգամ կիրառել է կառուցվածքային-գործառնական դպրոցի հիմնադիր Թ.Պարսոնսը (1902-1979): Հենվելով Բերտալանֆիի մեթոդաբանության վրա` նա հասարակությունը դիտարկում էր որպես բարդ համակարգ, որը կազմված է հարաբերականորեն ավտոնոմ մասերից` (1) տնտեսական, (2) քաղաքական, (3) հոգևոր (հոգևոր-մշակութային) և (4) ինտեգրատիվ (բուն պետությունը): Յուրաքանչյուր  համակարգը ունի  իր հատուկ գործառույթները, իսկ ընդհանուր առմամբ ապահովում են ողջ հասարակության կենսագործունեությունը: Այդ կոնտեքստում քաղաքականությունը կարելի է հասկանալ որպես ենթահամակարգ, որը առավելապես կենտրոնացած է նպատակահասանելության  ֆունկցիոնալ հիմնահարցի ուղղությամբ, սակայն նրա շրջանակներում արտահայտվում են ցանկացած  համակարգի համար ստանդարտ գործընթացները (օրինակի վերարտադրում, ինտեգրացում, նպատակահասանելություն և ադապտացիա),  որոնք մշտապես իրականացվում են  կառուցվածքային տարրերով: Գործառույթի կրողները կարող են փոխվել, բայց բուն ֆունկցիաները մնում են անփոփոխ, քանի որ նրանց հիմքում  դրված են, Պարսոնսի խոսքերով, լինելության ունիվերսալ պահանջմունքներ: Քաղաքականությունը բաց է սոցիալական 3 մյուս ենթահամակարգերի հետ փոխգործակցելու համար, որը իր մեջ ներառում է մի կողմից ֆիզիկական միջավայրը, իսկ մյուս` փիլիսոփայական ավանդույթի  ոգով «բարձրագույն իրականությունը» (տրանսցենդալ սուբստանցիա): [110]

Համակարգի համար պարտադիր ֆունկցիաներ

(Ըստ Թ. Պարսոնսի)

[Ուշադրությունը կենտրոնացնում էր քաղաքական համակարգի դիֆերենցիացիայի վրա. ոչ միայն տարրերի բազմազանության, այլև տարբերակվածության վրա:

Քաղաքական համակարգի հիմնական խնդիրն է (ֆունկցիաները).

  1. Ադատացվել
  2. Ինտեգրացվել:

Օրինակ` ընտանիքը ունի խնդիրներ և՛ ներսում, և՛ հարազատների հետ: Այն պետք է կատարի ադապտացում և ինտեգրացում:

Կան ֆունկցիաների ամբողջություն, որը պարտադիր է ցանկացած համակարգի համար (անկախ դրա կրողից): Հիմնական ֆունկցիաների առկայությունից հետո նոր է ձևավորվում զարգացումը:]

Պարսոնսի գաղափարները նոր չափում տվեցին քաղաքական հարաբերությունների և գործընթացների վերլուծությանը, որը հնարավորություն տվեց ճշգրտորեն սահմանել քաղաքականության դերը հասարակության կյանքում և դուրս բերել սոցիալական փոփոխությունների մեխանիզմը նրանում: Քաղաքականության մեջ համակարգային մոտեցման մշակումը առաջարկեց Դ.Իստոնը (ծնվ. 1917): [1:111]

Իր «Քաղաքական համակարգ» (1953), «Քաղաքական հետազոտության մոդել» (1960), «Քաղաքական կյանքի համակարգային վերլուծություն» (1965) նա առաջարկեց քաղաքական համակարգի մի մոդել, որը ըստ նրա ունիվերսալ է, կախված չէ սոցիոլ-տնտեսական կամ մշակութային դետերմինանտներից, այն կերտված է հիմնական և ընդհանուր կախվածություններից: [2:231]

Հակադարձ կապ

Եթե Պարսոնսը փորձում էր ստեղծել սոցիալական գործողությունների կոմպլեքսային տեսություն, ապա Իստոնի վերլուծությունները հիմնված էին բուն քաղաքական համակարգի վրա, որը կարգավորվում և զարգանում է  հենց իր համար որոշիչ կանոններով: Մնացած ամեն ինչ, ըստ Իստոնի, միջավայր է , որի հետ փոխգործակցում է քաղաքական համակարգը: Նա իր քաղաքական-համակարգային մոտեցման մեջ օգտագործեց «սև արկղ» հասկացությունը, որը վերցված է համակարգային տեխնիկայից: [111]

[Կարևորագույն խնդիր է համակարգի համար ռեսուրսների հավասարաչափ (համարժեք) բաշխումը:] [Որում մուտքրերը պահանջները և աջակցությունն է: Ըստ այդմ էլ քաղաքական համակարգը որոշում է, թե ինչպես բաշխել իր ռեսուրսները: Իսկ ելքերը որոշումները և գործողությունները: Որոշումներ կարող են չընդունվել և ետ վերադարձվել: Գործողությունը կարող են առաջ բերել նոր պահանջներ:

  1. Եթե ռեսուրսները բավարար են պահանջմունքների բավարարման համար, ապա համակարգի գործունեությունը էական չէ: (Գրեթե գոյություն չունի)
  2. Եթե պահանջմունքները մեծ են ռեսուրսներից, առաջանում է քաոս: (Բնորոշ է անցումային շրջանին):]

[Իստոնը առաջարկեց ակտորների շերտ (լոբբիստական կազմակերպությունների և այլն) (D): Պահանջմունքները քաղաքական համակարգի համար «թարգմանում» է  D շերտը:]

 

«… Քաղաքական համակարգը կարելի է սահմանել որպես այն փոխգործակցությունների ամբողջություն, որոնց միջոցով արժեքները հեղինակավոր կերպով ներմուծվում են հասարակության մեջ, դա հենց այն է, ինչ տարբերում է քաղաքականը դրա հետ փոխգործակցող համակարգեր հետ: Քաղաքական համակարգի շրջապատը կարելի է բաժանել 2 մասի` ինտրասոցիետալ (ներհասարակական) և էքստրասոցիետալ (արտահասարակական):

Առաջինը կազմված է 3 համակարգերից, որոնք քաղաքական չեն համաձայն քաղաքական փոխգործակցության բնույթի մեր  սահմանումի: Ինտրասոցիետալ համակարգերը  ներառում են վարքի, հարաբերությունների, գաղափարների այնքան շատ տիպեր, ինչպես  տնտեսությունը, մշակույթը, սոցիալական կառուցվածքը, միջխմբային հարաբերությունները… Քաղաքական համակարգը շրջապատող մյուս մասը էքստրասոցիետալ է, ներառում է բոլոր համակարգերը, որոնք ներքին են հանդիսանում  այդ հասարակության հանդեպ: Դրանք հանդես են գալիս որպես միջազգային հանրության ֆունկցիոնալ բաղադրատարրեր, գերհամակարգ, որոնց տարրերից կարելի է համարել  կոնկրետ հասարակությունները: Մշակույթի միջնացիոնալ համակարգը էքստրասոցիետալ համակարգի օրինակ է:

Դ.Իստոն, «Քաղաքականության համակարգային վերլուծության կատեգորիաներ» [1:112]

Իստոնը գտնում էր, որ քաղաքական կյանքի համակարգային վերլուծությունը հիմնված է «միջավայրի մեջ սուզված համակարգի» թեզիսի  վրա, որը ենթարկվում է նրա կողմից  աջակցության, իսկ դա նշանակում է, որ համակարգի կենսագործունեության համար  հարկավոր է արձանգանքել: Արտաքին միջավայր հետ մշտական  կապ պահպանելով (որի գլխավոր   բաղադրիչների թվում է բնությունը, տնտեսությունը, մշակույթը, սոցիալական կառուցվածքը)` քաղաքական համակարգը կարգավորող մեխանիզմների օգնությամբ մշակում է պատասխան գործողություններ ներմուծվող ազդակների  հանդեպ` հարմարվելու համար գործառնման ներքին պայմաններին:

Իստոնի քաղաքական համակարգի տեսությունը հղված է այն բանին, որ քաղաքագիտությանը  «ճշգրիտ» գիտության բնույթ տրվի: Գիտնականին ոգեշնչող գերխնդիրը պարզեցված կարելի է ներկայացնել որպես փորձ ներկայացնելու  հասարակության կյանքի  քաղաքական կողմը`մշտական և փոփոխական գործոնների օգնությամբ: Դա հնարավորություն կտար կատարել քաղաքական գործընթացների համակարգչային մոդելավորում` օգտագործելով մարդու վարքի ուսումնասիրման սոցիոլոգիական և հոգեբանական պատկերացումները:

Իստոնի կողմից կիրառվող տերմինաբանությունը իր ձևով գործիքային («գործնական») լեզու է, որ հնարավորություն է տալիս աշխատելու այն տվյալների հետ, որոնք ստացվում են հասարակության բոլոր հայտնի տիպերի օգտագործման համար: [1:113]

Հիմնական կատեգորիաների` «մուտքերի» և «ելքերի»  առանձնացումը ըստ Իստոնի հարմարման մեխանիզմին հասնելու միայն առաջին քայլն էր, որը կազմում է ցանկացած քաղաքական համակարգի կենսունակության հիմքը և հասարակությանը հնարավորություն է տալիս գոյությունը պահպանել միջավայրի փոփոխվող  պահանջների դեպքում:  «Մուտքերը» համակարգի հետ հարաբերությամբ բոլոր արտաքին երևույթներն են, որոնք ազդում են նրա վրա, իսկ «ելքերը» որպես համակարգի գործունեության արդյունք իրենց հերթին ազդում են շրջապատի վրա: Իստոնը գտնում էր, որ «ելքի» և «մուտքի» ցանկացած խմբի գործոնների համար պետք է մշակվի ինքնուրույն կոնցպցիա, որը ցույց կտա այդ փոփոխականների ազդեցությունը քաղաքական համակարգի վրա:[1:114]

Համակարգի գործառնման գործընթացը Իստոնը ներկայացնում է որպես 3 տարրերի`«մուտքեր», «կոնվերսիա» և «ելքեր» փոխգործակցության գործընթաց: «Մուտքերը» պահանջարկներն ու աջակցությունն են, ըստ որի մշակվում են «ելքերը»` որոշումները գործողությունները: Այստեղ մեծ դեր ունի նաև հակադարձ կապը:

 

 

  1. Քաղաքական համակարգի էությունը (Գ.Ալմոնդ, Կ.Դոյչ)

Պարսոնսի և Իստոնի հետազոտություններից հետո  «սև արկղ» այդպես էլ մնաց անբացատրելի: Սակայն քաղաքական իշխանությունը դադարեցին  նույնացնել  պետական կամ նրա առանձին ինստիտուտների իշխանության հետ, ընդունել որպես ամբողջական, սկզբունքորեն անճանաչելի էություն: Սակայն իշխանության բուն ֆունկցիոնալ կառույցները և իշխանական հարաբերությունները առաջվա պես բնութագրվում էին  միայն ընդհանուր պլանով:  Նման ոչ կոնկրետությունը մասամբ հաղթահարվեց Ալմոնդի (1911-2002) կողմից, ում մոտեցումը տարբերվում էր Պարսոնսի և Իստոնի մոտեցումից: [1:114]

Ալմոնդը հետ պատերազմյան 4 տասնամյակների ընթացքում այլ մոտեցում է ձևավորել:

Նա ուշադրություն կենտրոնացնում  է  միջավայրի հետ քաղաքական համակարգի կապերի վրա, այլ ոչ թե (ինչպես Իստոնը)  նրա բուն  կառուցվածքային տարրերի վրա: Այս կոնցեպցիայի համար  հիմնարար է դեր  հասկացությունը (ինստիտուտի, կազմակերպության, խմբի փոխարեն): Հենց դերից են կախված  ֆորմալ և ոչ ֆորմալ փոխգործակցությունների պարունակությունը, որոնք մշակում են  հասարակության քաղաքական մշակույթը, որը Ալմոնդը  վճռորոշ էր համարում իշխանական հարաբերությունների ողջ կոմպլեքսի  զարգացման համար: Ալմոնդն է հեղինակել նաև «ելքային» և «մուտքային» հոսքերի բնութագրումը, որը որոշում է քաղաքական համակարգի դերը սոցիալական միջավայրում: [1:115]

Նա գտնում է, որ գլխավորը գործառնման նպատակային բնույթը չէ (այսինքն իշխանական արժեքների տարածումը), այլ հարկադրանքի լեգիտիմացման ապահովումը, որը հղված է իշխանության և հասարակության  ստաբիլացմանը: Նա հաշվի էր առնում ոչ միայն ինստիտուցիոնալ, այլև  ոչ ֆորմալ կառոյցները: Իսկ այդ ամենը  ընդհանրացնել հնարավոր է միայն քաղաքական մշակույթի միջոցով, ինչը նրա քաղաքական համակարգում  կենտրոնական դիրքում էր [2:232 ] Ըստ Ալմոնդի. «քաղաքական համակարգը կազմված է միմյանց հետ փոխգործակցող դերերից, կառույցներից, ենթահամակարգերից և դրանց հիմքում ընկած մշակույթից»: Ուստի քաաքական համակարգի թուլացումը տեղի է ունենում քաղաքացիների սոցիալիզացիան, քաղաքական մշակույթի վերարտադրությունը ապահովող ինստիտուտների թուլացման արդյունքում: [2:233]

Ալմոնդը հասարակության գլխավոր ինտեգրացնող սկիզբը  ոչ թե ինստիտուցիոնալացված իշխանական հարաբերություններում է տեսնում, այլ քաղաքական մշակույթի մեջ, այսինքն մարդկանց և նրանց խմբերի տեսանկյուններում և դիրքորոշումներում  քաղաքական համակարգի և նրա տարբեր բաղադրիչների հետ, իրենց դերերի մասին կարծիքները: «Ընդհանուր» քաղաքական համակարգի հարաբերության կողմնորոշման պլանում նրանք կարող են սահմանվել որպես հայրենասիրություն կամ ազգի («մեծ», «փոքր», «ուժեղ», «թույլ») կամ քաղաքականության («դեմոկրատկան», «սահմանադրական», «սոցիալիստական») գնահատման անտարբերություն: Դրանից բացի Ալմոնդը առանձնացնում է մարդու հրահանգը  կապված «ինքն իրեն», այսինքն որպես ակտոր համակարգի մեջ, անձական  քաղաքական պարտականությունների նորմերի պարունակությունը և որակը, քաղաքական համակարգի հանդեպ անձնական հարաբերությունների զգացումը:

Ալմոնդը քաղաքական համակարգի կազմում առաձնացնում է 3 մեծ դասեր.

  1. հատուկ դերեր կամ կառույցներ` օրենսդիր, գործադիր մարմիններ, բյուրակրատիա,
  2. դերային պարտականություններ` միապետներ, օրենսդիրներ, ադմինիստրատորներ,

3.կոնկրետ հասարական քաղաքականություն, որոշումներ (կամ դրանք ծնող իրավիճակներ): Այս կառույցները, պարտականությունները և որոշումները կարող են ավելի լայն դասակարգվել` հանգելով այն բանից, թե արդյոք քաղաքական գործընթացների մեջ («մուտքերում») կամ ադմինիստրատիվ գործընթացների մեջ («ելքերում») ներառված են:

 

Նշված գիտնականների մշակած համակարգային մոտեցումը  կարևոր մեթոդաբանական դեր է խաղում ժամանակակից գիտական տեսության մեջ: Համակարգ հասկացությունը հնարավորություն է տալիս դիտարկել քաղաքական կյանքը որպես մարդկանց վարքի ամբողջական պատկեր, իսկ մյուս կողմից` միջնորդավորում է  քաղաքականության փոխգործակցությունը  դրա միջավայրի հետ: [1:115] Այդ ձևով մեկնաբանված  քաղաքական համակարգը հնարավորություն է տալիս գտնել հասարակության ստաբիլ (հավասարակշիռ) կարգավիճակը, հարմարվելը ներքին և արտաքին ազդեցություններին:

Քաղաքական համակարգի բազմաչափությունը պայմանավորված է նրա խիստ տերմինաբանական և գործնական սահմանման բարդ խնդիրով: Քաղաքական համակարգի հասկացության ժամանակակից մեկնաբանությունը տարբերվում է կոնցեպցիաների մեծ բազմազանությամբ, նշված են շուրջ 20 ձևակերպումներ, որոնք հավաքնում են ունիվերսալացման:

Կառուցվածքագործառնական մոտեցման կողմնակիցները ուշադրությունը կենտրոնացնում են  քաղաքական իշխանության և ողջ քաղաքական համակարգի պահպանման և զարգացման համապատասխան գործառույթների տարանջատման հիմնական տարրերի դասակարգման վրա:

Ինստիտուցիոնալ մոտեցման կողմնակիցները այդ համակարգը դիտարկում են առավելապես ինստիտուտների ամբողջականության վերլուծության դիրքերից, որոնք մասնակցում են  քաղաքական որոշումների ընդունման գործընթացին:

Էլիտար ուղղության կողմակիցները նախևառաջ նպատակամղված են  տնտեսական և կառավարական էլիտայի դերերի բացահայտմանը: Նրանք մեծ ուշադրութուն են դարձնոմ քաղաքական լիդերների, կուսակցական գործառույթների, բյուրոկրատական ապարատի, ոչ ֆորմալ խմբավորումների հետազոտմանը: [1:116]

Այսպիսով քաղաքական համակարգը օբյեկտիվ գոյություն ունեցող իրականություն է:  Քաղաքական ոլորտը իր փոխգործակցության ամբողջության և բազմազանության մեջ, քաղաքական իշխանության առումով հասարակական հարաբերությունների ամբողջություն է, որը չի կարող  հանգեցվել  քաղաքական ակտորների գործողությունների պարզ միագումարին: Առաջանում են հարցեր քաղաքական համակարգի  կարևորության առումով: Ինչպես նշում է Պարսոնսը, գլխավոր խնդիրը, որ լուծում է քաղաքական համակարգը նպատակների ձևակերպման մեջ է, որոնք անհրաժեշտ են սոցիումի գործառնման համար: Իսկ դրան ենթակա են զարգացման ընթացքում առաջացող հասարակական փոխգործակցության նոր նորմերի սոցիալական ինտեգրացման և լեգիտիմացման հարցերը: [1:117]

Բայց ամեն դեպքում ինչպես Պարսոնսը, այնպես էլ Կարլ Դոյչը (1912-1992) քաղաքական համակարգը դիտարկում են որպես «սև արկղ»` չենթարկելով հատուկ վերլուծության: Այլ հեղինակներ, ինչպես Իստոնը, Ալմոնդը, Ջ.Բինգեմ Պաուելը (ծնվ. 1942), Դեյվիդ Ապտերը (ծնվ. 1924) իրենց կոնցեպցիաներում ներառում են «ելքերի» վրա պահանջարկների ձևակերպում, թեպետ այդ հարցին տարբեր կերպ են մոտենում: [1:118]

 

Քաղաքական համակարգի մեկնաբանման սկզբունքային  այլ մոտեցում առաջարկեց Կ.Դոյչը` մշակելով իր ինֆորմացիոնկիբերնետիկական մոդելը:  Իր «Ղեկավարման նյարդեր. քաղաքական հաղորդակցության և վերահսկման մոդելներ» (1963) աշխատության մեջ նա քաղաքական համակարգը դիտարկում էր, որ պես ինֆորմացիոն հոսքերի բարդ ամբողջություն, որոնք սահմանվում  էին այս կամ այն քաղաքական ագենտների մակարդակով, նրանց կողմից կատարվող դերերով, լուծվող խնդիրներով, վերամշակման գործընթացների յուրահատկությամբ, հաղորդագրության շղթայի փոխանցմամբ և պահպանմամբ, ինչպես նաև այլ պատճառներով և գործոններով: [2:223]

Դոյչը հանգում է այն բանից, որ քաղաքական համակարգը ինֆորմացիոն կապերի նպատակամղված կազմակերպման ամբողջություն է, որոնք վերջնական արդյունքում հղված են քաղաքական օբյեկտների ղեկավարմանը և նպատակային կարգավորմանը: Դրա հետ մեկտեղ նա տարբերակում է անձնական (պերսոնալ, ոչ ֆորմալ) հաղորդակցություն, կազմակերպության միջոցով իրականացվող (կառավարություն, կուսակցություն, լոբբիստական կառույցներ)  հաղորդակցություն և հատուկ կառույցների` տպագիր և էլեկտրոնային ԶԼՄ-ների  միջով ընթացող հաղորդակցություն: Նման ինֆորմացիոն-հաղորդակցական գործընթացների փոխգործակցության սխեման նա բաժանում է 4 հիմնական մասերի:

 

 

 

Ամենից ընդհանուր կերպով համակարգային տարրերի ամբողջությունը ցույց է տալիս, թե ինչպես ինֆորմացիոն-հաղորդակցական գործընթացները հաջորդաբար տարբերակվում են` նպատակ ունենալով իրականացնելու պետական իշխանության հիմնարար գործառույթները:

Առաջին փուլում ձևակերպվում է  տվյալների հատվածը, որը կերտվում է իշխանության ինստիտուտների ինֆորմացման (ներքին և արտաքին, կառավարական և հասարակական, պաշտոնական և ագենտուրային` լրտեսական) աղբյուրների օգտագործմամբ, հաղորդագրություններ, որոնք խիստ կապված չեն պետական քաղաքականության նպատակների հետագա ձևակերպման հետ:

Երկրորդ փուլը տվյալների վերամշակմանն է հղված, այն իր մեջ ներառում է ստացված հաղորդագրության համադրությունը պետության գերիշխող արժեքների, նորմերի և կարծրատիպերի հետ` ներդրված իրավիճակով, կառավարող շրջանակների նախընտրություններով, ինչպես նաև կառավարական օղակներում արդեն իսկ առկա  «հին» ինֆորմացիայով:

Ապա այդ ընտրված ինֆորմացիան հիմք է դառնում որոշումների ընդունման համար համակարգի ընթացիկ կարգավիճակի կարգավորման նպատակով, իր հերթին, վերջնական փուլում ապահովում են դրանք  առաջադրված նպատակների իրականացումը:

Ստացված արդյունքները որպես «նոր» ինֆորմացիա հակադարձ կապի մեխանիզմներով անցնում են առաջին հատված` համակարգը տանելով հաջորդ շրջապտույտի: [2:234]

[1] Ի դեպ` կիբերնետիկայի հետազոտության օբյեկտը այսպես կոչված կիբերնետիկական համակարգերն են, որոնք իրենցից ներկայացնում են բազում փոխկապակցված տարրեր, որոնք ունակ են ընդունել, մտապահել, վերահղկել ինֆորմացիան, ինչպես նաև փոխանակվել դրանով: Իսկ տվյալ տարրերի նյութական բնույթի չի կարևորվում:

[2] Հարավ-արևելյան Ասիայի երկրների ասոցիացիա

[3] «Քաղաքական վերլուծության բառարանում» նշվում է, որ այս կատեգորիայի  միջոցով հետազոքտությունը հնարավորություն է տալիս զարգացնելու  արդյունավետ տեսական մոտեցումներ: Մեծ հնարավորություն է բացվում քաղաքական հետազոտություններում ժամանակ այլ գիտությունների ընդհանուր համակարգերի տեսությունից օգտվելու համար:

ԻՍԼԱՄԱԿԱՆ ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ

 

islamԻՍԼԱՄԱԿԱՆ ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ ԱԿՈՒՆՔՆԵՐԻՑ ՄԻՆՉԵՎ
ԽԱԼԻՖԱՅՈՒԹՅԱՆ ՀՌՉԱԿՈՒՄ

Սույն մենագրությունում փորձ է արվում ուսումնասիրել 2014 թ.
հունիսի 29-ին իրեն խալիֆայություն հռչակած «Իսլամական պետու-
թյուն» իսլամական ծայրահեղ արմատական կառույցի ձևավորման
ակունքները, իսլամական ծայրահեղ արմատական տիրույթում տե-
սական և գործնական ակտիվությունն ու ջիհադական պայքարում
ունեցած դերակատարությունը: Այդ համատեքստում հեղինակը դի-
տարկում է նաև արդի մերձավորարևելյան տարածաշրջանային և ար-
տատարածաշրջանային գործընթացներում «Իսլամական պետու-
թյան» ներգրավվածության խնդիրը: Գիրքը նախատեսված է արաբա-
գետների, միջազգայնագետների, քաղաքագետների և ընթերցող լայն
շրջանակների համար:

Գիրքը՝ ԻՍԼԱՄԱԿԱՆ ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ

Մերձավոր Արևելք

25-14-1-1 (1)

25-14-1-1 (1)

Մերձավոր Արևելք

Ժողովածուն ընդգրկում է ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտում կազմակերպված Երիտասարդ արևելագետների հանրապետական 27-րդ գիտական նստաշրջանի նյութերը (2006թ. հունիսի 8-9):

Ժողովածուն թեմատիկ առումով ներառված են հոդվածներ, որոնք քննության են առնում Մերձավոր Արևելքի հին, միջին, նոր և նորագույն շրջանի պատմության, քաղաքականության, միջազգային հարաբերությունների, ինչպես նաև լեզվաբանության և գրականության մի շարք հիմնահարցեր:

Նախատեսված է արևելագետների, քաղաքագետների, բանասերների և ընթերցող լայն շրջանակների համար:

Ժողովածուն այստեղ ՝ Մերձավոր Արևելք

Реймон Арон-Демократия и тоталитаризм

570

Реймон Арон-Демократия и тоталитаризм

Книга «Демократия и тоталитаризм» — один из наиболее известных трудов знаменитого французского политолога и философа, долгое время не издавалась в нашей стране. Работа Р. Арона особенно актуальна сейчас, когда перед нашей страной открыты оба пути, обозначенные в названии книги.

Режимы, которые мы выбираем (От издателей) Почему Арон? Почему мы сочли нужным представить нашим читателям научный труд более чем четвертьвековой давности? Почему из огромного числа социологических,
политологических исследований было выбрано именно это? Всемирно известная работа знаменитого французского ученого долгое время была у нас под строжайшим запретом. Получить ее в спецхране стоило больших трудов, и даже ученым и исследователям (отечественным, разумеется) она часто бывала известна лишь в пересказе и цитатах. Ввести в научный и культурный обиход одну из самых известных социологических книг второй половины века — дело, конечно, нужное и благородное. Но не это соображение повлияло на наш выбор.

Գիրքը կարդալու համար սեղմեք այստեղ՝ Реймон Арон-Демократия и тоталитаризм