Քաղաքականության հատկանիշները

 Գրքեր

Քաղաքականության հատկանիշները

Քաղաքականության հատկանիշների կառուցվածքը

Քաղաքականությունը որպես մարդկային կենսագործունեության հատուկ ոլորտ ունի իր յուրահատուկ գծերը և բնութագրերը: Դրանք իրենց ամբողջության մեջ քաղաքականությունը տարբերակում են հասարակության այլ ոլորտներից: Հարկ է նշել քաղաքականության գոյաբանական, ձևաբանական և գործառնական հատկանիշները:

Գոյաբանականին (բացահայտում է մարդկային ակտիվության տվյալ տիպի էական գծերը) բնութագրական է մրցակցային հատկանիշը, որը ցույց է տալիս, որ քաղաքական փոխհարաբերությունները հանդիսանում են տարբեր խմբային շահերիև նրանց ուղեկցող նորմերի ու կանոնների, արժեքների ու ավանդույթների, մի խոսքով իշխանական հակամարտությունների ամենից տարբեր բաղադրիչների բախման արդյունք: /59/  Սրանից հանգում է, որ քաղաքականությունը դրսևորվում է տարբեր բնույթի ստանդարտների, արժեքների, ինստիտուտների միջև մշտական  պայքարում գերիշխանությանը հասնելու համար: Ուստի շատ հաճախ քաղաքական կարգավորման մեթոդները մղված են ոչ  թե կոնֆլիկտի լուծմանը, այլ բորբոքմանը:

Քաղաքականության կարևոր հատկանիշ է նաև նրա ասիմետրիկությունը (անհամաչափությունը), որը ցուցաբերում է քաղաքական խաղի մասնակիցնեորի միջև ուժերի հավասարակշռության ժամանակավոր բնույթը, այլև նրա մշտական պահպանման անհնարինությունը, ուստի և քաղաքական  իշխանության համար հարաբերությունների  շարժունակությունը:  Հետևաբար քաղաքականությունը դիտարկվում է որպես ներքնապես հետադարձ ունեցող, սկզբունքորեն անհավասարաչափ երևույթ, որում խառնված են գիտակցական և տարերային գործողությունները, կազմակերպվածությունը և անկազմակերպությունը, կարգուկանոնը և քաոսը, հավասարակշռվածությունն ու անհավասարակշռվածությունը, կայունությունն ու անկայունությունը: Հասարակությունը ղեկավարելու նպատակամղված գործողությունները հանգեցնում են այդ գծից չբավարարված բնակչության տարերային բողոքների, օրենքները և նորմերը բախվում են ավանդույթների և սովորություների հետ, կանոնավորվածությունը և ռացիոնալիզմը բախվում է բնակչության իռացիոնալ, անկանխատեսելի ռեակցիաների հետ և այլն: Գործնականում շատ է լինում, որ այս կամ այն ռեժիմը  մի որոշակի շահերի և արժեքների պաշտպանումից անցնում է  հակառակ կողմի պաշտպանմանը, համոզման և ներշնչման մեթոդներից` ուժի կիրառման, հարկադրական միջոցների, սպառում և նորից ձեռք է բերում իր լեգիտիմությունը:

Հարկ է նշել, որ քաղաքականությունը առավելապես ձևավորվում և իր գործառույթները իրականացնում է ռացիոնալ ձևով: Պատմությունը ի ցույց է դնում մարդու ոչ ադեկվատ ռեակցիաների բազմաթիվ փաստեր, արտաքին պայմանների հետ անչափելի գործողություններ, սնահավատությունների, արարողությունների, ենթագիտակցականի ենթարկումներ: Ուստի շատ հետազոտողներ, անգամ հետազոտական դպրոցներ հանգում են նրան, որ քաղաքականության հիմքերը բացառապես մութ, մարդուն բնութագրական սկիզբի մեջ է:  Օրինակ` Հ. Լասուելը գտնում էր, որ քաղաքականությունը <<գործընթաց է, որով բացվում է հասարակության իռացիոնալ հիմքերը>>:  Սակայն պատմությունը  ցույց է տալիս, որ քաղաքականությունը, ստեղծելով ինստիտուտների ռացիոնալ  կառուցման մեխանիզմներ, մեխանիզմներ է մշակում մասնավոր և ընդհանրական տեսակետների  համաձայնեցման համար, միաժամանակ չվատնելով իր իռացիոնալ բաղադրիչը, թեպետ առավելապես հանդես է գալիս սոցիալական հարաբերությունների ռացիոնալացման  ձևով:  /60/

Հաշվի առնելով քաղաքական իշխանության համար սուր  պայքարը, անկախատեսելի արդյունքերի հավանականությունը` չի կարելի չընդունել, որ  քաղաքականությունը սոցիալական գործունեության ծայրահեղ ռիսկային ձև է: Այստեղ ցանկացած ներդրում (ուժ, կապիտալ, մարդկային էներգիա) կարող է բնավ արդյունք չտալ: Ընտրություններում հանկարծակի պարտությունը, մինչև այդ ցանկալի նախարարի հանկարծակի հեռացումը, կառավարության անկումը և ճգնաժամը, որը հանգեցնում են համընդհանուր անկայունությունը սոցիալական և տնտեսական կարգերում և նման այլ երևույթներ ստիպում են քաղաքականությանը վերաբերվել որպես գործողությունների ոլորտ, որը օժտված է մարդու կողմից նշված ծրագրերի  չիրականացման մեծ վտանգով: Սա ենթադրում է նաև հատուկ միջոցների փնտրում, որը կփոխհատուցեր նրա այնպիսի պահերը, ինչպես քաղաքականության անսկզբունքայնությունը`  պատրաստ է պաշտպանելու ցանկացած գաղափար, միայն թե իշխանության մնա, կաշառակերություն, մրցակիցների ֆիզիկական ոչնչացում  և այլն:

 

Ներթափանցման հատկանիշ      

Ինչպես նշվեց քաղաքականությունը կարող է ներթափնցել սոցիալական կյանքի տարբեր ոլորտներ` տալով այս կամ այն խնդիրներին իրական պետական մասշտաբ:  Այս ինկյուզիվության հատկանիշը վկայում է այն խնդիրների ոչ մշտականության և շարժունակության մասին, որոնք դիտարկում են պետական իշխանությունները որպես քաղաքականապես էական: Ինչպես գրել է Ֆ. Բրաուդը. <<Ոչինչ իր բնույթով քաղաքական չէ և ամեն ինչ կարող է այդպիսին դառնալ>>: Այդ առիթով Ն. Ֆրեյզերը կարծում է, որ <<սոցիալականի  քաղաքականացումը>> բարդ կազմակերպվածություն ունեցող հասարակությունների  անքակտելի գործընթաց է:

Պետությունը որոշակի սոցիալական գործընթացների մեջ պարտադիր տարր է (անվտանգության ապահովում, միջազգային կապերի պահպանում և այլն), քաղաքականության մեջ առկա են պրոբլեմային խնդիրներ յուրաքանչյուր տվյալ պահին, որոնք պարբերաբար մտնում են իշխանական դաշտ և դուրս գալիս այնտեղից:  Այսինքն քաղաքականությունը կարող է սկզբունքորեն փոխել իր չափերը, որի արդյունքում նրա սահմանները որոշակի պայմանական բնույթ ունեն և կապված են պատմական պայմաններից, նաև պետության ունակությունից տեսնելու այն խմբային կոնֆլիկտները, որոնք նրանից անհապաղ միջամտություն են պահանջում:

Քաղաքականության այս հատկանիշը դարձնում է պետության ղեկավարողների արվեստը քաղաքական տարածության ձևավորման գլխավոր աղբյուր:  Սրա բնույթից է կախված նաև քաղաքական ոլորտի չափսերը: /61/  Ըստ Մ. Վեբերի կարող ենք այն եզրակացության հանգել, որ այն որակը, որը երևույթը հնարավոր է դարձնում անվանել <<քաղաքական>>, դա <<պայմանավորված է շահերի ուղղորդվածությունից>>, որին պետությունը տալիս է առաջնայնությունը <<այս կամ այն երևույթին յուրաքանչյուր առանձին պայմաններում>>:

Երևույթներին տալով քաղաքական կարգավիճակ` սուբյեկտը կարող է խմբային շահերը և կոնֆլիկտները գնահատել իր կամայականությամբ: Ըստ Ռ. Դալի քաղաքականությունը սխալների, մի  մասի շահերի չափազանցություն և մյուս  մասի փոքրացնում, որոշակի որոշումների ընդունում և ոչ այլ որոշումների ընդունման լայն դաշտ է: Ե°վ օբյեկտի կամային ընտրությունը մեջ, և° կարգավորման ոչ ադեկվատ միջոցների և մեթոդների  օգտագործման մեջ թաքնված է լարվածության հսկայական պոտենցիալ: Ինչպես կնշեր ֆրանսիացի գիտնական Գ. Հերմեն. <<լավագույն կառավարիչը նա է, ով լավագույն ձևով է պաշտպանում քաղաքացիների  շահերը պետության հավակնություններից, որը կուզենար  իշխել քաղաքացիների կամքի վրա` իրականացնելով այն, ինչ  անիրավորեն կհամարեր հասարակության շահեր>>:

Նման  դժվարության արտացոլում է այն, որ որոշ տեսական ուղղություններ  գտնում են, որ հասարակական կյանքի իշխանական-քաղաքական կարգավորումը անտեղին է: Օրինակ` անարխիստները կարծում են, որ իշխանությունը ծագելով պետությունից հիմնականում բացասական հետևանքներ է ունենում: Տեխնոկրատական կողմնորոշմամբ մտածողները կասկածում են, որ ընդհանրապես կարելի է արդյունքների հասնել սոցիալական մեթոդներով:

Սակայն տարաբնույթ գաղափարները ոչ միայն տեսականորեն են տարածվել, այլև  էականորեն ազդում են  իշխանության իրական գործառնման վրա: Մասնավորապես արևմտյան երկրները ժառանգել են լիբերալ մտածողների գաղափարները (Սմիթ,  Բենտամ, Միլ և այլք), որոնք գտնում էին որ քաղաքականության հիմնական նպատակը մի հասարակության ստեղծումն է, ուր քաղաքականությունը սահմանափակված կլիներ կյանքի ինչ-որ մի բնագավառով: Ուստի լիբերալ պետություններում քաղաքականի օգտագործման ոլորտը սահմանափակված է: Նպատակը քաղաքացիական հասարակության կերտումն է, ուր քաղաքականությանը վերապահված է հասարակական կարգի պահպանում, անհատական իրավունքների և քաղաքացու ազատությունների երաշխիքների պահպանում:  Քաղաքականությունը  չի միջամտում մարդու անձնական կյանքի մեջ:  /62/ Այնուամենայնիվ նմանատիպ սահմանափակումները որոշակի առումով նորմատիվ բնույթ են կրում, քանի որ շատ սոցիալական կոնֆլիկտներ կարգավորվում են քաղաքական մեթոդներով:

Ի տարբերություն լիբերալ սահմանափակումների, տոտալիտար համակարգերում  իշխանությունները պետությանը (որպես քաղաքական ձևավորման մեխանիզմի) զրկում են անհրաժեշտ ճկունությունից և դրանով իսկ քաղաքականությունը վերափոխում են որպես կոնֆլիկտի կարգավորման այլ միջոց: Օրինակ` տոտալիտար երկրներում բոլոր խմբային հարաբերությունները կարգավորվում են ուժային միջոցներով: Արդյունքում պետության ուժային հարկադրական մեթոդները դառնում են միջխմբային և անգամ միջանձնային հարաբերությունների պարզման միակ միջոցը, որի ընթացքում պետական իշխանության համար պայքարի մասին խոսել անհիմն է: Այս պարագայում քաղաքական իշխանությունը դիտարկվում է որպես իշխանությունների ադմինիստրատիվ արդյունք, իսկ քաղաքականությունը, որպես  կյանքի հատուկ ոլորտ, դիտարկվում է ողջ սոցիալական տարածության մեջ` վատնելով իր յուրահատկությունը և նշանակությունը:

 

Քաղաքականության տարածական հատկությունները

Քաղաքականության գոյաբանական առանձնահատուկ հատկություն է նրա տարածականությունը (տոպոլոգիան): Քաղաքականությունը բնութագրվում է որպես տարածաչափական միջավայր, ուր իշխանության համար պայքարի գործունեությունը տեղակայված է որոշակի տարածքային կետերում, տեղերում, գոտիներում: Յուրաքանչյուր հատվածում առկան են յուրահատուկ պայմաններ և հնարավորություններ: Այս տարածքային բաժանումների իրական փոխահարբերությունը կազմում են քաղաքական դաշտը:

Այլ խոսքերով` քաղաքականությունը  ֆիզիկական տարածության տարատեսակ է, որի մի մասում ենթադրենք դրսևորվում է ինտենսիվ քաղաքական  հարաբերություններ, իսկ ուրիշների համար իշխանության համար պայքարը էականորեն թույլ է: Օրինակ` եթե համեմատենք Մոսկվայում և Սիբիրի ինչ-որ գյուղում քաղաքական ակտիվությունը և քաղաքականության դրսևորման հաճախականությունը: Կամ ասենք քաղաքի մի ծայրում միտինգներ են ընթանում, իսկ մեկ այլ մասում բնակչությունը դրա մասին ընդամենը հեռուստահաղորդում է դիտում: /63/

Այսպիսով` քաղաքականությունը  կգործառնի տարբեր քաղաքական սուբյեկտների ամբողջականության մեջ, որոնք այս կամ այն գործողությունները կատարում են այդ միջավայրի տեղային որոշակի կետերում: Այսինքն քաղաքականությունը կոնկրետ տեղային գործողությունների ամբողջությունը է, որոնք իրականանում են այնտեղ և այն ժամանակ, երբ մարդիկ կամ նրանց խմբերը  գործում են պետական իշխանության ձեռքբերման և օգտագործման համար:

Ուստի քաղաքականությունը ունի նման բնութագրիչներ, ինչպես խորությունը, լայնություննը և երկարությունը, որոնք նշում են քաղաքական տարածության աշխարհագրական սահմանները և պարամետրերը, որը մարդկանց հնարավորություն է ընձեռում պայքարել իշխանության համար: Այս վիճակում էլ առաջանում են իրական մրցակցային գործընթացները, ազդեցության  և  ընդդիմության կենտրոնները: Այդպիսով իրական քաղաքական լարվածության կենտրոնները կարող են իշխանության պաշտոնական կենտրոնների հետ չհամընկնել, բայց պետական որոշումների վրա այս կամ այն ազդեցությունը ունենալ:

Սակայն եթե  նմանատիպ կենտրոնները  պաշտոնական կետրոնից շատ են հեռացված և և բավական տեղեկատվական կապեր չեն կրում, հավանական է այլ պետությունների և քաղաքական կենտրոնների ազդեցության առկայությունը: Ուստի մեծ պետությունները մեծ ուշադրություն են դարձնում քաղաքականության տարածքային աղճատման փոխհատուցմանը: Այսպես օրինակ հունական պոլիսները այնպես էին կազմակերպված, որ քաղաքացին կարող էր հավաքներին ներկա գտնվել` վատնելով մեկ օրից ոչ ավել ժամանակահատված:

Իշխանության կենտրոնից հեռու գտնվող անձիք ձևավորում են իշխանության նկատմամբ առանձնահատուկ  տեսանկյուն: Որոշակի տարածքային դիրքորոշումից մարդիկ ձեռք են բերում համապատասխան քաղաքական օպտիկա:  Ասենք` մայրաքաղաքում և ծայրագավառում գտնվող անձիք տվյալ քաղաքականությանը կարող են միանգամայն տարբեր գնահատականներ տալ: Իսկ  դա հանգեցնում է քաղաքականության լարվածության աճին: Ուստի քաղաքական կյանքի փոխզիջման ուժեղացումը հանդիսանում է իշխանության նկատմամբ հայացքների տարածքային հավասարաչափության ապահովումը: /64/

Նման մեխանիզմներից է  գործակալների տեղակայվածության փոփոխումը, իրենց քաղաքական գործընթացների պարզաբանումը տարածության տարբեր  կետերից: Պատահականորեն չէ, որ պետության ղեկավարները հաճախակի այցելում են ծայրագավառներ: Դա նաև հնարավորություն է տալիս հասկանալու բնակչության վերաբերմունքը իշխանության նկատմամբ կենտրոնից տարբեր հեռավորության վրա:

 

 Քաղաքականության ժամանակային (անցողիկ) հատկանիշները /temporal/

Սրանով է բացատրվում քաղաքականության ունակությունը  իրականցնել իր գործընթացները ժամանակին:  Քաղաքականության ժամանակային չափումը ցուցաբերում է նրա ինստիտուտների, կառավարող և  ընդդիմադիր էլիտաների փոխահարաբերություննները, անհատական և խմբային գործակալների, պետական և միջազգային կազմակերպությունների գոյության ձգվածությամբ:

Մի կողմից քաղաքական ժամանակը որակապես տարբերվում է ֆիզիկական, աստղաբաշխական ժամանակից: Քաղաքական  կենսագործունեությունը սահմանում է խիստ ռեժիմով  (օրինակ` մանդատ տրվում է խիստ սահմանափակ ժամակահատվածում, քաղաքացիները իրենց ընտրական գործառույթը նույնպես խիստ սահմանափակ ժամանակահատվածում են իրականացնում և այլն):  Գործառնական խստության հետ մեկտեղ քաղաքական ժամանակը կարող է հանկարծակի վերջանալ, <<վայրկյանական մահով մահանալ>>: Կառավարող ռեժիմի կործանումը, նախարարի հանկարծակի գործից հեռացումը, լիդերի սպանությունը և այլն ցուցաբերում են քաղաքական երևույթների ժամանակավոր ավարտականության անկանխատեսելիությունը: Այսինքն յուրաքանչյուր սուբյեկտը ունի քաղաքական կյանքի իր առանձնահատուկ ժամանկահատվածը և ռիթմը:

Մյուս կողմից քաղաքականության մեջ ժամանակը հիրավի բազմադեմ է: Իրական քաղաքական գործընթացները  կատարվում են միանգամից մի քանի ընդգրկմամբ.

Իրական ժամանակի շրջանակներում (որում քաղաքական իրադարձությունները ընկալվում են անուղղակիորեն իրենց ակտուալ վերջավորության տեսանկյունից):

Պատմական ժամանակի շրջանակներում (ավելի ամուր գնահատականն է երևույթի կապված անցյալի հետ նրա կապից)

Դարաշրջանային ժամանակի շրջանակներում (երևույթի գնահատումը հիմնվում է առավել մասշտաբային քննադատությունների վրա, որը նախատեսված է ոչ միայն պետության, այլև առանձին մայրցամաքների քաղաքական պատմության մեծ փուլերի գնահատման համար): /65/

Այսինքն մեկ քաղաքական երևույթը կարող  դիտարկվել մի քանի ժամանակային կոորդինատներով: Դա խոսում է այն մասին, որ քաղաքական իրողությունը գոյություն ունի միաժամանակ տարբեր ժամանակային (հունարեն <<hronos>> — ժամանակ) դաշտերում, որոնք ունեն գնահատման առանձնահատուկ պայմաններ իրադարձությունների, փուլերի, պահերի առումով: Իրական քաղաքականությունը ժամանակային դաշտերի հատումն է:

Յուրաքանչյուր ժամանակային դիապազոնը ունի իր հաշվարկման կետերը, ունի իրադարձությունների <<սեղման>> և <<տեղափոխման>> իր հնարավորությունները: Այսպես ճգնաժամային պայմաններում կարելի է տեսնել նրանց ձևավորման և զարգացման տարբեր փուլերը: Առօրյայի համար <<ճակատագրական>> իրադարձությունները, տեղադրվելով այլ  չափման դաշտի մեջ, փոխում են իրենց նշանակությունը: Ժամանակային ռիթմը, միավորելով էականը և ոչ էականը, հաճախ ժամանակակիցներից թաքցնում է տեղի ունեցող երևույթի իրական նշանակությունը: Պոետը կասեր. <<Պարտությանը հաղթանակից դու ինքդ չպետք է տարբերես>>:  Որոշ երևույթներ ժամանակի ընթացքում կորցնում են իրենց կարևորությունը, իսկ որոշները` հակառակը: Օրինակ 1917-ի հեղափոխությունը ժամանակակիցները դիտարկում էին որպես <<հոկտեմբերյան հեղաշրջում>>,  որի նպատակն էր իշխանության համար պայքարը: Ապա մարքսիզմի հետևորդները սկսեցին այն դիտարկել որպես <<20-րդ դարի մեծագույն իրադարձություն>>: Իսկ խորհրդային ռեժիմի շատ հակակիրներ դիտարկում են այն առավել  լայն պատմական մասշտաբով` որպես Ռուսաստանում հերթական բռնապետական ռեժիմի ձևավորման նախաբան:

Ճշգրիտ  գնահատականի համար հարկավոր է մասշտաբային  պատկերացումները  կորեկտ միավորել, դրա համար հարկավոր է սերտել գիտական տրամաբանությունը: Գիտնականի արվեստը այն է, որ  կարողանա դուրս բերի իրադարձությունը և տա նրան հարկավոր ժամանակագրական քաղաքական մասշտաբ:  Առավել արդյունավետ միջոց տեսանկյունի մասշտաբի ընդլայնումն է, որը հնարավորություն է տալիս ճիշտ գնահատել  փոփոխությունների նշանակությունը և իմաստը: Մաքսիմալ ամբողջացված տեսանկյունը հնարավորություն է տալիս տեսականորեն կառուցել քաղաքական փոփոխություները, դուրս բերել ամբողջական տրամաբանությունը, որը հնարավորություն կտա ճիշտ գնահատել մանր մասշտաբային երևույթները: /66/

 

 

Քաղաքականության ձևաբանական հատկանիշները

Ձևաբանական հատկանիշը արտացոլում են քաղաքականության ձևավորման հինարար յուրահատկությունները և աղբյուրները: Այս  իմաստով կարևորվում է էլիտային և ոչ էլիտային խմբերի առկայությունը որպես քաղաքականության հիմնարար սուբյեկտների, որոնց գործողությունները և փոխհարաբերությունները քաղաքական դաշտում ձևավորում են քաղաքական կյանքի ոլորտը:

Բնակչության յուրաքանչյուր խումբ յուրահատուկ ֆունկցիա է իրականացնում. էլիտաները իրականացնում են բնակչության շահերի ներկայացումը, պետության և հասարակության ղեկավարման կազմակերպումը, ոչ էլիտաները ազդում են էլիտայի ընտրության վրա, ստուգում են նրանց գործողությունները, ազդում են պետական կուրսի փոփոխման նվրա:

Սրանից հետևում է, որ քաղաքականությունը ձևավորվում է որպես իշխողների և իշխվողների փոխհարաբերությունների արդյունք: Ի դեպ  քաղաքական գործընթացների տարբեր փուլերում այս գործողությունների բնույթի, աստիճանի, գործառույթների համաձայնեցվածությունը կարող է փոփոխվել:  Շատ մտածողներ քաղաքականության 2 սուբյեկտներից մեկի դերը բացարձակեցնում են: Օրինակ` ըստ էլիտիստների  զանգվածային շերտերը անհրաժեշտ չեն քաղաքականության կերտման համար: Էգալիտարիստները գտնում են, որ զանգվածները կարող են ինքնուրույն ձևավորել  քաղաքական դաշտ: Սակայն գործնականում ակնհայտ է դրանց երկուսի կարևորությունը:

Նմանատիպ պատկերացումներից է այն փաստը, որ էլիտար և ոչ էլիտար շերտերին միավորում է սոցիալական շահերի ներկայացուցչական համակարգը, որոնց առկայությունը ևս բնութագրում է քաղաքականության հիմնարար հատկությունները: Վերջինս իրենից ներկայացնում է  մասնագիտացված ասոցիացիաների (կուսակցություններ, ճնշման խմբեր և այլն) և նրանց հարաբերությունների շերտ, ցույց է տալիս, որ քաղաքական նպատակների իրականացումը  չի լինում անուղղակի լայն սոցիալական շերտերի կողմից, այլ ենթադրում է   յուրահատուկ միավորումների  և անձանց առկայություն, որոնք  կոչված են պրոֆեսիոնալ կերպով  արտահայտել և պաշտպանել բնակչության շահերը:

Այսպիսով բնակչության շահերի մշտական արտահայտման և իրականացման անհրաժեշտությունը և անխուսափելիությունը քաղաքականությունը վերածում է սոցիալական պահանջների և խմբերի պահանջմունքների ներկայացման գլոբալ մեխանիզմի: Ի դեպ  շահերի նման ներկայացման իրական տեղ գտած տեխնոլոգիական միջոցները հաճախ ազդում են նրանց իրականացման աստիճանի վրա առավել, քան բուն մարդկանց պահանջմունքները:

 

Քաղաքականության գործառնական հատկանիշները

Այս հատկանիշների խումբը բնութագրում է քաղաքականությունը որպես  մարդկային գործունեության առանձնահատուկ  տիպ:  Էլիտայի և ոչ էլիտայի փոխհարաբերությունների բարդությունը (երբեմն անպարզությունը), ռացիոնալ կազմակերպված գործողությունների անկախատեսելիությունը, տարբեր ուղղություն ունեցող գործողությունների առկայությունը և շատ այլ այլընտրանքային  փաստեր, որոնք վկայում են պետական իշխանության համար մրցակցության  սրության և ինտենսիվության մասին: Այս բոլոր գործոնները քաղաքականությանը տալիս են դինամիկ երևույթի բնույթ, պայմանավորում են քաղաքական փոփոխությունների բացառիկ արագացվածությունը, դարձնում են այն բացառապես փոփոխական:

Քաղաքականությունը առավել ինտենսիվ փոփոխվող, ներքնապես շարժուն հասարակական կյանքի բնագավառ է, ուր մշտապես բախվում են էնտուզիազմը և ապատիան, բարգավաճումն ու անկումը, դեպրեսիան ու գրգռվածությունը: Սրանք կարող են հանգեցնել սուբյեկտի կարգավիճակի միանգամայն փոփոխման, քաղաքական խաղի նորմերի և կանոնների, նաև  քաղաքական երևույթների չափսերի փոփոխման:

Բազմաթիվ են օրինակները, երբ ոչնչացել են հավերժ թվացող կայսրությունները և ռեժիմները, կամ մեծապես փոխվել են առանձին երկրների և գործիչների ճակատագրերը:  Այդպիսի օրինակ է 1991-ին ԽՍՀՄ փլուզումը:

Սակայն հարկ է նշել, որ ցանկացած քաղաքական փոփոխություն որոշակի նպատակների ու արժեքների, ծրագրերի և կոնցեպտների, գործող քաղաքական ուժերի ուսուցումների և տրամադրությունների արդյունք է: Այսինքն քաղաքականությունը  օրգանապես կապված է միջնորդավորող ինստիտուտների, խմբերի, կառույցների, իշխանական օրգանների, ընդդիմության և այս կամ այն գաղափարական նպատակների այլ սուբյեկտների  ցանկացած գործողության միջոցով, որոնք տալիս են ներկայի և ապագայի որակական գնահատական, որը ենթադրում է հասարակական հարաբերությունների ծրագրման այս կամ այն ուղղությունը:

Նպատակայնության քաղաքական միջոցի խնդիրը լայն սոցիալական նպատակների ձևավորման մեջ է, որոնք արդյունքում դառնում են քաղաքական գործընթացի մասնակիցների գործողությունների կողմնորոշիչ: Այսպիսով քաղաքականության գործառնական  տեսանկյունը տարբեր սուբյեկտների գաղափարական կողմնորոշման գործողությունների ամբողջություն է:  Այս հատկանիշը առավել արտահայտված է  իշխող և ընդդիմադիր կուսակցությունների ծրագրերի և նպատակների մեջ, ոչ լեգիտիմ իշխանական կուրսի մեջ, բևեռացված քաղաքական մշակույթի և գաղափարախոսության հակասության մեջ և այլն:

 

Ընդհանրացված կերպով նշենք, որ քաղաքականության գոյաբանական հատկանիշը կոչվում է նաև օնտոլոգիական, ձևաբանական` մորֆոլոգիական, իսկ գործառնական հատկանիշը անվանում են նաև պրոցեսուալ:

 

Соловьев А.И. Политология: Политическая теория, политические теннологии. М.Аспект Пресс,2003, С.59 — 68

Advertisements

Դեմոկրատիա

 

 

images (1)

Դեմոկրատիայի փիլիսոփայություն

 

Ժողովրդավարության ամենապարզ բնորոշումը այնէ, որ այն հանդիսանում է ժաղավրդի իշխանություն (demos — ժողովուրդ, cratos — իշխանություն): Ընդլայնելով այդ բնորոշումը և հետևելով ամերիկյան լուսավորիչների ավանդույթներին` դեմոկրատիան ժողովրդի իշխանությունն է, իրականացվում է ժողովրդի կողմից և ժողովրդի համար: Քաղաքական պատմության մեջ մենք կգտնենք բազում ժողովրդավարական ձևեր, որոնք վերաբերվում են հասարակական կյանքի կազմակերպմանը (օր.` աթենական ժողովրդավարությունը Հին Հունաստանում, հանրապետական Հռոմը, Միջին դարերի քաղաքային դեմոկրատիաները` այդ թվում Նովգորդյան հանրապետությունը, ժողովրդարության պառլամենտական ձևերը Անգլիայում, Հյուսիս-ամերիկյան նահանգների ժողովրդավարությունը և այլն): Ժամանակակից ժողովրդավարությունները ժառանգում են պատմական ժողովրդավարությունների բազում ավանդույթներ, բայց և ունեն նշանակալի տարբերություններ` էական և գործընթացային բնույթի: Այդպես են տարբերվում նաև դեմոկրատիայի կոնցեպցիաները, որոնք մեզ հայտնի են քաղաքական գաղափարների պատմությունից: Դեմոկրատիայի ժամանակակից տեսական մոդելները հիմնվում են առավելապես Նոր ժամանակների, Լուսավորության (Լոկկ, Մոնտեսքյո, Ռուսսո, Կանտ, Թոքվիլ) քաղաքական գաղափարների վրա: Ճիշտ է, այսօր ի հայտ են գալիս դեմոկրատիայի կոնցեպցիաներ, որոնք բացասական են վերաբերվում ժամանակակից գաղափարական ակունքներին` հետևողական դեմոկրատիա, տելեդեմոկրատիա (теледемократия), կիբերդեմոկրատիա (кибердемократия), բայց դեռևս տեսական և գործնական ծրագրերում դրանք գտնվում են շրջագծի վրա (на периферии), մարգինալ դիրք են զբաղեցնում ժամանակակից դեմոկրատական տեսություններում և պրակտիկայում:

Պարունակող ծրագրում դժվար կլինի նկարագրել դեմոկրատիայի ժամանակակից տեսական մոդելները: Ամփոփելով տարաբնույթ մոտեցումները, այնուամենայնիվ, կարելի է առանձնացնել մոդելների մի շարք, որոնք առավել հաճախ են ենթարկվում հետազոտության: Նշենք նաև, որ ժամանակակից դեմոկրատիայի տեսական մոդելների բազմազանությունը, այսպես թե այնպես հակված են (ձգվում են) 2 հիմնական տեսական պարադիգմաներին, որոնք ձևավորվել են 17-19-րդ դարերի քաղաքական մտքի դասականների կողմից: Խոսքը գնում է լիբերալ-դեմոկրատական և ռադիկալ (արմատական)-դեմոկրատական տեսությունների մասին:

2 տեսություններն էլ ծագել են, որպեսզի լուծեն այսպես կոչված «Հոբսի խնդիրը» («проблему Гоббса»), որի էությունը կարճ կարելի է բնորոշել հետևյալ կերպ` մարդը, «բոլորի պատերազմը բոլորի դեմ» իրավիճակից (բնական վիճակ)  անցում կատարելով պետական-հասարակական կյանքի համաձայնությանը (հասարակական վիճակ), ինքն իրեն վստահում է պետական իշխանությանը, քանի որ միայն այն կարող է երաշխավորել համաձայնագրի գոյությունը: Ինչպես պահպանել մարդու ազատությունը հասարակական վիճակում? Հենց այս հարցի մեջ է «Հոբսի խնդրի» հանգույցը: Հետևաբար, տեսական խնդիրը կայանում է պետության գործունեության սահմանների հիմանվորման մեջ, որն ապահովում է մարդու ազատության պահպանումը: Լիբերալ-դեմոկրատական և ռադիկալ(արմատական)-դեմոկրատական ուղղությունների ներկայացուցիչները մարդուն համարում էին բանական էակ, բայց այլ կեռպ էին մեկնաբանում դեմոկրատական տեսության այդ մարդաբանական նախադրյալը: Նրանք միասնական էին նաև խելամիտ անհատների կողմից ընդունված համաձայնության մեջ պետության ծագման մեկնաբանման հարցում, բայց տարբերում էին այդ պայմանագրի աղբյուրը: Նրանք պաշտպանում էին մարդու ազատությունը, բայց հասկանում և մեկնաբանում էին տարբեր կերպ: (Աղյուսակ 1)

 

Աղյուսակ 1

Լիբերալդեմոկրատական և ռադիկալ(արմատական)-դեմոկրատական տեսություններ

 

Լիբերալ-դեմոկրատական  տեսություն Ռադիկալ(արմատական)-դեմոկրատական տեսություն
Ø  բարոյապես ինքնավար անհատ

Ø  անհատի սուվերենիտետ

Ø  հասարակությունը որպես անհատների համագումար

Ø  բոլորի շահերը

Ø  շահերի բազմակարծություն

Ø  օրենքի գերակայություն

Ø  մարդու ազատություն

Ø  մարդու իրավունքների գերակայություն (առաջնայնություն)

Ø  ներկայացուցչական դեմոկրատիա, ընտրություններ

Ø  ազատ մանդատ

Ø  իշխանությունների բաժանում

Ø  փոքրամասնության ենթարկումը մեծամասնությանը, փոքրամասնության իրավունքների պաշտպանության դիմաց

 

Ø  հասարակական մարդ

Ø  ժողովրդի սուվերենիտետ

Ø  օրգանական հասարակություն

Ø  ընդհանուր շահ

Ø  շահերի միասնություն

Ø  ընդհանուր բարօրության գերակայություն

Ø  քաղաքացու ազատություն

Ø  իրավունքների և պարտականությունների միասնություն

Ø  անմիջական դեմոկրատիա

Ø  հրամայական մանդատ

Ø  գործառույթների բաժանում

Ø  փոքրամասնության ենթարկումը մեծամասնությանը

 

 

Լիբերալդեմոկրատական կոնցեպցիաներում մարդու ազատությունը ենթադրում էր բարոյական ինքնավարություն, որի համաձայն անհատը ինքն էր որոշում իր կյանքը և այլ մարդկանց հետ շփման կանոնները, որոնք չպետք է խախտեն իր անհատական իրավունքները: Պետությունը, որը ծագում է մարդկանց, որպես բարոյապես ինքնավար անհատների միջև համաձայնության հիման վրա, սահմանափակվում է իրավունքով: Այդ կերպ, տվյալ դեմոկրատական պարադիգման հիմնավորվում էր ինքնավար անհատի նախադրյալով, հասարակությունը դրանում մեկնաբանվում էր որպես ազատ անհատների հանրագումարով, իսկ հասարակական շահը, որպես ընդհանուրի շահ: Մասնավոր կյանքը այստեղ գնահատվում է ավելի շատ, քան հասարակական կյանքը, իսկ իրավունքը բարձր, քան հասարակական բարեկեցությունը: Անհատական շահերի և անհատների միության (քաղաքացիական հասարակություն) կողմից ծագող շահերի բազմակարծությունը ուղեկցվում է նրանց միջև տեղի ունեցող կոնֆլիկտներով, որի լուծումը հնարավոր էր միայն կոմպրոմիսի (փոխզիջման) ճանապարհով: Այն հավաքագրվում էր միայն այն ժամանակ, երբ անհրաժեշտ էր լինում միջնորդ (արբիտրաժային) դատավորի միջամտությունը: Ընդհանուր առմամբ կոնցեպցիան ենթադրում էր միայն «սահմանափակ պետություն», այսինքն` «գիշերային պահակի» պետություն: Նմանատիպ պետությունը կարող էր ձևավորվել միայն մարդկանց միջև համաձայնության շնորհիվ, իսկ պետության ներկայացուցիչները` բնակչության ընտրությամբ: Հետևաբար այստեղ մեծ դեր է հատկացվում ընտրական գործընթացին և ներկայացուցչական դեմոկրատիային, որի ժամանակ ընտրված ներկայացուցիչները կապված էին միայն սեփական խղճով և սահմանադրությամբ (ազատ մանդատ): Ազատությունը նման պետությունում սահմանափակվում է միայն օրենքով, իսկ պետությունը կառուցվում է իշխանությունների բաժանման սկզբունքով: Քվեարկության ժամանակ ձայների մեծամասնությամբ որոշումների ընդունման սկզբունքը լրացվում է փոքրամասնության իրավունքների պաշտպանության սկզբունքով:

 

Համապատասխան ռադիկալ (արմատական)-դեմոկրատական կոնցեպցիաներին, բանական մարդը որպես ինքնավար էակ կարող էր գոյություն ունենալ միայն բնական վիճակում, հասարակական վիճակում նա կհամարվեր հասարակության մարդ, ով ընդունում է հասարակության արժեքները: Պետությունը, որը ծագում է համաձայնագրի հիման վրա, ղեկավարվում է հասարակության արժեքներով, որի կրող է հանդիսանում ժողովուրդը, սահմանափակվում է «ժողովրդի սուվերենիտետով»: Մարդու ազատությունը հասարակական վիճակում կապահովվի միայն այն ժամանակ, երբ ազատ է ժողովուրդը, ով պետությանը օրենքներ թելադրելու իրավունք ունի: Բռնապետական պետությունը որոշվում է նրանով, որ այն ղեկավարվում է մասնավոր, և ոչ թե ժողովրդի ընդհանուր շահերով: ռադիկալ (արմատական)-դեմոկրատիայի տեսությունը ողջունում է հասարակական մարդուն, և հիմնավորում ընդհանուր շահի առաջնայնությունը իրավունքի նկատմամբ: Նման մարդու ազատությունը դիտվում է որպես քաղաքացիական ազատություն և հնարավոր է հասարակական վիճակում` օրենքների առկայության պայմաններում` ընդունված ժողովրդի կողմից: Ժողովրդի միասնությունը հանդիսանում է քաղաքական կյանքի կազմակերպման կարևորագույն սկզբունք, իսկ որպես դեմոկրատական մասնակցության ձև այստեղ հանդես է անմիջական դեմոկրատիան: Դեմքերը, որոնք ղեկավարում են պետությունը, օժտված են ժողովրդական մանդատով և պատասխանատու են նրա առաջ (հրամայական մանդատ): Իշխանության միասնությունը ապահովվում է ժողովրդի սուվերենիտետով, այդ պատճառով է, որ իշխանության բաժանման սկզբունքը էական չի համարվում: Այստեղ հնարավոր է խոսել ավելի շատ ֆունկցիաների, քան թե իշխանության բաժանման մասին: Փոքրամասնության ենթարկումը մեծամասնությանը հանդիսանում է միասնական կամքի արտաքին արտահայտում, որը սկզբունքորեն պահանջում է ընդհանուրի համաձայնությունը:

Հասարակության քաղաքական համակարգ (տեսություն)

 

images (1)

 

Հասարակության քաղաքական համակարգ

1.«Համակարգ» հասկացությունը և սոցիալական համակարգերի էությունը

(Ն.Վիներ, Կ.Լևի-Ստրոս, Ժ.Լապյեր)

Քաղաքագիտության մեջ օգտագործվող առավել ընդհանուր հասկացությունները և կատեգորիաները արտացոլում են այս բնագավառի հիմնարար գծերը և հատկանիշները: Սակայն իշխանության տարբեր սուբյեկտների  հարաբերությունները, նրանց փոխգործակցության միջոցները և ձևերը հասկանալու համար, որոնք դրսևորվում են մակրոմակարդակում (առանձին երկրի կամ երկրների խմբի շրջանակներում), ընդգրկուն գիտական գործիքավորման անհրաժեշտություն է զգացվում: Համակարգի ճանաչողական ունակությունները հնարավորություն են տալիս մի կողմից խուսափել քաղաքական իրականության չափազանց էմպիրիկ նկարագրումից, իսկ մյուս կողմից առանձնացնել նրա ներքին կազմակերպման առավել կարևոր և կայուն գործոնները:

Համակարգման մեթոդի նախատիպը կարելի է տեսնել դեռ անտիկ դարաշրջանում, երբ Արիստոտելը «Պոլիտիկան» գրելու համար համեմատում էր հունական պոլիսների սահմանադրությունները: Նա դուրս բերեց քաղաքական կազմակերպությունների տարբեր տեսակներ և այդ տարբերակվածությունը փորձում էր բացատրել մի շարք փոփոխականներով` կլիմայով, աշխարհագրական դիրքով, բնակչության կազմով, գոյության միջոցներով, բարքերով և հավատալիքով:

Համակարգային համեմատություն  ավելի ուշ առկա էր Շ.Լ.Մոնտեսքիոյի հայացքներում: Նա օրինակներ էր բերում Ճապոնիայի, Չինաստանի, Պարսկաստանի, Թուրքիայի, Հնդկաստանի քաղաքական կյանքից: Սակայն միայն 20-րդ դարում, երբ լույս տեսավ ամերիկյան գիտնական Նորբերտ Վիների (1894-1964) «Կիբերնետիկա» աշխատությունը (1948), որը հիմք դրեց նոր գիտության, ինտենսիվորեն սկսեցին զարգանալ համակարգային տեսությունները և մոդելները, որոնք օժտված են բարձր վերլուծականությամբ և կարող են կիրառվել բնական և հումանիտար գիտությունների գրեթե բոլոր ոլորտներում: Քաղաքական համակարգերի հետազոտման հասկացողական ապարատը վերցված է հենց կիբերնետիկայից (հուն. kybernetike — կառավարման արվեստ)[1]: [1:101]

Մարդուն և հասարակությունը ուսումնասիրող գիտությունների համար ևս համակարգային տեսությունը բավականին արդյունավետ է, քանի որ հնարավորություն է տալիս միավորելու տարբեր գիտություններում մասնագիտացած գիտնականների`մաթեմատիկոսների, ֆիզիկոսների, կենսաբանների, տրամաբանների, լեզվաբանների, պատմաբանների, սոցիոլագիների և քաղաքական գիտությունների ջանքերը: Նման միավորումը օբյեկտիվորեն պայմանավորված է համակարգերի փոխգործակցության բուն կիբերնետիկական սկզբունքով: Արդյունքում աճում են միջդիսցիպլինար հաղորդակցությունները, ինչպես նաև պայմաններ են ստեղծվում նոր գիտական ձեռքբերումների և գիտելիքի  նոր ոլորտների երևան գալու համար:

Գիտության և տեխնիկայի մեջ համակարգ հասկացությունը կոչում են բարդ (կազմակերպվող) ամբողջականություն (հուն. systema — նշանակում է «միավորված մեկ ամբողջի մեջ»), ինչպես օրինակ Արեգակնային համակարգը (երկնային մարմինների ամբողջություն), փիլիսոփայական  համակարգ (գաղափարների ամբողջականություն), մետրական համակարգ (ֆիզիկական չափման միավորների ամբողջություն) և այլն: Նման լայն իմաստով կիրառվում է նաև քաղաքագիտության մեջ.  փորձ է արվում տվյալ հասկացության պարունակությունը սահմանել ավելի հստակ և բազմասպեկտ:

[Համակարգը իրենից ներկայացնում է ամբողջություն, որը պարունակում է տարրեր և  նրանց միջև փոխհարաբերություններ (կարող են լինել ներդաշնակ և կոնֆլիկտային): Համակարգը փոխհարաբերության մեջ է նաև արտաքին միջավայրի հետ (ըստ այդմ լինում է բաց և փակ):]

Ընդհանուր տեսքով համակարգը այնպիսի տարրերի համադրում է, որոնցից յուրաքանչյուրը կարող է տարբեր վիճակների անցել: Եթե նման փոփոխություններ առկա են, ապ համակարգի բաղադրամասերը համարվում են փոփոխական: Նման լայն մեկնաբանությունը լրացրել են Է.Խալլը և Ռ.Ֆագենը. «Համակարգը օբյեկտների և այդ օբյեկտների ու դրանց առանձին կողմերի հարաբերության ամբողջություն է»: Դրանով իսկ ավելացնում են ևս մեկ պայման. այն է` համակարգի մասերը կապված են իրարու, իսկ որոշները կարող են համատեղ փոխել իրենց հատկանիշները (դա կոչվում է կովարիացիա):

Սոցիալական գիտությունների ոլորտում համակարգ հասկացությանը հստակ սահմանում է տալիս ֆրանսիացի ազգագրագետ, մարդաբան և սոցիոլոգ Կլոդ Լևի-Ստրոսը (ծնվ. 1908): Իր «Կառուցվածքային մարդաբանություն» (1958) դասական աշխատության մեջ նա համակարգը ներկայացնում է որպես փոխկապակցված տարրերի ամբողջություն («անսամբլ»), որոնք կապված են իրար այնպիսի հարաբերությամբ, որ եթե դրանցից մեկի բնույթը փոխվի, ապա կփոխվեն նաև մյուս հարաբերությունները, արդյունքում կվերափոխվի ողջ «անսամբլը»: [1:102]

Համակարգի փոփոխականների փոխադարձ կապվածության փաստը չպետք է դիտարկել որպես դրա ներքին հարմոնիա: Համակարգի ներսում որոշ հարաբերություններ կարող են իրենց մեջ հակասություն ներառել, որոնք հանգեցնում են կոնֆլիկտային ազդեցությունների: Ուստի համակարգը կարող է և՛ հավասարակշռվել, և՛ ուժեղ ցնցումների պատճառով անկարգության վիճակի հասնել:

Ցանկացած մարդկային միություն (համակեցություն) ընդհանուր առմամբ, լինի արխայիկ ցեղ, ացտեկների պետություն, թե ժամանակակից պետություն, սահմանվում է և՛ որպես  համընդհանուր սոցիալական ֆենոմեն, և՛ որպես բարդ համակարգ: (Հենց վերջինս էլ շեշտում է կիբերնետիկան): Այսինքն նման համակեցությունը կարելի է դիտարկել (վերլուծական նպատակով) որպես տարբեր համակարգերի ամբողջություն` կապված հետազոտության ասպեկտից: Ֆրանսիացի քաղաքագետ Ժան-Վիլյամ Լապյերը իր «Քաղաքական համակարգերի վերլուծություն» աշխատության մեջ (1973) առանձնացնում է 5 նման հիմնական համակարգեր.

  1. Բիոսոցիալական (կենսասոցիալական կամ սոցիոգենետիկ) համակարգ, որում տեղի է ունենում բնակչության սոցիալական ինքնավերարտադրման գործունեությունը: Մարդու վերարտադրումը զուտ կենսաբանական գործընթաց չէ, ուստի ներառում է նաև սոցիալական գործոններ, ինչպես սեռային, սերունդային հարաբերությունները, ամուսնական, բարեկամական կապերը և այլն:
  2. Էկոլոգիական համակարգ – մարդիկ ապրում են որոշակի տարածքում, որում առկա է որոշակի բուսականության և կենդանական աշխարհով: Բնության հարստությունների և հարևանների նկատմամբ հարաբերությունները, գոյության միջոցները (նստակյաց, քոչվոր, առավելապես քաղաքային կամ գյուղական), միգրացիայի գործընթացները  և այլն. այս ամենը տվյալ համակարգի փոփոխականներն են:
  3. Տնտեսական համակարգ – նյութական բարիքի և ծառայությունների արտադրություն և փոխանակում` հասարակության անդամների պահանջմունքների բավարարման համար: Աշխատանքի բաժանումը և կազմակերպումը, արտադրական հարաբերությունները և այլն այս համակարգին վերագրում են: [1:103]
  4. Մշակութային համակարգ – անհրաժեշտ ինֆորմացիայի ստեղծում և տարածում (լեզվական, բարոյական, ճանաչողական, ինչպես նաև սովորույթների, ավանդույթների, հավատամքների տարածում): Շնորհիվ նշանների, խորհրդանշանների, նորմերի, արժեքների` մարդիկ հնարավորություն են ստանում շփվելու, այսինքն հաղորդակցական հարաբերութուններ հաստատելու:
  5. Քաղաքական համակարգը յուրահատուկ կերպով կազմակերպում է հասարակականը և հատուկ կերպով կապված է այլ սոցիալական համակարգերի հետ:

Քաղաքական համակարգ կատեգորիան դուրս է մղում նրա հետ առնչվող պետություն, կառավարում և այլ հասկացությունները: Քանի որ այն ազատ է ուղեկցվող իրավագիտական նշանակությոնից, որոնք պայմանավորված են «պետության» կողմից, ինչպես նաև  հնարավորություն է տալիս ավելի  խորը ուսումնասիրել  ոչ ֆորմալ կառույցները, քանի որ «ղեկավարումը» հաճախ նույնացվում է ֆորմալ ինստիտուտների հետ: Այս կատեգորիան առանց դժվարության օգտագործելի է հին հասարակությունների համար, ուր քաղաքական գործունեության հիմքում կանգնած են ընտանիքը, տոհմը և այլն: Հնարավոր է նաև ուսումնասիրել պետություների հարաբերությունները գլոբալ մակարդակում, որոնցից կազմված է  միջազգային քաղաքական համակարգը տարբեր աշխարահագրական (օրինակ` Արևմտյան Եվրոպա), կազմակերպչական (ՄԱԿ, ՀԱԱԵԱ[2] և այլն), ազգային (ԱՄՆ, Հնդկաստան) բաղադրատարրերով, որոնցից շատերը կարելի է դիտարկել որպես փոփոխականներ:[3] [1:104]

  1. Համակարգային ընդհանուր տեսությունը և համակարգային մոտեցման առանձնահատկությունները

(Լ.Ֆ.Բերտալանֆի, Չ.Մերիամ, Հ.Լասուել)

Իրականությունը և նրա տարբեր ասպեկտները որպես համակարգ ընկալելու նախադրյալները դիտարկվում են արդեն իսկ 19-րդ դարում: Համակարգային մոտեցման նախահայրերից է ռուս գիտնական Ա.Ա. Բոգդանովը (1873-1928), ով 20-րդ դարի սկզբին հիմնադրեց «համընդհանուր կազմակերպչական գիտությանը»` տեկտոլոգիային (հուն. tektonike — կառուցողական արվեստ), ուր կազմակերպման մասին  հիմքերը գրեթե համապատասխանում են համակարգի ներկա իմաստին: [1:104-105]

Այս ուղղությամբ հետազոտությունների հետագա զարգացումը  հնարավորություն տվեց ստեղծելու համակարգերի ընդհանուր տեսությունը: Դրա հիմքերը ձևակերպեց հայտնի կենսաբան, հոգեբան Լյուդվիգ ֆոն Բերտալանֆին (1901-1972), ով գիտական բացատրություն տվեց բուն համակարգին և նրա կարևորագույն առանձնահատկություններին` բարդությանը, կայունությանը, փակ և բաց լինելուն և այլն: [1:106]

Համակարգային տեսության իմաստը պարզ ձևով պատկերացնելու համար հարկավոր է մեզ շրջապատող աշխարհում առանձնացնել ինչ-որ ամբողջականություն, այսինքն համակարգ: Դա կարելի է անել` դրան հակադրելով այլ բան, հակադրություն` միջավայրը: Տարբեր համակարգեր և միջավայրեր ունեն նախնական նշանակություն: Ակնհայտ է, որ միջավայրը լինում է ոչ միայն արտաքին (ինչը շրջապատում է համակարգը), այլև ներքին (ինչը գրավվում է բուն համակարգի կողմից):

Միջավայրից առանձնացված ինչ-որ ամբողջություն միանգամից չի կարող ճանաչվել (ընկալվել): Գիտության մեջ նման չբացահայտված օբյեկտը ընդունված է անվանել «սև արկղ», քանի որ դրա մասին հայտնի է միայն, որ դրա վրա ազդում են` մուտք գործելով այնտեղ, և այն որ նրանից դուրս է գալիս: Վերջիվերջո հարց  ծագում, թե ինչ է արկղի ներքում, ինչ գործընթացներ են այնտեղ կատարվում: Դրա համար ամերիկյան գիտնականներ Չ.Մերիամը և Հ.Լասուելը քաղաքականության աշխարհում առանձնացնում են  պարզագույն տարրեր, որոնց օգնությամբ կարելի է նկարագրել, հաստատելով (թվարկելով) նրա հատկանիշները, նշանները, ազդեցության ուղղվածությունը, ռեսուրսները և այլն: Այդպես բացահայտվում են համակարգի  պարունակությունը, նրա տարրերը: Ուստի հասկանալի և  յուրացված համակարգը տարրերի ամբողջություն է: Ինչպես սահմանում է Բերտալանֆին համակարգը «փոխկապակցված  տարրերի համադրությունը», ի դեպ այդ համադրությունը  ծնում  է  նոր` համակարգային որակ: Այսինքն համակարգը չի կարող փոխարինվել իր տարրերի պարզ գումարով:

Համաձայն համակարգային մոտեցման գրեթե ցանկացած համակարգ կարող է դիտարկվել որպես ենթահամակարգ, այսինքն ավելի բարձր կարգի համակարգի տարր: Այլ խոսքերով համակարգայնությունը ենթադրում է որոշակի հիերախիա` տարբեր  մակարդակների համակարգերի հաջորդական ենթակայություն:

Համակարգը տարրերի պարզ հավաքածու չէ: Նրա տարրերի միջև առկա է  որոշակի հարաբերություն` կապ:  Համակարգի բարդությունը կապված է տարրերի և կապերի քանակից:  Իսկ բարդ համակարգի համար հարկավոր է հաշվի առնել նրա կառուցվածքը (կապերի փոխդասավորվածությունը) և գործառույթները (կապերի բնույթը և պարունակությունը): Օրինակ` իշխանության  համակարգային հատկանիշները  սահմանելու համար հարկավոր է գտնել նրա տարրերի ամուր փոխգործակցությունը, նրա բարդ համադրությունների կառուցվածքը: Այստեղ կարևոր է ոչ միայն իշխանություն  արտահայտման և ռեսուրսների որակը ընկալել, այլև թե ինչպես են դրանք կապված, ինչ ճանապարհով է կատարվում համաձայնեցումը: Այս կառուցվածքա-գործառնական  ասպեկտը Լասուելը անվանում էր բանաձև:  Այսօր ավելի հաճախ ընդունելի է խոսել կառուցվածքի մասին` շեշտելով տարրերի միջև կապի առկայությունը, այդ թվում նաև գործառնական, այսինքն նշելով նրանց փոխկապվածությունը:

«…Հենց կառուցվածքն է ներկայացնում համակարգային բնույթը: Այն կազմված է այնպիսի տարրերից, որ դրանցից յուրաքանչյուրի փոփոխությունը հանգեցնում է բոլոր մնացածի փոփոխությանը»:              Կ.Լևի-Ստրոս, «Կառուցվածքային մարդաբանություն» [1:107]

Համակարգի կազմակերպումը, սակայն  դուրս չի մղվում նրա մշտական, կայուն մասի կամ կառուցվածքի (բանաձևի) կողմից: Այս հարատև մասի հետ համադրվում են կառուցվածքի բազում  կարևոր այլընտանքային կարգավիճակներ, որոնք իրենց հերթին փոփոխում են գործառույթները: Համակարգի կազմակերպման  նման փոփոխական մասը կազմում է նրա ծրագիրը (համաձայն Ջ.Քլիրի): Ծրագիրը պայմանավորված է ոչ միայն գոյություն ունեցող, այլև համակարգի բոլոր հնարավոր կարգավիճակներով, այսինքն դրա ամբողջականությամբ: Նման համակարգի համար, որը գործում է ոչ թե խիստ ալգորիթմ-բանաձևով, այլ օգտագործում է ճկուն  ծրագիր, բնութագրական է ինքնակազմակերպումը: Այս դեպքում համակարգի վարքը և զարգացումը  ոչ թե կառուցվածքն ու գործառույթներն են պայմանավորում, այլ նրա ամբողջականությունն (ծրագիրը) է ուղղորդում կառուցվածքի և առանձին գործառույթների կարգավիճակ փոփոխությունները: Համակարգի զարգացումը և գործառնումը  որպես հաջորդական շարք հաճախ դիտարկվում է որպես գործընթաց:

Միջավայրի հետ փոխգործակցությամբ էլ արտահայտվում է համակարգի վարքը, որը կարող է լինել.

1) ռեակտիվ, երբ միակ որոշիչ գործոնը միջավայրն է,

2) ադապտացվող, այսինքն  համակարգի կողմից  համակերպվող,

3) ակտիվ, երբ համակարգը նպատակամղված է վերափոխել միջավայրը:

Սակայն համակարգի վարքի տեսակը (գործառնումը) կամայականորեն չի հաստատվում, այլ պայմանավորված է նրա ներքին հատկանիշներով և տարրերի միջև կապերի բնույթով:

Ըստ Բերտալանֆիի` համակարգի փոխգործակցությունը միջավայրի ետ  որոշում է, թե արդյոք համակարգը փակ  է, թե բաց: Բաց համակարգը  իր միջավայրի հետ տարբեր փոխգործակցության կամ փոխանակման մեջ է, իսկ փակը` ոչ: Ըստ նրա փակ համակարգերը բաց համակարգերի մասնավոր դեպքեր են: Նրանց  հարաբերությունների տրամաբանությունը  չի կարող տրվել  ուղղագիծ  անտագոնիզմով (հուն. antagonistes —  վեճ, պայքար): Փակ համակարգը հայտնվում է բաց համակարգին  բնութագրական  հատուկ կարգավիճակում (եթե միջավայրի հետ ընդհանրապես կապ չկա, այսինքն իդեալական փակ համակարգը է, ապա դադարում է իր գոյությունը որպես համակարգ, քանի որ նրանում անհայտանում է միջավայրը):

Ցանկացած բաց համակարգ զարգացման ընթացքում կարող է փակ դառնալ, իր փոխգործակցությունը միջավայրի հետ  իջեցնել նվազագույնի: Իսկ ցանկացած փակ համակարգ  վաղ թե ուշ պետք է բաց դառնա, քանի որ նրա պոնտենցիայի (հնարավորությունների) մեջ անկասկած ներառված է բաց լինելը: Խնդիրը այն է, թե ինչպես ազատել այդ պոտենցիան:

Եթե փակ համակարգերը բաց համակարգերի մասնավոր կամ անգամ անոմալ դեպքեր են, ապա ճիշտ այն հարցը, թե երբ և ինչ պայմաններում կարող են բաց համակարգերը փակ դառնալ: Պատասխանը պարզ է. միջավայրի հետ իդեալական հավասարակշռության հաստատման ժամանակ: Այդ ժամանակ համակարգի դինամիկան զրոյական է դառնում և հաստատվում են նրա ստատիստիկ պարամետրերը: [1:108] Այլ խոսքերով համակարգի բնորոշիչ բնութագիրները հաստատվում են մեկ անգամ և ընդմիշտ այն բանի հաստատուն ապահովմամբ, որ  միջավայրի կողմից ոչ մի ազդեցություն չի կարող դրանք ապակայունացնել:

Համակարգերի տեսության ներդրումը մեծ է, այն լայնորեն օգտագործվում է գիտության տարբեր բնագավառներում, զգալի ազդեցութուն են գործել էմպիրիկ նյութերի հավաքագրման, վերլուծության և գնահատման մեջ, ճանապարհ են բացել նոր ինֆորմացիոն տեխնոլոգիաների ներդրման համար և զգալիորեն ընդլայնել են  դիտարկման ցանկացած օբյեկտի հնարավորությունները: Այդպիսով համակարգային մոտեցման կիրառումը հենվում է երեք կարևորագույն գործոնների վրա.

  1. գիտական դիտարկման ցանկացած օբյեկտ հանդես է գալիս որպես որոշակի ամբողջություն` համակարգ, որը կրում է որոշակի կառուցվածքային կազմություն, որի հետ մեկտեղ այդ ամբողջականությունը պարունակվող տարրերի պարզ միագումարի չէ,
  2. համակարգում առկա են դրան բնութագրական և մշտապես կրկնվող գործընթացներ,
  3. համակարգը փոխգործակցում է իր արտաքին միջավայրի հետ: [1:109]
  4. Քաղաքական համակարգի էությունը

(կառավարման համակարգ, Թ.Պարսոնս, Դ.Իստոն)

Համակարգի ընդհանուր տեսության հասկացությունները և համակարգային մոտեցման դրույթները քաղաքական գիտությունների մեջ սկսեցին կիրառվել 1950-ականներից` նախևառաջ Թ.Պարսոնսի, Դ.Իստոնի, Գ.Ալմոնդի և այլ ամերիկյան գիտնականների կողմից: Նրանք միայն Բոգդանովի և Բերտալաֆիի գաղափարների վրա չէ, որ հիմնվում էին: Դեռ Արիստոտելը, Պլատոնը և Հոբսը հասարակությունը նույնացնում էին կենդանի օրգանիզմի հետ, այսինքն դիտարկում էին, որպես ամբողջական և կարգավորված ֆենոմեն:  Հերբերտ Սպենսերի (1820-1903) և Էմիլ Դյուրկհեյմի աշխատաքներում  նույնպես  օգտագործվում են մի շարք թեզիսներ, որոնք ավելի ուշ ավելորդ փաստարկվածություն ստացան սոցիալական համակարգային տեսության մշակման ժամանակ: Սակայն իր կոնցեպտուալ պարունակությունը քաղաքական համակարգը ստանում է աստիճանաբար: [Ժամանակին ուսումնասիրվում էր այլ կերպ, այլ անվանում ուներ: Շատ մոտ էր քաղաքական համակարգը կառավարման համակարգին] Մինչ այդ քաղաքական լեքսիկոնի մեջ օգագործվում էր կառավարման համակարգ հասկացությունը:  Ի դեպ պետությունը հանդիսանում էր  կենտրոնական  քաղաքական ինստիտուտ, համակարգային կառավարման հետ կապված տերմինների վերլուծությունը փաստացիորեն քաղաքականությունը հանգեցնում է պետական լինելություն, պետական իշխանության մարմինների գործունեության:  Այսինքն քաղաքականության այսօրյա աշխարհը չէր կարող արտացոլվել  իր ամբողջ  ընդգրկմամբ:

Ավելի լայն և ընդհանրական սկզբունքների վրա  հիմնված տեսական աշխատությունների առաջացմամբ քաղաքական գործընթացները սկսում են դիտարկվել որպես  համակարգային, այսինքն ինտեգրացնում են տարբեր սոցիալական ակտորների գործունեությունը, իսկ հետազոտության գլխավոր օբյեկտը պետության փոխարեն դառնում է քաղաքական համակարգը:

Քաղաքական ոլորտի ուսումնասիրման  համակարգային մոտեցումը առաջին անգամ կիրառել է կառուցվածքային-գործառնական դպրոցի հիմնադիր Թ.Պարսոնսը (1902-1979): Հենվելով Բերտալանֆիի մեթոդաբանության վրա` նա հասարակությունը դիտարկում էր որպես բարդ համակարգ, որը կազմված է հարաբերականորեն ավտոնոմ մասերից` (1) տնտեսական, (2) քաղաքական, (3) հոգևոր (հոգևոր-մշակութային) և (4) ինտեգրատիվ (բուն պետությունը): Յուրաքանչյուր  համակարգը ունի  իր հատուկ գործառույթները, իսկ ընդհանուր առմամբ ապահովում են ողջ հասարակության կենսագործունեությունը: Այդ կոնտեքստում քաղաքականությունը կարելի է հասկանալ որպես ենթահամակարգ, որը առավելապես կենտրոնացած է նպատակահասանելության  ֆունկցիոնալ հիմնահարցի ուղղությամբ, սակայն նրա շրջանակներում արտահայտվում են ցանկացած  համակարգի համար ստանդարտ գործընթացները (օրինակի վերարտադրում, ինտեգրացում, նպատակահասանելություն և ադապտացիա),  որոնք մշտապես իրականացվում են  կառուցվածքային տարրերով: Գործառույթի կրողները կարող են փոխվել, բայց բուն ֆունկցիաները մնում են անփոփոխ, քանի որ նրանց հիմքում  դրված են, Պարսոնսի խոսքերով, լինելության ունիվերսալ պահանջմունքներ: Քաղաքականությունը բաց է սոցիալական 3 մյուս ենթահամակարգերի հետ փոխգործակցելու համար, որը իր մեջ ներառում է մի կողմից ֆիզիկական միջավայրը, իսկ մյուս` փիլիսոփայական ավանդույթի  ոգով «բարձրագույն իրականությունը» (տրանսցենդալ սուբստանցիա): [110]

Համակարգի համար պարտադիր ֆունկցիաներ

(Ըստ Թ. Պարսոնսի)

[Ուշադրությունը կենտրոնացնում էր քաղաքական համակարգի դիֆերենցիացիայի վրա. ոչ միայն տարրերի բազմազանության, այլև տարբերակվածության վրա:

Քաղաքական համակարգի հիմնական խնդիրն է (ֆունկցիաները).

  1. Ադատացվել
  2. Ինտեգրացվել:

Օրինակ` ընտանիքը ունի խնդիրներ և՛ ներսում, և՛ հարազատների հետ: Այն պետք է կատարի ադապտացում և ինտեգրացում:

Կան ֆունկցիաների ամբողջություն, որը պարտադիր է ցանկացած համակարգի համար (անկախ դրա կրողից): Հիմնական ֆունկցիաների առկայությունից հետո նոր է ձևավորվում զարգացումը:]

Պարսոնսի գաղափարները նոր չափում տվեցին քաղաքական հարաբերությունների և գործընթացների վերլուծությանը, որը հնարավորություն տվեց ճշգրտորեն սահմանել քաղաքականության դերը հասարակության կյանքում և դուրս բերել սոցիալական փոփոխությունների մեխանիզմը նրանում: Քաղաքականության մեջ համակարգային մոտեցման մշակումը առաջարկեց Դ.Իստոնը (ծնվ. 1917): [1:111]

Իր «Քաղաքական համակարգ» (1953), «Քաղաքական հետազոտության մոդել» (1960), «Քաղաքական կյանքի համակարգային վերլուծություն» (1965) նա առաջարկեց քաղաքական համակարգի մի մոդել, որը ըստ նրա ունիվերսալ է, կախված չէ սոցիոլ-տնտեսական կամ մշակութային դետերմինանտներից, այն կերտված է հիմնական և ընդհանուր կախվածություններից: [2:231]

Հակադարձ կապ

Եթե Պարսոնսը փորձում էր ստեղծել սոցիալական գործողությունների կոմպլեքսային տեսություն, ապա Իստոնի վերլուծությունները հիմնված էին բուն քաղաքական համակարգի վրա, որը կարգավորվում և զարգանում է  հենց իր համար որոշիչ կանոններով: Մնացած ամեն ինչ, ըստ Իստոնի, միջավայր է , որի հետ փոխգործակցում է քաղաքական համակարգը: Նա իր քաղաքական-համակարգային մոտեցման մեջ օգտագործեց «սև արկղ» հասկացությունը, որը վերցված է համակարգային տեխնիկայից: [111]

[Կարևորագույն խնդիր է համակարգի համար ռեսուրսների հավասարաչափ (համարժեք) բաշխումը:] [Որում մուտքրերը պահանջները և աջակցությունն է: Ըստ այդմ էլ քաղաքական համակարգը որոշում է, թե ինչպես բաշխել իր ռեսուրսները: Իսկ ելքերը որոշումները և գործողությունները: Որոշումներ կարող են չընդունվել և ետ վերադարձվել: Գործողությունը կարող են առաջ բերել նոր պահանջներ:

  1. Եթե ռեսուրսները բավարար են պահանջմունքների բավարարման համար, ապա համակարգի գործունեությունը էական չէ: (Գրեթե գոյություն չունի)
  2. Եթե պահանջմունքները մեծ են ռեսուրսներից, առաջանում է քաոս: (Բնորոշ է անցումային շրջանին):]

[Իստոնը առաջարկեց ակտորների շերտ (լոբբիստական կազմակերպությունների և այլն) (D): Պահանջմունքները քաղաքական համակարգի համար «թարգմանում» է  D շերտը:]

 

«… Քաղաքական համակարգը կարելի է սահմանել որպես այն փոխգործակցությունների ամբողջություն, որոնց միջոցով արժեքները հեղինակավոր կերպով ներմուծվում են հասարակության մեջ, դա հենց այն է, ինչ տարբերում է քաղաքականը դրա հետ փոխգործակցող համակարգեր հետ: Քաղաքական համակարգի շրջապատը կարելի է բաժանել 2 մասի` ինտրասոցիետալ (ներհասարակական) և էքստրասոցիետալ (արտահասարակական):

Առաջինը կազմված է 3 համակարգերից, որոնք քաղաքական չեն համաձայն քաղաքական փոխգործակցության բնույթի մեր  սահմանումի: Ինտրասոցիետալ համակարգերը  ներառում են վարքի, հարաբերությունների, գաղափարների այնքան շատ տիպեր, ինչպես  տնտեսությունը, մշակույթը, սոցիալական կառուցվածքը, միջխմբային հարաբերությունները… Քաղաքական համակարգը շրջապատող մյուս մասը էքստրասոցիետալ է, ներառում է բոլոր համակարգերը, որոնք ներքին են հանդիսանում  այդ հասարակության հանդեպ: Դրանք հանդես են գալիս որպես միջազգային հանրության ֆունկցիոնալ բաղադրատարրեր, գերհամակարգ, որոնց տարրերից կարելի է համարել  կոնկրետ հասարակությունները: Մշակույթի միջնացիոնալ համակարգը էքստրասոցիետալ համակարգի օրինակ է:

Դ.Իստոն, «Քաղաքականության համակարգային վերլուծության կատեգորիաներ» [1:112]

Իստոնը գտնում էր, որ քաղաքական կյանքի համակարգային վերլուծությունը հիմնված է «միջավայրի մեջ սուզված համակարգի» թեզիսի  վրա, որը ենթարկվում է նրա կողմից  աջակցության, իսկ դա նշանակում է, որ համակարգի կենսագործունեության համար  հարկավոր է արձանգանքել: Արտաքին միջավայր հետ մշտական  կապ պահպանելով (որի գլխավոր   բաղադրիչների թվում է բնությունը, տնտեսությունը, մշակույթը, սոցիալական կառուցվածքը)` քաղաքական համակարգը կարգավորող մեխանիզմների օգնությամբ մշակում է պատասխան գործողություններ ներմուծվող ազդակների  հանդեպ` հարմարվելու համար գործառնման ներքին պայմաններին:

Իստոնի քաղաքական համակարգի տեսությունը հղված է այն բանին, որ քաղաքագիտությանը  «ճշգրիտ» գիտության բնույթ տրվի: Գիտնականին ոգեշնչող գերխնդիրը պարզեցված կարելի է ներկայացնել որպես փորձ ներկայացնելու  հասարակության կյանքի  քաղաքական կողմը`մշտական և փոփոխական գործոնների օգնությամբ: Դա հնարավորություն կտար կատարել քաղաքական գործընթացների համակարգչային մոդելավորում` օգտագործելով մարդու վարքի ուսումնասիրման սոցիոլոգիական և հոգեբանական պատկերացումները:

Իստոնի կողմից կիրառվող տերմինաբանությունը իր ձևով գործիքային («գործնական») լեզու է, որ հնարավորություն է տալիս աշխատելու այն տվյալների հետ, որոնք ստացվում են հասարակության բոլոր հայտնի տիպերի օգտագործման համար: [1:113]

Հիմնական կատեգորիաների` «մուտքերի» և «ելքերի»  առանձնացումը ըստ Իստոնի հարմարման մեխանիզմին հասնելու միայն առաջին քայլն էր, որը կազմում է ցանկացած քաղաքական համակարգի կենսունակության հիմքը և հասարակությանը հնարավորություն է տալիս գոյությունը պահպանել միջավայրի փոփոխվող  պահանջների դեպքում:  «Մուտքերը» համակարգի հետ հարաբերությամբ բոլոր արտաքին երևույթներն են, որոնք ազդում են նրա վրա, իսկ «ելքերը» որպես համակարգի գործունեության արդյունք իրենց հերթին ազդում են շրջապատի վրա: Իստոնը գտնում էր, որ «ելքի» և «մուտքի» ցանկացած խմբի գործոնների համար պետք է մշակվի ինքնուրույն կոնցպցիա, որը ցույց կտա այդ փոփոխականների ազդեցությունը քաղաքական համակարգի վրա:[1:114]

Համակարգի գործառնման գործընթացը Իստոնը ներկայացնում է որպես 3 տարրերի`«մուտքեր», «կոնվերսիա» և «ելքեր» փոխգործակցության գործընթաց: «Մուտքերը» պահանջարկներն ու աջակցությունն են, ըստ որի մշակվում են «ելքերը»` որոշումները գործողությունները: Այստեղ մեծ դեր ունի նաև հակադարձ կապը:

 

 

  1. Քաղաքական համակարգի էությունը (Գ.Ալմոնդ, Կ.Դոյչ)

Պարսոնսի և Իստոնի հետազոտություններից հետո  «սև արկղ» այդպես էլ մնաց անբացատրելի: Սակայն քաղաքական իշխանությունը դադարեցին  նույնացնել  պետական կամ նրա առանձին ինստիտուտների իշխանության հետ, ընդունել որպես ամբողջական, սկզբունքորեն անճանաչելի էություն: Սակայն իշխանության բուն ֆունկցիոնալ կառույցները և իշխանական հարաբերությունները առաջվա պես բնութագրվում էին  միայն ընդհանուր պլանով:  Նման ոչ կոնկրետությունը մասամբ հաղթահարվեց Ալմոնդի (1911-2002) կողմից, ում մոտեցումը տարբերվում էր Պարսոնսի և Իստոնի մոտեցումից: [1:114]

Ալմոնդը հետ պատերազմյան 4 տասնամյակների ընթացքում այլ մոտեցում է ձևավորել:

Նա ուշադրություն կենտրոնացնում  է  միջավայրի հետ քաղաքական համակարգի կապերի վրա, այլ ոչ թե (ինչպես Իստոնը)  նրա բուն  կառուցվածքային տարրերի վրա: Այս կոնցեպցիայի համար  հիմնարար է դեր  հասկացությունը (ինստիտուտի, կազմակերպության, խմբի փոխարեն): Հենց դերից են կախված  ֆորմալ և ոչ ֆորմալ փոխգործակցությունների պարունակությունը, որոնք մշակում են  հասարակության քաղաքական մշակույթը, որը Ալմոնդը  վճռորոշ էր համարում իշխանական հարաբերությունների ողջ կոմպլեքսի  զարգացման համար: Ալմոնդն է հեղինակել նաև «ելքային» և «մուտքային» հոսքերի բնութագրումը, որը որոշում է քաղաքական համակարգի դերը սոցիալական միջավայրում: [1:115]

Նա գտնում է, որ գլխավորը գործառնման նպատակային բնույթը չէ (այսինքն իշխանական արժեքների տարածումը), այլ հարկադրանքի լեգիտիմացման ապահովումը, որը հղված է իշխանության և հասարակության  ստաբիլացմանը: Նա հաշվի էր առնում ոչ միայն ինստիտուցիոնալ, այլև  ոչ ֆորմալ կառոյցները: Իսկ այդ ամենը  ընդհանրացնել հնարավոր է միայն քաղաքական մշակույթի միջոցով, ինչը նրա քաղաքական համակարգում  կենտրոնական դիրքում էր [2:232 ] Ըստ Ալմոնդի. «քաղաքական համակարգը կազմված է միմյանց հետ փոխգործակցող դերերից, կառույցներից, ենթահամակարգերից և դրանց հիմքում ընկած մշակույթից»: Ուստի քաաքական համակարգի թուլացումը տեղի է ունենում քաղաքացիների սոցիալիզացիան, քաղաքական մշակույթի վերարտադրությունը ապահովող ինստիտուտների թուլացման արդյունքում: [2:233]

Ալմոնդը հասարակության գլխավոր ինտեգրացնող սկիզբը  ոչ թե ինստիտուցիոնալացված իշխանական հարաբերություններում է տեսնում, այլ քաղաքական մշակույթի մեջ, այսինքն մարդկանց և նրանց խմբերի տեսանկյուններում և դիրքորոշումներում  քաղաքական համակարգի և նրա տարբեր բաղադրիչների հետ, իրենց դերերի մասին կարծիքները: «Ընդհանուր» քաղաքական համակարգի հարաբերության կողմնորոշման պլանում նրանք կարող են սահմանվել որպես հայրենասիրություն կամ ազգի («մեծ», «փոքր», «ուժեղ», «թույլ») կամ քաղաքականության («դեմոկրատկան», «սահմանադրական», «սոցիալիստական») գնահատման անտարբերություն: Դրանից բացի Ալմոնդը առանձնացնում է մարդու հրահանգը  կապված «ինքն իրեն», այսինքն որպես ակտոր համակարգի մեջ, անձական  քաղաքական պարտականությունների նորմերի պարունակությունը և որակը, քաղաքական համակարգի հանդեպ անձնական հարաբերությունների զգացումը:

Ալմոնդը քաղաքական համակարգի կազմում առաձնացնում է 3 մեծ դասեր.

  1. հատուկ դերեր կամ կառույցներ` օրենսդիր, գործադիր մարմիններ, բյուրակրատիա,
  2. դերային պարտականություններ` միապետներ, օրենսդիրներ, ադմինիստրատորներ,

3.կոնկրետ հասարական քաղաքականություն, որոշումներ (կամ դրանք ծնող իրավիճակներ): Այս կառույցները, պարտականությունները և որոշումները կարող են ավելի լայն դասակարգվել` հանգելով այն բանից, թե արդյոք քաղաքական գործընթացների մեջ («մուտքերում») կամ ադմինիստրատիվ գործընթացների մեջ («ելքերում») ներառված են:

 

Նշված գիտնականների մշակած համակարգային մոտեցումը  կարևոր մեթոդաբանական դեր է խաղում ժամանակակից գիտական տեսության մեջ: Համակարգ հասկացությունը հնարավորություն է տալիս դիտարկել քաղաքական կյանքը որպես մարդկանց վարքի ամբողջական պատկեր, իսկ մյուս կողմից` միջնորդավորում է  քաղաքականության փոխգործակցությունը  դրա միջավայրի հետ: [1:115] Այդ ձևով մեկնաբանված  քաղաքական համակարգը հնարավորություն է տալիս գտնել հասարակության ստաբիլ (հավասարակշիռ) կարգավիճակը, հարմարվելը ներքին և արտաքին ազդեցություններին:

Քաղաքական համակարգի բազմաչափությունը պայմանավորված է նրա խիստ տերմինաբանական և գործնական սահմանման բարդ խնդիրով: Քաղաքական համակարգի հասկացության ժամանակակից մեկնաբանությունը տարբերվում է կոնցեպցիաների մեծ բազմազանությամբ, նշված են շուրջ 20 ձևակերպումներ, որոնք հավաքնում են ունիվերսալացման:

Կառուցվածքագործառնական մոտեցման կողմնակիցները ուշադրությունը կենտրոնացնում են  քաղաքական իշխանության և ողջ քաղաքական համակարգի պահպանման և զարգացման համապատասխան գործառույթների տարանջատման հիմնական տարրերի դասակարգման վրա:

Ինստիտուցիոնալ մոտեցման կողմնակիցները այդ համակարգը դիտարկում են առավելապես ինստիտուտների ամբողջականության վերլուծության դիրքերից, որոնք մասնակցում են  քաղաքական որոշումների ընդունման գործընթացին:

Էլիտար ուղղության կողմակիցները նախևառաջ նպատակամղված են  տնտեսական և կառավարական էլիտայի դերերի բացահայտմանը: Նրանք մեծ ուշադրութուն են դարձնոմ քաղաքական լիդերների, կուսակցական գործառույթների, բյուրոկրատական ապարատի, ոչ ֆորմալ խմբավորումների հետազոտմանը: [1:116]

Այսպիսով քաղաքական համակարգը օբյեկտիվ գոյություն ունեցող իրականություն է:  Քաղաքական ոլորտը իր փոխգործակցության ամբողջության և բազմազանության մեջ, քաղաքական իշխանության առումով հասարակական հարաբերությունների ամբողջություն է, որը չի կարող  հանգեցվել  քաղաքական ակտորների գործողությունների պարզ միագումարին: Առաջանում են հարցեր քաղաքական համակարգի  կարևորության առումով: Ինչպես նշում է Պարսոնսը, գլխավոր խնդիրը, որ լուծում է քաղաքական համակարգը նպատակների ձևակերպման մեջ է, որոնք անհրաժեշտ են սոցիումի գործառնման համար: Իսկ դրան ենթակա են զարգացման ընթացքում առաջացող հասարակական փոխգործակցության նոր նորմերի սոցիալական ինտեգրացման և լեգիտիմացման հարցերը: [1:117]

Բայց ամեն դեպքում ինչպես Պարսոնսը, այնպես էլ Կարլ Դոյչը (1912-1992) քաղաքական համակարգը դիտարկում են որպես «սև արկղ»` չենթարկելով հատուկ վերլուծության: Այլ հեղինակներ, ինչպես Իստոնը, Ալմոնդը, Ջ.Բինգեմ Պաուելը (ծնվ. 1942), Դեյվիդ Ապտերը (ծնվ. 1924) իրենց կոնցեպցիաներում ներառում են «ելքերի» վրա պահանջարկների ձևակերպում, թեպետ այդ հարցին տարբեր կերպ են մոտենում: [1:118]

 

Քաղաքական համակարգի մեկնաբանման սկզբունքային  այլ մոտեցում առաջարկեց Կ.Դոյչը` մշակելով իր ինֆորմացիոնկիբերնետիկական մոդելը:  Իր «Ղեկավարման նյարդեր. քաղաքական հաղորդակցության և վերահսկման մոդելներ» (1963) աշխատության մեջ նա քաղաքական համակարգը դիտարկում էր, որ պես ինֆորմացիոն հոսքերի բարդ ամբողջություն, որոնք սահմանվում  էին այս կամ այն քաղաքական ագենտների մակարդակով, նրանց կողմից կատարվող դերերով, լուծվող խնդիրներով, վերամշակման գործընթացների յուրահատկությամբ, հաղորդագրության շղթայի փոխանցմամբ և պահպանմամբ, ինչպես նաև այլ պատճառներով և գործոններով: [2:223]

Դոյչը հանգում է այն բանից, որ քաղաքական համակարգը ինֆորմացիոն կապերի նպատակամղված կազմակերպման ամբողջություն է, որոնք վերջնական արդյունքում հղված են քաղաքական օբյեկտների ղեկավարմանը և նպատակային կարգավորմանը: Դրա հետ մեկտեղ նա տարբերակում է անձնական (պերսոնալ, ոչ ֆորմալ) հաղորդակցություն, կազմակերպության միջոցով իրականացվող (կառավարություն, կուսակցություն, լոբբիստական կառույցներ)  հաղորդակցություն և հատուկ կառույցների` տպագիր և էլեկտրոնային ԶԼՄ-ների  միջով ընթացող հաղորդակցություն: Նման ինֆորմացիոն-հաղորդակցական գործընթացների փոխգործակցության սխեման նա բաժանում է 4 հիմնական մասերի:

 

 

 

Ամենից ընդհանուր կերպով համակարգային տարրերի ամբողջությունը ցույց է տալիս, թե ինչպես ինֆորմացիոն-հաղորդակցական գործընթացները հաջորդաբար տարբերակվում են` նպատակ ունենալով իրականացնելու պետական իշխանության հիմնարար գործառույթները:

Առաջին փուլում ձևակերպվում է  տվյալների հատվածը, որը կերտվում է իշխանության ինստիտուտների ինֆորմացման (ներքին և արտաքին, կառավարական և հասարակական, պաշտոնական և ագենտուրային` լրտեսական) աղբյուրների օգտագործմամբ, հաղորդագրություններ, որոնք խիստ կապված չեն պետական քաղաքականության նպատակների հետագա ձևակերպման հետ:

Երկրորդ փուլը տվյալների վերամշակմանն է հղված, այն իր մեջ ներառում է ստացված հաղորդագրության համադրությունը պետության գերիշխող արժեքների, նորմերի և կարծրատիպերի հետ` ներդրված իրավիճակով, կառավարող շրջանակների նախընտրություններով, ինչպես նաև կառավարական օղակներում արդեն իսկ առկա  «հին» ինֆորմացիայով:

Ապա այդ ընտրված ինֆորմացիան հիմք է դառնում որոշումների ընդունման համար համակարգի ընթացիկ կարգավիճակի կարգավորման նպատակով, իր հերթին, վերջնական փուլում ապահովում են դրանք  առաջադրված նպատակների իրականացումը:

Ստացված արդյունքները որպես «նոր» ինֆորմացիա հակադարձ կապի մեխանիզմներով անցնում են առաջին հատված` համակարգը տանելով հաջորդ շրջապտույտի: [2:234]

[1] Ի դեպ` կիբերնետիկայի հետազոտության օբյեկտը այսպես կոչված կիբերնետիկական համակարգերն են, որոնք իրենցից ներկայացնում են բազում փոխկապակցված տարրեր, որոնք ունակ են ընդունել, մտապահել, վերահղկել ինֆորմացիան, ինչպես նաև փոխանակվել դրանով: Իսկ տվյալ տարրերի նյութական բնույթի չի կարևորվում:

[2] Հարավ-արևելյան Ասիայի երկրների ասոցիացիա

[3] «Քաղաքական վերլուծության բառարանում» նշվում է, որ այս կատեգորիայի  միջոցով հետազոքտությունը հնարավորություն է տալիս զարգացնելու  արդյունավետ տեսական մոտեցումներ: Մեծ հնարավորություն է բացվում քաղաքական հետազոտություններում ժամանակ այլ գիտությունների ընդհանուր համակարգերի տեսությունից օգտվելու համար:

Политический режим

                                   images (1)

·         Методы государственного управления в структуре политического режима

·         Сущность и особенности политического режима

·         Демократический политический режим

·         Тоталитарный режим

·         Авторитарный режим

  • Соотношение политической системы и политического режима в современной России
  • Политический режим В.Путина
  • Демократические тенденции в политическом режиме современной России
  • Недемократические тенденции в политическом режиме современной России

 

 

 

 

 

 

 

 

\

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1.      Сущность и особенности политического режима

Важнейшей характеристикой полити­ческой системы является политичес­кий режим. Как показал практический опыт, наиболее адекватным способом отображения политического режима является второй подход, даю­щий возможность сопоставлять официальные и реальные нормы по­ведения субъектов в сфере власти, отражать реальное состояние дел в области прав и свобод, выяснять, какие группы контролируют про­цесс принятия решений, и т.д. При социологическом подходе в каче­стве агентов власти рассматриваются не только правительство или официальные структуры, но и те, подчас не обладающие формаль­ным статусом группировки, которые реально влияют на принятие решений. В качестве определенной характеристики правления при этом может рассматриваться и деятельность оппозиции, а также другие, в том числе антисистемные, компоненты политики.

Ориентируясь именно на реальное отражение процесса отправле­ния политической и государственной власти, политический режим можно охарактеризовать как совокупность наиболее типичных методов функци­онирования основных институтов власти, используемых ими ресурсов и способов принуждения, которые оформляют и структурируют реальный процесс взаимодействия государства и общества. Как подчеркивают Г. Доннел и Ф. Шмиттер, режим – это совокупность явных или скры­тых структур, «которые определяют формы и каналы доступа к веду­щим правительственным постам, а также характеристики деятелей, …используемые ими ресурсы и стратегии…». В этом смысле когда говорят о политическом режиме, то имеют в виду не норма­тивные, задаваемые, к примеру, идеальными целями того или иного класса, а реальные средства и методы осуществления публичной по­литики в конкретном обществе.

Такое понимание политического режима показывает, что он фор­мируется и развивается под влиянием значительно более широкого круга факторов, нежели политическая система. Причем облик правя­щего режима зачастую определяется не только и даже не столько макрофакторами, скажем, социальной структурой общества, его нрав­ственно-этическими традициями и т.п., но и значительно более час­тными параметрами и обстоятельствами, а именно: межгрупповыми отношениями внутри правящей элиты, внутри- или внешнеполити­ческой ситуацией, характером международной поддержки власти, личностными качествами политических деятелей и т.д.

В то же время большинство режимов в качестве одного из наибо­лее распространенных средств укрепления собственных позиций вы­бирает популизм. Так называется тот тип политики, который основы­вается на постоянном выдвижении властями необоснованных обе­щаний гражданам, на использовании демагогических лозунгов, методов заигрывания с обществом ради роста популярности лиде­ров.

Однако независимо от того, режим какого типа складывается в той или иной конкретной стране или какой политический курс пред­лагается стране, вся деятельность властей в конечном счете подчиняется целям сохранения стабильности контролируемых ими полити­ческих порядков в стране. [1]

Чаще всего выделяют следующие типы политических режимов: демократический, авторитарный,  тоталитарный. Выделяют и другие типы: либеральный, олигархический, монократию, тиранию, демократический авторитаризм, авторитарную демократию, управляемую демократию и т.п.

Одно из наиболее часто используемых противопоставлений — авторитаризм и демократия. По сути дела речь идет о широте участия граждан в осуществлении политической власти: от плебисцитарной демократии, когда все важные решения принимаются прямым волеизъявлением народа, до монократии (власти одного).[2]

2.      Методы государственного управления в структуре политического режима

Вопрос о методах государственного управления, как средствах достижения правителями своих политических целей, всегда интересовал ученых философов и социальных мыслителей. Телеологические максимы типа цель оправдывает средства’ обосновывались и отцом инквизиции И. Лойолой, и флорентийским госсекретарем Н. Макиавелли. В истории политики для того, чтобы обеспечить процесс властвования над народом и управления государством, в ход нередко пускались самые разные инструменты: от религиозных проповедей до массового геноцида. Если попытаться кратко определить понятие методов государственного управления, то они представляют собой, во-первых, средства осуществления государственных целей и управленческих решений, во-вторых, способы поддержания стабильности политической системы и воспроизводства институционального порядка в обществе и, в-третьих, инструменты мобилизации ресурсов и руководства людьми. Исторический опыт политического развития подводит к выводу о том, что существует два базовых типа методов государственного управления: убеждение, опирающееся в основном на манипулирование механизмами сознания и установками поведения граждан, и принуждение, в целом основывающееся на использовании силы, а то и крайних форм насилия. Эти два ‘идеальных типа’ образуют двухполюсную шкалу ‘принуждение — убеждение’, на которой располагаются все промежуточные оттенки применения инструментов руководства людьми со стороны государственной администрации. Кроме того, на базе этих двух архетипов возможна масса комбинаций различных приемов и методов в государственном управлении в зависимости от политического режима той или иной страны.

Рассмотрим последовательно и в соответствии с этой ‘шкалой’ основные методы государственного управления. Во-первых, пожалуй, наиболее радикальным приемом управления является открытое насилие и применение карательно-силовых средств. Когда-то на начальных этапах политической истории человечества этот метод ‘воздействия на тело’ (по выражению М. Фуко) был одним из доминирующих. Например, этот метод активно использовался в восточных деспотиях, захватывавших новые территории и вплоть до полного уничтожения притеснявших при помощи грубой силы их население (монголо-татарская империя Чингизидов и другие). На современном же этапе инструменты насилия преобладали в основном в тоталитарных государствах, как, к примеру, в фашистской Германии и СССР в 30-е годы или в Кампучии в 70-е годы нынешнего века. Во-вторых, возможно такое применение принудительной мобилизации и административной регламентации населения, когда органы государства обходятся и без регулярного насилия и открытого террора. При этом в качестве опоры используется вполне реальная угроза использования административных санкций со стороны государства (например, в ряде арабских и африканских авторитарных режимов, а при определенных кризисных ситуациях и в условиях переходных обществ становящейся демократии).

В-третьих, одним из главных методов современного государственного управления выступает правовое регулирование на базе законодательных норм и судебно-арбитражиой системы. Конечно же, данные методы используются прежде всего в правовых государствах, где норма закона становится основным регулятором жизни граждан. В-четвертых, эффективным методом управления в условиях стабильного общества является систематическое социально-политическое маневрирование, включающее в себя инструменты компромиссов между правящей и оппозиционными группировками, уступки и повороты в социальной и экономической политике, связанные с перегруппировкой сил и перераспределением ресурсов. Например, в случае, если консервативная модель политики правительства не дает ожидаемых результатов, то последнее может усилить социальные программы и перебросить на их осуществление определенные ресурсы. И наконец, пятым основным средством управления можно назвать идейно-политическое манипулирование, действующее в ‘мягких’ формах на механизмы сознания и установки поведения граждан, то есть прежде всего на ‘голову’ людей, в отличие от грубой силы, действующей на их ‘тело’. На ранних этапах государственного развития подобную роль инструмента идейно-политического и морального воздействия на массы выполняла религиозная проповедь. Сегодня же на первый план выдвигаются средства идейно-политического и социально-психологического манипулирования со стороны ‘масс-медиа’. Средства телекоммуникаций и массовой информации (СМИ) в конце XX века стали приоритетным и эффективным инструментом манипулирования народными массами, играя в особенности заметную роль в структуре демократических режимов Запада.

Конечно, не следует забывать о том, что в структуре средств и методов практически каждого государства имеется весь арсенал упомянутых выше инструментов в той или иной пропорции и комбинации, которые используются в зависимости от конкретной ситуации (кризис, война и так далее), типа режима и фазы его становления, воспроизводства или трансформации.[3]

 

3.      Демократический политический режим

 

Понятие “демократия” (от греч. demos — народ и kratos — власть) означает народовластие, власть народа. Однако ситуация, при которой весь народ осуществлял бы политическое властво­вание, т.е. непосредственная демократия, — это лишь идеал. Реальная демократия есть власть людей, избранных народом. Она называется представительной демократией. Это обстоятельство следует иметь в виду при рассмотрении демократического политического режима.

Данный режим характеризуется следующими чертами.

  1. Источником власти в демократическом государстве явля­ется народ. Он избирает своих представителей, наделяя их правом решать любой вопрос, опираясь на собственное мнение. Если избранники оказываются не теми, кого хотели бы видеть в органах власти избиратели, то положение можно исправить только при следующем голосовании. Закон в условиях демократии защищает не только граждан от произвола власти, но и власть от граждан. Ошибки депутата (если при этом он не нарушил закона) или потеря им авторитета не являются поводом для его отзыва.
  2. Политическая власть имеет в условиях демократии легитимный характер и осуществляется в соответствии с принятыми законами. Действуя в рамках законов, государство наделяет вместе с тем граждан широчайшими возможностями реализации своих интересов и потребностей. Для демократического политического режима характерен принцип — разрешено все, что не запрещено законом. Поэтому в демократических странах столь широкой является хозяйственная инициатива граждан во всех отраслях экономики, инициатива создания всевозможных объединений,, организаций, фондов и т.д., что само по себе свидетельствует о высокой степени развития гражданского общества.
  3. Для демократического режима характерно разделение властей. Это означает отделение друг от друга законодательной, исполнительной и судебной власти. Высший законодательный орган страны — парламент наделен исключительным правом издавать законы. В известном смысле этот орган власти имеет верховенствующую роль, и, следовательно, существует потенци­альная опасность чрезмерной концентрации в нем политической власти. Поэтому в условиях демократического политического режима три ветви политической власти уравновешивают друг друга. В частности, высшая исполнительная власть (президент, правительство) имеет право законодательной, бюджетной, кадро­вой инициативы. Президент имеет право вето на решения, прини­маемые законодательными органами. Высший судебный орган наделен правом определять соответствие издаваемых законов конституции государства.
  4. Демократический режим характеризуется правом народа влиять на выработку политических решений. Это влияние проявляется в форме предложения или критики в средствах массовой информации, в демонстрациях или лоббистской деятель­ности, в участии в предвыборных кампаниях. Политическое участие народа в выработке принимаемых решений гарантируется конституцией.
  5. Важной характеристикой демократического политиче­ского режима является политический плюрализм, предполагающий возможность образования двух- или многопартийной системы, соревновательность политических партий и их влияние на народ, а также существование на законных основаниях политической оппозиции, как в парламенте, так и вне его. Осуществляя свою миссию, оппозиция выступает с критикой органов власти. Она выдвигает альтернативную программу. Оппозиция контролирует власть через деятельность своих фракций и блоков в парламентах, в своих средствах информации и печати.
  6. И наконец, демократический политический режим харак­теризуется высокой степенью реализации прав человека. К ним относятся нормы, правила и принципы взаимоотношений госу­дарства и граждан. Проблемы прав человека находятся в центре внимания мировой общественности. Действует около 50 поли­тико-правовых документов, которые провозглашают права человека и закрепляют их юридически. Среди них Всеобщая Декларация прав человека, принятая Генеральной Ассамблеей ООН 10 декабря 1948 года. Европейская конвенция о защите прав человека и основных свобод (1950 г.), Африканская хартия прав человека и народов (1984 г.), Конвенция против пыток и других жестоких, бесчеловечных и унижающих достоинство видов обращения и наказания (1984 г.), Парижская хартия для новой Европы (1990 г.). Правовые нормы, права и свободы человека провозглашены в этих и других документах.[4]

4.      Тоталитарный режим

Тоталитарный режим характеризуется абсолютным контро­лем государства над всеми областями общественной жизни, пол­ным подчинением человека политической власти и господству­ющей идеологии.

В каждой из стран, в которых возникал и развивался политический тоталитарный режим, он имел свои особенности. Вместе с тем есть общие черты, которые характерны для всех форм тоталитаризма и отражают его сущность. К ним относятся следующие.

  1. Высокая концентрация власти, гипертрофия аппарата власти, ее проникновение во все поры жизни общества. В тотали­тарном сознании проблемы “власть и общество” не существует:

власть и народ мыслятся как единое, неразделимое целое. Актуальными становятся совсем другие проблемы, а именно: власть и народ в борьбе против внутренних врагов, власть и народ — против враждебного внешнего окружения. Как это ни парадоксально, но в условиях тоталитаризма народ, реально Отрешенный от власти, верит, что власть выражает интересы глубже и полнее, чем он сам смог бы это сделать.

  1. Для тоталитарных режимов характерна однопартийность. Существует единственная правящая партия, во главе которой стоит харизматический лидер. Сеть партийных ячеек этой партии пронизывает все производственно-организационные структуры общества, направляя их деятельность и осуществляя контроль.
  2. Идеологизация всей жизни общества. В основе тотали­тарной идеологии — рассмотрение истории как закономерного движения к определенной цели (мировое господство, построение коммунизма и др.), которая оправдывает все средства. Данная идеология включает серию мифов (о руководящей роли рабочего класса, о превосходстве арийской расы и т.п.), которые отражают силу магических символов. Тоталитарное общество предпри­нимает широчайшие усилия для идеологической обработки населения.
  3. Тоталитаризм характеризуется монополией, власти на информацию, полным контролем за средствами массовой инфор­мации. Вся информация имеет одностороннюю направленность -прославление существующего строя, его достижений. С помощью средств массовой информации решается задача подъема энту­зиазма масс для выполнения целей, которые ставит тоталитарный режим.
  4. Монополия государства на использование всех средств ведения вооруженной борьбы. Армия, полиция, все другие силовые структуры находятся в исключительном подчинении центру политической власти.
  5. Существование отработанной системы всеобщего контроля за поведением людей, системы насилия. Для этих целей создаются трудовые и концентрационные лагеря, гетто, где применяются тяжелый труд, пытки людей, подавление их воли к сопро­тивлению, происходят массовые убийства ни в чем неповинных людей. Так, в СССР была создана целая сеть лагерей — ГУЛАГ. До 1941г. в нее входило 53 концентрационных лагеря, 425испра-вительно-трудовых колоний и 50 лагерей для несовершенно­летних. За годы существования этих лагерей в них погибло более 40 млн. человек. В тоталитарном обществе действует тщательно разработанный репрессивный аппарат. С его помощью насажда­ются страх за личную судьбу и членов семьи, подозрительность и доносы, поощряются анонимки. Делается все для того, чтобы в стране не возникало инакомыслия и оппозиции. С помощью силовых и карательных органов государство контролирует жизнь и поведение населения.
  6. Как общее для всех тоталитарных режимов следует отметить то, что они функционируют в соответствии с прин­ципом — “запрещено все, кроме того, что приказано властью”.[5]

Руководствуясь этим принципом, общество осуществляет воспи­тание человека. Тоталитаризму нужна в высшей мере скромная личность, скромная во всем: в желаниях, в одежде, поведении. Культивируется стремление не выделяться, быть как все. Подав­ляется проявление индивидуальности, оригинальности в сужде­ниях; широкое распространение получают доносительство, угод­ничество, лицемерие.

Таковы основные общие черты тоталитарных политических режимов, что и дает основание для объединения их в одну группу.

Вместе с тем есть и специфические черты, позволяющие выделить в данной группе несколько разновидностей тотали­таризма, известных истории. Это коммунистический тотали­таризм, фашизм и национал-социализм.

Коммунистический тоталитаризм наиболее полно отражает характерные черты режима. Здесь все, включая экономическую жизнь, охвачено тотальным контролем. Частная собственность ликвидируется, а следовательно, уничтожается всякая основа индивидуализма и автономии членов общества.

Тоталитаризм второго типа — это фашизм. Странами, где впервые возникли фашистские организации, были Германия и Италия. Фашизм в Италии был установлен в 1922 г. Для итальянского фашизма характерным было стремление к возрождению великой Римской империи.

Тоталитарный политический режим фашистского типа характеризуется воинственным антидемократизмом, расизмом и шовинизмом. Фашизм основывался на необходимости сильной, беспощадной власти, которая держится на всеобщем господстве авторитарной партии, на культе вождя.

Национал-социализм — третья разновидность тоталитарных политических режимов. Он утвердился в Германии в 1933 г., вобрав в себя черты как фашизма, так и коммунистического тотали­таризма. Вместе с тем отличался от них по целям и социальным приоритетам. Целью национал-социализма было господство арийской расы, высшей нацией провозглашалась германская.

Изучение общих черт тоталитарных политических режимов и особенностей различных их форм, несомненно, делает более доступным понимание условий и путей возникновения тотали­тарных режимов, принесших столько горя человечеству. Тота­литарные режимы существенно затормозили прогресс эконо­мического и социального развития в странах, где эти режимы были господствующими. Изучение данного вопроса привлекало многих выдающихся ученых — политологов, экономистов, историков, психологов, социологов и др. В развитие его большой вклад внесли работы Ф. Хайека “Дорога к рабству” (1944 г.), X. Арендт “Истоки тоталитаризма” (1951 г.), К. Фридрихса и 3. Бжезинского “Тотальная диктатура и демократия”, Р. Арона “Демократия и тоталитаризм” (1958 г.) и др. Практически все исследователи приходят к выводу, что предпосылки тоталитаризма многообразны и проистекают из разных сфер общественной жизни: хозяй­ственной, политической, социальной. В их основе — мировоз­зренческие предпосылки и психологические факторы. И что особенно важно, в каждой из стран, в которых возник тота­литарный политический режим, наряду с общими предпосылками (характерными для всех тоталитарных стран), имелись и свои, специфические, характерные лишь для данной страны.[6]

Во всем многообразии причин и условий появления тота­литарных политических режимов главную роль, как показывает история, играет глубокая кризисная ситуация, в которой оказы­вается экономика, да и вся общественная жизнь государства. Так было в Германии накануне прихода к власти Гитлера. В СССР тоталитаризм “стартовал” также в условиях глубокого кризиса. В числе основных условий возникновения тоталитаризма многие исследователи называют вступление общества в индустриальную стадию, когда резко возросли возможности средств массовой информации, способствующих всеобщей идеологизации общества и установлению всестороннего контроля над личностью. Эта стадия породила монополизацию экономики и одновременно усиление государственной власти, ее регулирующих и контроль­ных функций. Индустриальная стадия способствовала появлению мировоззренческой предпосылки тоталитаризма, а именно форми­рованию коллективистского мировоззрения, сознания, основан­ного на превосходстве коллективного над индивидуальным. И наконец, важную роль играли политические условия, к которым относятся появление новой массовой партии, резкое усиление роли государства, развитие разного рода тоталитарных движений.[7]

5.      Авторитарный режим

Авторитарный (от лат. autoritas — власть) режим — государственно-политическое устройство общества, основу кото­рого составляет диктатура одного лица или группы. При этом, однако, государственный контроль не распространяется на внеполитические сферы: экономику, культуру, религию и т.д.

Исторический опыт показывает, что авторитарный режим возникает, как правило, в странах, где происходит смена обще­ственного строя, сопровождающаяся резкой поляризацией поли­тических сил; в странах, где наблюдаются длительные эконо­мические и политические кризисы, преодоление которых демо­кратическими средствами становится невозможным. Поскольку такие ситуации в развитии мирового сообщества — явление весьма частое, то очевидно, что авторитаризм относится к достаточно распространенным политическим режимам. Много примеров авторитарного режима знают и история, и современность. В частности, во второй половине XX века авторитарные режимы возникли в ряде освободившихся от колониализма стран Азии, Африки и Латинской Америки. В СССР после 1953 года начина­ется превращение тоталитарного режима в авторитарный.

Чрезвычайные условия, в которых “стартует” авторитарный политический режим, определяют и основную выдвигаемую им цель — навести в стране порядок, обеспечить нормальные условия жизни общества. Данная цель, в свою очередь, определяет средства ее достижения (прежде всего это концентрация политической вла­сти в едином центре принятия решений), а также возможности и состояние всех сфер общественной жизни и всех социальных слоев.

Поскольку конкретные условия возникновения авторитар­ных режимов различны, постольку каждый из них имеет свои отличительные характеристики. В нашу задачу входит, так же как и при изучении демократического и тоталитарного режимов, выделить общие черты, присущие всем авторитарным режимам, и специфические особенности, позволяющие говорить о различных типах авторитаризма. Кроме того, необходимо рассмотреть отличие авторитаризма от тоталитаризма.[8]

К общим чертам авторитарных политических режимов относятся следующие.

  1. Отчуждение народа от власти. Ее носителем является либо один человек, либо группа. Это могут быть харизматический лидер, монарх, военная хунта, деспотические и диктаторские режимы, популистские системы и др. Им принадлежит неограниченная и неконтролируемая обществом власть. Авторитарное общество порождает глубокую пропасть между народом и политической властью. Возведения мостов через эту пропасть избегают и государство, и народ.
  2. Отсутствие единой идеологии. Авторитарные лидеры (в отличие от тоталитарных) не оправдывают свои поступки стремлением к высоким целям, например преобразовать мир. Они просто констатируют, что общество находится на самом краю пропасти, и берут на себя задачу спасти его, после чего, по их утверждению, они готовы отдать власть.
  3. Опори на силу, достаточную, чтобы в случае необходи­мости заставить население повиноваться. Однако данный режим не прибегает к массовым репрессиям, как это происходит при тоталитаризме. Более того, данный режим может пользоваться популярностью у народных масс, особенно если положительные результаты его активности становятся вполне очевидными.
  4. Монополизация политики. Вся политическая деятельность становится исключительной функцией политической власти. Соответственно запрещены все иные субъекты политики: поли­тическая оппозиция, политические партии и другие общественные организации. В отдельных случаях при авторитаризме допускается ограниченное число профсоюзов и политических партий, но они действуют под строгим контролем власти.
  5. Отказ от полного, тотального контроля над обществом. Авторитарный режим в своем, наиболее развитом виде основан на принципе — “разрешено все, кроме политики”. Власть отказы­вается от нереальных претензий на всеобщий контроль и оставляет под своим полным контролем лишь несколько зон: собственную безопасность, национальную оборону, общественный порядок, внешнюю политику. Кроме того, политическая власть активно вмешивается в организацию социального обеспечения и выра­ботку общей стратегии развития. Экономика, культура, религия, частная жизнь остаются вне государственного контроля.
  6. Формирование правящей элиты не демократическим путем, а посредством назначения сверху. В результате окружение автори­тарного лидера подбирается на основе личных симпатий и предан­ности вождю, а не в соответствии с деловыми качествами и способ­ностями.

Таковы общие черты, присущие всем авторитарным режимам.

Однако эти режимы имеют и специфические черты, в соот­ветствии с которыми проводится их дифференциация и типология.[9]

Приведем типологию авторитарных режимов, предложен­ную известным польским политологом Е. Вятром.

  1. Военное правление. Власть захватывают военные. Полити­ческая деятельность либо вообще запрещается, либо резко огра­ничивается. Так, с приходом к власти в Чили военной хунты во главе с Пиночетом все партии были запрещены. Примером авторитарного режима данного типа, который хотя и допускал существование политических партий, но при этом их деятельность ограничивал, является Польша при маршале Пилсудском.
  2. Теократический авторитарный режим. Этот тип означает сосредоточение политической власти в руках фанатичного религи­озного клана. Такой режим установился в Иране после революции 1979 г. Правда, по сумме характеристик теократический режим весьма похож на тоталитарный.
  3. Персонифицированный режим, когда власть принадлежит политическому лидеру без сильных институтов власти (кроме полиции). Такие режимы крайне недолговечны, ибо не позволяют лидеру находиться у власти достаточно продолжительное время.
  4. Монархические авторитарные режимы. Существуют в Иордании, Марокко, Саудовской Аравии и др.
  5. Неоавторитарные режимы отличаются попущением мас­совых партий (например, в Мексике), существованием оппози­ции, выборов. Однако результаты выборов фальсифицируются.

Изучив три основных вида политических режимов: демо­кратический, тоталитарный и авторитарный, — можно ответить достаточно полно на вопрос, чем отличается авторитарный режим от тоталитарного.

Во-первых, одно из различий связано с пониманием цели, исторического назначения режима. Тоталитаризм связан, как Правило, с утопической идеей. Например, “третий рейх” намере­вался существовать тысячу лет. Советская коммунистическая система полагала, что она будет вечна. Авторитарные же режимы не ставят задач коренного, революционного переустройства общества. Как уже было отмечено, их цель — выполнить конкрет­ную задачу, а именно вывести страну из тупика. Например, когда в итоге 20 лет авторитарного режима Пиночета страна была выве­дена из экономического кризиса, хунта во главе с Пиночетом не препятствовала проведению всеобщих выборов главы государства и парламента.

Во-вторых, если в тоталитарном обществе устанавливаются всеобщий контроль и насилие, то авторитаризм предполагает наличие сфер общественной жизни, недоступных государствен­ному контролю. Принцип тоталитарного общества — “разрешено то, что приказано властью”, а авторитарного — “разрешено то, что не имеет отношения к политике”.

В-третьих, в тоталитарном обществе существует системати­ческий террор по отношению к противникам, а в авторитарном обществе проводится тактика избирательного террора, направленного на предотвращение возникновения оппозиции.

В-четвертых, в тоталитарном обществе от власти требуется всемогущество, а от людей — послушание и скромность. При авторитаризме от власти требуется компетентность, а от людей послушание и профессионализм.[10]

 

6.Соотношение политической системы и политического режима в современной России

 

Современная российская политическая система определяется Конституцией 1993 г. Несмотря на наличие в Основном Законе страны положений, дающих право

характеризовать ее как демократическую, в реальной действительности политическая система России во многом не отвечает общепринятым критериям демократии, важнейшие из которых — репрезентативность (представительность) власти, ее ответственность перед обществом, наличие действенного общественного контроля за властью. Аналитики характеризуют эту систему терминами «авторитарная демократия», «режимная система», связывая ее возникновение со слабостью государства и незрелостью граж­данского общества.

В рамках российской политической системы  уживаются как демократические, так и недемократические методы осуществления власти, что позволяет говорить об амбивалентности (двойственности) современного политического режима. Российский политолог Ю.Красин акцентирует внимание на том, что политическая система нынешней России представляет собой «странный антиномичный симбиоз демократии и авторитаризма, ограничивающий возможности демократического развития и затрудняющий политическое самоопределение страны».[11]

Вполне очевидно, что этот режим не может быть описан только с помощью характеристик «авторитаризм» и «демократия». По мнению одного из реформаторов перестроечной волны А.Яковлева, проблема России заключается в том, что она «находится в состоянии давнего противоборства двух основных тенденций – либерализма и авторитаризма, определяющих на самом деле будущее России».[12]

Особенностью современного развития России является возникновение режима, для которого интересы государства и общества не совпадают. Это означает, что общественная власть на этом этапе не имеет эффективной политической структуры. Такой режим политологи называют гибридным или переходным. Обладая признаками демократии, он еще не является демократическим.

Для гибридного режима присуще переплетение взаимоисключающих принципов жизнедеятельности. Как отмечает российский политолог Лилия Шевцова, с одной стороны, мы видим персонификацию и нерасчлененность власти, которую она ассоциирует с исторически сложившейся «русской системой». С другой стороны, персонифицированная власть формируется и легитимируется демокра­тическим способом, так как все остальные способы ее легитимации оказались исторически исчерпаны. Такая власть, разрываемая изнутри несовместимыми началами, резюмирует Л.Шевцова, генетически нестабильна и в целях выживания должна постоянно перетекать из одного режима в другой, не меняя при этом своей сущности. Вместе с тем неразвитость демократических институтов в России неминуемо ведет к разочарованию в них и появлению в обществе тяги к «сильной руке» и к надеждам, что авторитарный лидер гарантирует стабильность и порядок.[13]

 

Чем более институционализирована политическая система, тем более упорядочено государство, которое угрожает гибридному, относительно автономному режиму. В постсоветской России политическая интеграция происходила на уровне режима, а не на уровне политической системы. В то время, как политическая система регулируется конституционными нормами, законами, судебными решениями, режим действует в зависимости от личных связей, покровительства и попыток сохранить свою автономию. Поэтому создание политических институтов не сопровождалось институционализацией политических процессов.

Корнями постсоветского политического режима являются, с точки зрения исследователей, особенности российской политической культуры – патернализм, этатизм и т. д. Консерватизм любой устоявшейся системы настолько велик, что преодолеть его крайне трудно, поэтому результат борьбы не известен. Так, отечественный политолог В.Гуторов полагает, что «трагизм политической, социальной и духовной жизни современной России состоит, прежде всего, в том, что, декларативно порвав с коммунистической системой, она пока не способна ни избавиться от традиций своего недавнего прошлого, ни обрести новых»[14]

В России общество и власть идеологически сориентированы в разных направлениях. Такое расхождение сложилось исторически, под влиянием опыта существования в имперском и постимперском политическом пространстве. Российская история свидетельствует о том, что процесс формирования государственности из разнородных в политическом, культурном, этническом и конфессиональном отношениях элементов подразумевал преобладание в политической культуре взгляда на единство государства как на упрочение властной вертикали. Только при такой структуре верховная власть могла доминировать, не вторгаясь в сферу региональной, экономической, культурной и правовой специфики. Следует также отметить негативное отношение общества к навязыванию идеологию, что явилось следствием коммунистического правления. В данном контексте современный политический режим в России, по мнению Н.Шестова, «антикоммунистичен постольку, поскольку либерально-демократичен»[15]

 

  1. Политический режим В.Путина

Новый политический режим, связанный с именем нового президента, стал формироваться после президентских выборов 2000 г. Но еще до выборов стал проявляться политический стиль нового лидера, который в значительной степени определил методы и способы осуществления власти. Как пишет В.Согрин, «Путин с момента вступления в президентскую должность… и своим внешним видом, и своим поведением демонстрировал политическую независимость и надпартийность, настойчиво утверждая стиль просвещенного авторитаризма. Авторитаризм проявлялся в демонстрации политической воли и определяющей роли нового лидера в выдвижении и одобрении всех сколько-нибудь значимых государственных решений, просвещенный же характер авторитаризма усматривался в желании соединить вождизм и государственничество с либерализмом, твердом неприятии реставрационных идей»[16]

В условиях, когда общество оказалось социально и идеологически расколотым, в качестве основы государственной политики В.Путиным был избран принцип «социального контракта» — консолидации государства, бизнеса и общества, который позволял ему, с одной стороны, не отказываться от социальных обязательств перед гражданами, с другой стороны, — от постулатов либеральной идеологии. Таким общественным компромиссом явилась реформа государственных символов.

Как прагматичный политик, В.Путин демонстрирует готовность к диалогу с представителями всех политических сил, включая оппозиционные. Принцип равноудаленности он использует также в экономической и в конфессиональной сферах.

Подтверждая приверженность демократической направленности преобразований, В.Путин в то же самое время демонстрировал решительность при нейтрализации влияния на власть тех олигархов, которые финансировали и контролировали СМИ, развязавшие против президента пиар-кампанию. Эти события породили беспокойство по поводу положения независимых средств массовой информации в России.

Экономическая программа В.Путина – сделать Россию совместимой с мировым хозяйством, создать общепринятую в мире экономическую среду, обеспечив при этом приток необходимых внутренних и внешних инвестиций. Характеризуя механизм осуществления современной власти в различных сферах, А.Яковлев констатировал: «экономика либеральная, политика авторитарная»

Важной вехой в формировании современного политического режима стали парламентские выборы 2003 г., в результате которых, по выражению А.Яковлева, «исчезла альтернативность, а вместе с ней и реальный парламентаризм, поскольку демократия без оппозиции не бывает» [17]

 

Устойчивость и стабильность режима во многом зависят от эффективности государственного управления. Инициируя проведение административной реформы, правящий режим пытается сформировать системные очертания механизма принятия решений за счет изменения характера и стиля деятельности административных структур. Однако, как отмечает А.Соловьев, особую настороженность вызывает тот факт, что большинство действий режима нацелено на усечение прав населения, резкое повышение контроля над его политической активностью и, тем самым, на вытеснение с политического рынка всех сколько-нибудь значимых форм политического протеста.

Стремление режима управлять политическими контактами с бизнесом, солировать на партийном и медийном рынках, контролировать гражданские структуры и т.д. свидетельствует о том, что он пытается подменить собственной активностью активность всех своих политических партнеров. В результате вполне естественный процесс политизации государственного управления трансформируется в процесс управления политикой с сопутствующим ему перехватом представительских функций у населения и бизнеса, пренебрежением мнений гражданских контрагентов и торможением политической активности общества.

Поскольку складывающаяся на наших глазах система управления несовместима с демократической формой организации политической власти, и в обществе, и в системе управления возникают и углубляются разнообразные разломы и противоречия, создаются узлы напряжения. В итоге режим «управляемой демократии» начинает трансформироваться в чисто «административный», что чревато тяжелыми последствиями для самой власти.

Выход из сложившейся ситуации А.Соловьев видит не в активизации задавленного административным гнетом гражданского общества, а в плюрализации элит, структурном и социальном «разжижении» корпорации властвующих и управляющих, т.к. повышенная сплоченность правящих кругов – самое страшное для общества.[18]

 

  1. Недемократические тенденции в политическом режиме современной России

 

Обеспокоенность значительной части политологического сообщества авторитарными тенденциями в формировании политического режима в современной России вполне очевидна. Некоторые из этих тенденций субъективны, а некоторые кроются в российском политическом менталитете и в недавней советской политической практике.

 

В современной России еще сохранились некоторые тоталитарные традиции, имеющие свою специфику. В этой связи принципиальное значение имеет тот момент, что в России промышленная революция была осуществлена за счет превращения всей массы населения в наемных рабочих государства и тотальной экономии на оплате труда. Эта экономия, или сверхэксплуатация, привела к деградации рабочей силы и развитию ее теневого довоспроизводства. В результате качество и количество труда перестали соответствовать потребностям индустриально-информационных технологий.

Сложность реформирования тоталитарной организации в России заключается в том, что для ее осуществления необходимо значительно поднять уровень оплаты труда наемной рабочей силы, для чего нужны обширные капиталовложения. В то же время для повышения эффективности экономики также необходимы значительные дополнительные инвестиции. Повысить уровень инвестирования экономики для ее модернизации и одновременно повысить оплату труда всей массе наемных работников без больших иностранных капиталовложений невозможно. Поэтому для реформируемой России требуется новая и мощная система мобилизации наемного персонала, который должен работать лучше, чем при социализме, за значительно меньше дореформенной оплату труда.

Неустойчивость сложившейся ситуации затрудняет процессы демократизации России и создает условия для усиления в стране авторитаризма.

Авторитарность заложена в традициях российского общества. В современных условиях тоска по «сильной руке» усиливается ходом и на­правленностью реформ, за которые подавляющему большинству населения приходится платить слишком большую цену. В результате реформ образовался в стране огромный разрыв между богатыми и бедными, что при отсутствии стабилизирующего «среднего класса» ведет к росту авторитарных настроений. По данным правительства в 2004 г. разница в доходах 10% самых богатых и 10% самых бедных людей в России составляла 14,1 раза, в 2005 г. – 14,8 раза. То есть наблюдается не сокращение, а увеличение разрыва, который становится опасным. В развитых государствах разрыв составляет 4-7 раз. Исследователи считают, что при разнице в доходах в 7 раз в социально-экономической сфере начинают происходить позитивные качественные изменения, свидетельствующие о необратимости перемен.

Проблема демократии не особенно актуальна в бедной стране, где люди больше думают о выживании, чем о соблюдении прав человека. Люди, привыкшие все необходимое получать от государства, не знают, что делать со свободой, которую им обещают правые партии. Еще Г.П.Федотов, говоря о выборе России в октябре 1917 года, отмечал, что русский народ предпочел свободе государственную мощь. «Сознательно или бессознательно он сделал свой выбор между национальным могуществом и свободой. Поэтому он несет ответственность за свою судьбу»[19]

Свобода, не подкрепленная материальной составляющей, которую должно обеспечить социальное государство, является обузой для человека. Для того, чтобы хорошо жить в условиях свободы, необходимо проявлять инициативу, повышать профессиональный уровень, не надеяться на помощь государства, а самому, по возможности, решать жизненные проблемы. Для этого необходима психологическая готовность личности, а также помощь со стороны государства, которое с помощью правовых норм должно обеспечить реализацию свободы гражданина в политической, экономической, социальной, культурной и других сферах. Соответствующим образом должны работать политические институты и бюрократия, которая в российских условиях является главным препятствием на пути становления демократических свобод.

Чувство неудовлетворенности в обществе объясняется не только неадекватным решением проблемы социальной справедливости, но и унижением чувства национального достоинства россиян, оскорбленного чувства патриотизма, которое всегда составляло фундамент духовной жизни России.

Усиление авторитарных тенденций в политическом режиме России обусловлены принятой в 1993 г. Конституцией, в которой перераспределение полномочий явно смещено в сторону исполнительной власти, и особенно президента. Реальные рычаги воздействия на его политику у других ветвей власти серьезно ограничены.

 

Усилению авторитарных тенденций способствуют так же такие факторы, как:

— распространение терроризма;

— перманентный рост преступности;

— природные катаклизмы;

— этнорегиональные и конфессиональные конфликты;

— нестабильность ситуации внутри правящих элит;

— военные действия в Чечне.

 

Надо отметить, что тенденции к авторитаризму усиливаются, когда перед обществом стоят качественно новые задачи, требующие времени и большого напряжения всех социальных ресурсов.

Озабоченность по поводу российского авторитаризма А.Яковлев высказал следующим образом: «В силу многолетних традиций авторитарность в нашей стране перенасыщена психологией нетерпимости и догматизмом, не приемлющими перемен. Отсюда и тоска по Ленину, Сталину, Андропову, и возврат старого гимна, и новая цензура, и активность льстецов, и предложение восстановить памятник Дзержинскому, и обманчивые надежды на военных, способных, якобы, «навести порядок». Видимо у новой правящей элиты явно не хватает времени заглянуть в реальную историю страны»[20]

 

  1. Демократические тенденции в политическом режиме современной России

 

С другой стороны, в современной России все отчетливее проявляются характерные черты демократии: строятся основы правовой государственности и создаются устои гражданского общества; власть на федеральном и местном уровнях выбираема и сменяема; действуют механизмы непосредственной демократии (референдумы), существует система разделения властей в государстве; гарантированы основные права человека, реально действует политическая оппозиция, в том числе и «непримиримая»; формально судебные органы независимы от исполнительных органов власти; отсутствует ведущая идеология; в экономике складывается свободный и конкурентный рынок при многообразии форм собственности; существуют независимые средства массовой информации и коммуникации.

В последние годы приняты законы, которые способствуют повышению значимости политических партий в политической жизни страны: выборы в Государственную Думу теперь проходят только по пропорциональной системе, а в законодательные органы субъектов федерации – по смешанной, причем не менее половины депутатов избираются по спискам политических партий; политическим партиям, победившим на выборах в региональный парламент, предоставляется право предлагать президенту кандидатуру для выдвижения на пост главы администрации субъекта федерации; с 2006 г. начала работать Общественная палата, одной из важнейших задач которой является проведение экспертизы наиболее значимых законопроектов в целях реализации интересов общества.

 

Для усиления в России демократических тенденций необходимо проведение реформ, имеющих положительный результат для большинства людей: реформы административно-государственного аппарата, создание условий для эффективного функционирования мелкого и среднего бизнеса, пенсионной реформы, реформы местного самоуправления, реформы здравоохранения и образования.

 

Ввиду неэффективности российской власти растет число сторонников внесения в Конституцию таких изменений, которые позволяли бы реформировать политическую систему путем перераспределения полномочий в пользу Государственной Думы, правительства и премьера. Независимо от политических ориентаций многие из них выступают за предоставление парламентскому большинству права фор­мирования правительства и контроля за его деятельностью.

 

В отсутствие массового среднего класса, влиятельных самостоятельных партий и независимого от власти местного самоуправления перспективы демократической трансформации авторитарно-олигархической системы во многом зависят от двух факторов — от наличия в самой правящей элите влиятельных групп, заинтересованных в демократизации страны, и от воздействия такого нового феномена, как формирующееся «транснациональное гражданское общество». Инициированные в 2006 г. Президентом России национальные проекты в области образования, здравоохранения, развития агропромышленного комплекса и строительства доступного жилья призваны стабилизировать общественно-политическую ситуацию и оказать помощь гражданам в получении жизненно важных услуг.

 

Вектором развития политической власти в современной России в последние годы стала политика центризма. Независимо от ее идеологической направленности она способствует минимизации политических конфликтов, помогает использовать политический потенциал всего общества, поддерживать стабильные отношения между элитарными слоями и гражданами. Следует также отметить, что здоровый государственный консерватизм, помноженный на гражданский консенсус, — это те ценности, приоритет которых для современной России безусловен в плане демократизации ее политического режима. Для России является актуальным предупреждение, прозвучавшее от аргентинского политолога Гильермо О`Доннелла, относительно гибели демократии. Исследователь выделяет два вида такой гибели: внезапная и медленная. Внезапная смерть происходит вследствие гражданской войны, государственного переворота или какого-либо еще заметного события, которое сразу же привлекает внимание и указывает на точную дату гибели демократии. Но враги демократии действуют и более тонкими и безопасными методами, позволяющими покончить с ней медленно. Постепенно и незаметно происходит эрозия демократических свобод, гарантий и процессов. При этом нельзя указать точную дату, когда демократию следует объявить усопшей. Можно лишь заметить задним числом период постепенного удушения, когда при каждом затягивании петли демократические деятели как внутри страны, так и за рубежом раз за разом упускали шанс дать отпор, поскольку каждый шаг сам по себе не казался достаточно серьезным для полной мобилизации сил. Медленная смерть коварна: насилие и репрессии, сопровождающие ее, могут быть столь же крупными, как и в случае внезапной смерти, но при этом умирающая демократия способна прикрыться претензиями на сохраняющуюся внутреннюю и международную легитимность, из-за чего оказывается затруднительным предпринять соответствующие и своевременные внутренние и международные меры.[21]

          [1] Соловьев А.М. Политология: Политическая теория, политические технологии:. Учебник для студентов вузов. – М.: Аспект Пресс, 2000. – 559 с.

[2] Политология: Учебник для вузов / Под ред. В.И. Буренко, В.В. Журавлева. — М: Издательство «Экзамен», 2004. — 320 с.

[3] Дегтярев А.А. Основы политической теории: Учеб. пособие / Ин-т “Открытое о-во”. — М.: Высш. шк., 1998. — 239 с

[4] Политология: Учебное пособие для высших учебных заведений (Под редакцией доктора экономических наук, профессора Г. В. Полуниной)

 

[5] Мухаев Р. Т. Политология: учебник для студентов юридических и гуманитарных факультетов. — М.: Издательство «ПРИОР», 2000. 400 с.

 

[6] Базылёнок А.В. Основы политологии: Краткий курс учебного материала. – Могилёв: Могилёвский колледж МВД РБ, 2006.

 

[7] Ильин В.В. Политология: учебник для вузов — 4-е издание, исправленное и дополненное. — М.: Книжный дом Университет (КДУ), 2001. — 716 с.

 

[8] Гаджиев К. С. Политическая Наука. Ч. 1. — М.: Межд. Отн., 1994.

 

[9] Ильин В.В. Политология: учебник для вузов — 4-е издание, исправленное и дополненное. — М.: Книжный дом Университет (КДУ), 2001. — 716 с.

[10] Глущенко В. В. Политология: системно-управленческий подход.-М.: ИП Глущенко В. В., 2008.

[11] Красин Ю.А. Российская демократия: коридор возможностей // Полис. 2004. №6. С.125.

[12] Яковлев А.Н. Реформация в России // Общественные науки и современность. 2005. №2. С.8.

[13] Шевцова Л.Ф. Смена Режима или Системы? // Полис. 2004. №1. С.47.

[14] Гуторов В.А. Современная российская идеология как система и политическая реальность. Методологические аспекты // Полис. 2001. №3. С.80.

[15] Шестов Н.И. Идея единства страны и реформа российской политической системы // Полис. 2004. №6. С.112

[16] Согрин В.В. Политическая история современной России. 1982-2001: от Горбачева до Путина. М., 2001. С.238.

[17] Яковлев А.Н. Реформация в России // Общественные науки и современность. 2005. №2. С.12.

[18] Соловьев А.И. Технологии администрирования: политические резонансы в системе власти современной России // Полис. 2004. №6. С.105-108.

[19] Федотов Г.П. Россия и свобода // Судьба и грехи России. СПб., 1992. Т.2. С.284.

[20] Яковлев А.Н. Реформация в России // Общественные науки и современность. 2005. №2. С.13.

[21] О`Доннелл Г. Следует ли слушаться экономистов? //   URL: http://old.russ.ru/journal/predely/97-11-11/o_donn.htm

Բազային տարրեր (կուսակցական կազմակերպության այդ նախնական բաղադրիչ վանդակներ)

Regim

Բազային տարրեր

Կուսակցությունը  ողջ երկրով սփռված փոքր միավորումների տեղային ասոցիացիաների ամբողջություն է, որոնք կապված են կոորդինացնող ինստիտուտներով: «Բազային տարրեր» տերմինը հենց կուսակցական կազմակերպության այդ նախնական բաղադրիչ վանդակներն են: Ուղղակի և անուղղակի կուսակցությունների հակադրությունը բնութագրում է դրա հորիզոնական կտրվածքը, իսկ բազային տարրեր հասկացությունը` ուղղահայաց կտրվածքն է: Կորպորատիվ կամ պրոֆեսիոնալ միավորումներից  յուրաքանչյուրը, որ կազմում են անուղղակի կուսակցությունը, ինքնին բազային տարրերի (արհմիությունների, կոոպերատիվների, գյուղացիական միությունների, միջին դասերի տեղական լիգաների և այլն) ամբողջություն է, դրանք քաղաքական բնույթ չունեն, իսկ կուսակցությունները վերևից ներքև նմանվում է միայն դրանց ագլոմերացիայի:  Հարկավոր է միմյանցից տարբերակել բազային տարրերը` կուսակցական մայրական վանդակները և այսպես կոչված հարակից (հավելյալ)  օրգանիզմները` դրանց ձգվող ինստիտուտները, գործում են դրա այսպես կոչվածխ ուժային դաշտում և ստեղծված են կամ համախոհների միավորման, կամ էլ սեփական անդամների հետ կապերի ուժեղացման համար (երիտասարդական շարժումներ, կանանց կազմակերպություններ, սպորտային լիգաներ, մշակութային հաստատություններ և այլն): Երբեմն դժվար է տարբերությունը հաստատել դրանց և պրոֆեսիոնալ ու կորպորատիվ միավորումների միջև, որոնց միավորումը առաջացնում է անուղղակի կուսակցություն. օրինակ արհմիությունները երբեմն հանդես են գալիս որպես հարակից օրգանիզմներ (ուղղակի կուսակցության), երբմեն էլ որպես բուն կուսակցության ճյուղերից մեկը (անուղղակի): Միայն կուսակցական կառուցվածքի համակողմանի վերլուծությամբ կոնկրետ դեպքում կարելի է  ճիշտ գնհատական տալ:[59]

Յուրաքանչյուր կուսակցության բազային տարրեր իրենցից օրիգինալ կառույցներ են ներկայացնում: Ֆրանսիական ռադիկալ-սոցիալիստների կոմիտեները, Ֆրանսիայի սոցիալիստների բաժանմունքները, ամերիկյան կուսակցությունների կոմիտենրը և ընտրական գործակալները, կոմկուսի բջիջները, իտալական ֆաշիստական կուսակցության «ֆաշի»-ները, այս բոլոր ինստիտուտները արմատակլանորեն տարբերվում են իրարից: Յուրաքանաչյուր կուսակցություն ունի իր սեփական կառուցվածքը, որ գրեթե նման չէ մյուսների կառուցվածքին: Այնուամենայնիվ կարելի է առանձնացնել բազային տարրերի 4 խոշոր տիպեր, որոնց կարելի է հանգեցնել գոյություն ունեցող կուսակցությունների մեծ մասը. դրանք են` կոմիտե, բաժանմունք, բջիջ և ոստիկանություն (ֆր. milice — ոստիկանություն, աշխարհազոր, բանակ, զինված ուժեր, ռազմականացված խմբավորումներ):

Կոմիտե

Այս ֆրանսական տերմինը նշանակում է գրեթե նույնը, ինչ անգլալեզու caucus տերմինը: Կոմիտեն առանձնանում է փակ բնույթով: Թվաքանակով մեծ չէ և ամենևին չի ձգտում ընդլայնվել: Համալրման համար պրոպագանդա չի իրականացնում, այն ընդհանրապես կուսակցությունների անդամներով չի զբաղվում, քանի որ այն փակ և սահմանափակ խումբ է: Ոչ բոլորը կարող են մտնել կոմիտեի մեջ,  ներգրավումը կատարվում է ոչ հրապարակային կոոպտացիայի* և ֆորմալ առաջադրման միջոցով: Չնայա դրան այն մեծ իշխանություն է կենտրոնացնում իր ձեռքում: Կոմիտեի ուժը ոչ թե քանակի, այլ որակի մեջ է. այն «նոթաբլների» (notable — նշանավոր) միավորում է:

Կոմիտեն գործառնում է բավական մեծ տարածության վրա, որը սովորաբար համապատասխանում է ընտրական շրջանին: Ֆրանսիայում գործում է շրջանի (օկրուգի) սահմաններում, ԱՄՆ-ում` կոմսությունների (spoil system համակարգով):

Կոմիտեն ունի փոփոխական ակտիվություն: Այն առավելագույնս ակտիվանում է ընտրական քարոզարշավների ժամանակ: [60] Կոմիտեն  անցումային բնույթ ունի. այն իհարկե պատահական միավորում չէ, որ ստեղծվում է մեկ ընտրարշավի համար և դրա հետ էլ վերանում է, բայց ևս ամբողջությամբ մշտական ինստիտուտ չէ, ինչպես ժամանակակից այն կուսակցությունները, որ երբեք չեն դադարեցնում  ագիտացիան և պրոպագանդան:

Կոմիտեները լինում են 2 տեսակի` «ուղղակի» և «անուղղակի»:

Առաջինի վառ օրինակ  է ֆրանսիական ռադիկալ-սոցիալիստների կոմիտեները: Այն կազմավորվում է անհատական հատկանիշների հիման վրա (նոթաբլներ) ` անկախ դասային և սոցիալական պատկանելությունից: Դրանք են նշանավոր խմբագիրները, միջին գյուղական սեփականատերերը, նատուրալիստները կամ բժիշկները (գյուղական կամ ոչ մեծ քաղաքաների), պաշտոնյաները, պրոֆեսորները և ուսուցիչները, փաստաբանները և այլն: Նրանց համալրումը կատարվում է նշված լուռ կոոպտացիայի միջոցով:

Երկրորդ տեսակի վառ արտահայտություն են լեյբորիստական կուսակցության կոմիտեները` նախքան անհատական անդամակցության ներդրումը: Դրանք կազմակերպվում են տեղային արհմիություններից, մասնագիտական խորհուրդներից, սոցիալական միավորումներից, կոոպերատիվ կազմակերպություններից և այլն միավորումներից առաջադրվող դելեգատների միջոցով: Բազային տարրերը կազմվում էին բոլոր տեղային բազային տարրերի ժողովով, որոնց միավորումը ձևավորում էր կուսակցությունը: Լեյբորիստական կուսակցության անդամներին ևս բնորոշժ էր նոթաբլային բնույթը, սակայն իրենց դելեգացված լիազորությունների միջոցով:  Լեյբորիստների տարբերակը խորհրդանշում է անցում ծագման հիմքով և բնական ընտրությամբ ձևավորող էլիտայից ինստիտուցիոնալ էլիտայի սկզբունքի, երբ անձն առաջադրվում է կազմակերպված զանգվածների վստահությամբ: [61]

«Նոթաբլների կոմիտեներին» կարելի է հակադրել «տեխնիկների կոմիտեներ»: Վերջինների մեջ ընդգրկվում են ոչ թե նոթաբլային հատկանիշի հիմքով, այլ ընտրական տեխնոլոգիաներ իմացությամբ (օրինակ` ամերիկյան կուսակցությունների կոմիտեներ): Այս տեսակը  հանդես է գալիս ոչ այնքան կոմիտետի, որքան ընտրական գործակալների (ագենտների) մակարդակով, որ ներկայացնում են կոմիտեն ավելի նեղ շրջանակներում, տեղերում. դրանց միջոցով է կուսակցությունը կարողանում իր ազդեցությունը տարածել ողջ երկրի տարածքով, ներառյալ ամենից հեռավոր շրջանները: Ֆրանսիայում այս կոմիտեները, որ կազմավորված են օկրուգների մակարդակով, ձգտում են յուրաքանչյուր կոմունիայում տեղաբաշխել ագենտներ: ԱՄՆ-ում կոմիտենրը բաշխված են կոմսությունների կամ քաղաքաների մակարադակում և կոորդինացնում են ագենտների գործունեությունը ընտրական շրջաններում. ԱՄՆ-ում հաշվվում է մոտ 3 000 կոմսություն և 140 000 շրջան: Ընտրական ագենտների պետք չէ խառնել կամավոր պրոպագանդիստների հետ, որոնք օգնում են կոմիտեներին ընտրարշավի ժամանակ, օրինակ kanvassers  Անգլիայում, կամ sympathisant Ֆրանսիայում, որոնք կուսակցության բուն ինֆրակառուցվածքի տարր են կազմում:

Ընտրական ագենտները հազվադեպ են  կոմիտեի իրական (մշտական) «աշխատակից» լինում, որ աշխատավարձ են ստանում կուսակցությունից և նրանում են աշխատում ողջ ժամանակ: Բայց և զուտ միայն կամավորներ չեն, ինչպես «սիմպատիզանտ»-ները: Ագենտները սովորաբար միջանկյալ դիրքում են: Կուսակցությունից ստանում են որոշակի նյութական վարձատվություն, սակայն իրենց հիմնական աշխատանքը պահպանում են, ինչը նրանց զգալի անկախություն է տալիս:  Սակայն որոշ դեպքերում, օրինակ հենց ԱՄՆ-ի կուսակցությունները նրանց ամբողջովին իրենք են պահում` ուղղակի կամ քողարկված կերպով (նրանց հաստատելով ինչ-որ ադմինիստարտիվ պաշտոնում, քիչ թե շատ ֆիկտիվ, ինչն էլ նրանց  հնարավորություն է տալիս  աշխատել կուսակցության համար): Ընտրական գործակալների ցայտուն արտահայտություն են ալկոհոլի վաճառողները [բարմենները]:  Քաղաքական պրոպագանդայի համար հարմար տեղ է բարը կամ գինետունը, ուր գալիս են հանգստանալու, սթափվելու, ու միշտ կարելի է ընկերակցություն գտնել և ազատ զրուցել: Իհարկե առավել լավ հենց տվյալ հաստատության տերը կարող է ուղղորդել նման խոսակցությունը և դրանով իսկ տարածել անհրաժեշտ գաղափարներ: Մի քիչ հոգեբանություն և այդ մարդը կարող է մեծ ազդեցություն գործել. Կուսակցությունները գիտեն, թե ով կարող է մարդ գրավել: [62] Այդպիսով բիստրոն դառնում է ժամանակակից դեմոկրատիայի Ագորա…

Կոմիտեն քաղաքական կուսակցության կառուցվածքի արխայիկ տեսակ է: Կոմիտեները կուսակցության սովորական կազմակերպչական միավորներն էին ցենզային, ինչպես նաև համընդհանուր ընտրական իրավունքի նախնական կայացման դարաշրջանում: Կոմիտները (բացառությմաբ անուղղակիների) միավորում են  ավանդական սոցիալական էլիտաները. Դրանց կազմը, ինչպես և կառուցվածքը իր վրա կրում է բուրժուական և մանրբուրժուական ազդեցության կնիքը (կոլեկտիվ կազմակեչպության թուլություն, ինդիվիդուալիստական դատողությունների գերակայություն): Մարքսիզմի խոսքերով ասած` կոմիտեն բուրժուական դասակարգի քաղաքականության տիպիկ արտահայտությունն է:

19-րդ դարի վերջերին Եվրոպայում առանձնացվում էին 2 տիպի կոմիտեներ` (1) պահպանողական կուսակցությունների, որ ներառում են արիստոկրատներին, խոշոր ձեռնարկատերերին, բանկիրներին և անգամ ազդեցիկ հոգևորականներին, (2) լիբերալ ու ռադիկալ կուսակացությունների կոմիտեներ, որոնք կազմված էին խմբագիրներից, միջին ձեռներեցներից, ֆունկցիոներներից, պրոֆեսորներից, փաստաբաններից, լրագրողներից, գրողներից:

19-րդ դարի «ցենզային» կուսակցությունները իրենցից կոմիտեների դաշնություն էին ներկայացնում: Այս կուսակցությունների ընդօրինակումը նախապատմական կուսակցությունների ընտրական կոմիտեների հարաբերությամբ ակնհայտ է: Բավական էր հեռանալ ավանդույթից, որ կոմիտեները կերտվում են յուրաքանչյուր ընտրությունների ժամանակ ad hominem (լատ. մարդուց) սկզբունքով, որ դրանք ընտրություններից հետո ձեռք բերեն  հարաբերական մշտականություն (կայունություն) ` դառնալով տառացիորեն կուսակցության կոմիտե:

 Համընդհանուր ընտրական իրավունք ներդնումը անմիջապես չհանգեցրեց կոմիտեների վերացմանը: Այդ շրջանում ժողովրդական զանգվածները սեփական կազմակերպություններ (արհմիութենական կամ քաղաքական) չէին կարող ստեղծել, գործում էին նախկին շրջանակներում: Կոմիտեն միջոցներ էր փնտրում նրանց վրա ազդելու համար` գլխավորապես ընդլայնելով ընտրական գործակալների թվաքանակը, որոնք զանգվածների վրա հոգեբանական ազդեցություն էին գործում, առաջացնելով նրանց մոտ պասիվ դեր, որով և սահմանափակում է քաղաքական հետևանքները, փորձում էին պահպանել հին կարգը: [63] Վերջնական հաշվով այն հնարքները, որոնք հաշվարկված էին անուղղակիորեն զանգվածները գրավելու ուղղությամբ(օրինակ բաժանմունքների համակարգը) հաճախ կոմիտեների անկումն էր դառնում:

Շատ կարևոր նշանակություն ունեցավ այն, որ անուղղակի կոմիտեների համակարգը երիտասարդացրեց կոմիտեների կազմը: Ունևոր բուրժուզիայից բացի  նրա մեջ ընդգրկվում էին նաև արհմիությունների, կոոպերատիվների անդամներ: Սա իրական զանգվածային կուսակցության ստեղծման հիմքն էր: Դրա օրինակ կարող է ծառայել լեյբորիստական կուսակցությունը: Սակայն հարկավոր է նշել, որ լեյբորիստների կոմիտեները չափազանց տարբերվում են պահպանողականների կամ լիբերալների կոմիտեներից:

Չնայած դեմոկրատիայի զարգացմանը` կոմիտեները միշտ կարևոր տեղ են գրավել կուսակցությունների ժամանակակից կառուցվածքում:  Կոմիտեները բնութագրական են աշխարհի բազում երկրների աջ  կուսակցությունների համար, հատուկ տարբերակ է այս դեպքում ամերիկյան կուսակցությունները: Աջ կուսակցությունների համար դա բնական է: Բուրժուազիան, որին ներկայացնում են, միշտ վանել է ռեգլամենտացիան և կոլեկտիվ գործողությունները, որին դիմում են բաժանմունքը և բջիջը:  Կոմիտեն կազմող բուրժուազիան հակված է ավանդական էլիտայի ընդունմանը, որը ձևավորվում է ծագման և ազատ մրցակցության հիման վրա: Եվ բնական է, որ նրանք միշտ իրենց քաղաքական արտահայտությունն են գտնում կոմիտեի շրջանակներում: Սա միանման բնութագրական է և խոշոր պահպանողական և մանր բուրժուազիայի համար, որը տենդենց ունի աստիճանաբար վերածվելու խոշորի: Անգլիական պահպանողականները, սկանդինավյալ լիբերալները և պահպանողականները, ֆրանսական աջերը և ռադիկալները միշտ կազմակերպված են եղել կոմիտեների հիմքի վրա: Ուրիշները հաճախ փորձել են յուրացնել  բաժանմունքների կարգը, որը չի համապատասխանում նրանց սոցիալական ինֆրակառուցվածքին;

ԱՄՆ 2 կուսակցություններում իրավիճակը նույնն է: Նշենք, որ դրանք  նախևառաջ ընտրական մեքենաներ են, որոնք տարբեր պաշտոնների համար  թեկնածուներ են առաջադրում նախնական ընտրություններում, ինչը պաշտոնապես անց է կացվում տվյալ նահանգի օրենքներին համապատասխան կամ «պրայմերիզներով»: Այս իմաստով դրանք միանգամայն օրիգինալ օրգանիզմներ (կազմավորումներ) են:  [64] Մյուս կողմից դրանք ինչ-որ դասային կամ խմբային միություններ չեն. միավորում են տարատեսակ աշխարհայացքների և տարբեր սոցիալական դիրքի անձանց: Այս կուսակցություններում զգալի դեր ունեն տեխնոլոգ-մասնագետների խմբերը, ովքեր բաշվում են երկրով մեկ spoil system համակարգով: Երբեմն այս տեխնոլոգները կարող են գործել նաև հակառակորդ կուսակցության համար: Սակայն սա բնորոշ է նաև եվրոպական կուսակցությունների համար, տարբերությունը վերաբերում է մեթոդներին, ոչ թե նպատակներին:

Ամերիկյան կուսակցությունները որոշ վերապահմամբ կարելի է համարել կոմիտեների վրա հիմնվող կուսակցություններ: Հարկավոր է տարանջատել պաշտոնական հիերախիայի մեջ մտնող կոմիտեներ` սկսած կոմսության, քաղաքային շրջանի և քաղաքի կոմիտեներից, մինչև Ազգային կոմիտեներ և կիսապաշտոնական (օֆիցիոզ) կոմիտեներ, որոնք հրապարակային չեն, ստեղծվում են բոսսերի  և մեքենայի կողմից: Վերջինս իրենից ներկայացնում է այն հին` «նոթաբլային» հիմքով ձևավորվող կոմիտե, որը ձևավորվում և գործում է նույն կերպ, ինչպես նախկին ուղղակի կոմիտեները: Նոթաբլները հաճախ պատկանում են պրոֆեսիոնալ քաղաքական գործիչների հատուկ տեսակի: Այնուամենայնիվ ընդհանուր առմամբ  ամերիկյան կուսակցությունները ունեն արխայիկ կառուցվածք: [65] Համընդհանուր ընտրական իրավունքը սակայն չհանգեցրեց կոմիտեների փոխարինմանը բաժանմունքներով կամ բջիջներով, այս պհպանողական մոտեցումը բնորոշ է նաև եվրոպական կուսակցություններին:

ԱՄՆ-ում ժամանակակից ձախ տեսակի կուսակցություն չի առաջացել այն պատճառով, որ այս երկրում դասակարգային գիտակցություն չկա, խորն է ինդիվիդուալիզմը: Երկու ամերիկյան կուսակցություններն էլ տեղավորված են աջ կողմում կամ կենտրոնում:[66]

Բաժանմունք

Բաժանմունքը (բաժինը) արդեն իսկ բառից պարզ է, որ ենթադրում է ամբողջի մաս լինելը. այն առանձին գոյություն ունենալ չի կարող: Այն ավելի քիչ է ապակենտրոնացված, քան կոմիտեն, այդ տերմինը շեշտում է ավտոնոմ իրականության մասին, որ կարող է գոյություն ունենալ ինքնուրույն: Պրակտիկորեն բաժանմունքի վրա հիմնված կուսակցությունը ավելի կենտրոնացված է, քան կոմիտենի վրա հիմնվածը: Օրիգինալ է բաժանմունքի ոչ միայն ինտեգրացման միջոցը, այլև հենց կառուցվածքը: Բաժանմունքը կոմիտեի միանգամայն հակապատկերն է: Կոմիտերին բնութագրական է գաղտնիությունը, իսկ բաժանմունքին`ընդգրկման լայնությունը, այն ձգտում է շատ մարդիկ ներգրավել իր մեջ, նրանում էական է ոչ թե որակը, այլ քանակը: Բաժանմունքը բաց է: Գործնականում յուրաքանչյուրը ցանկության դեպքում կարող է ընդգրկվել բաժանմունքի մեջ, թեև առկա են ընդունելության նախատեսված կանոններ, սակայն այս կանոնները գործնականում միայն տեսականորեն են առկա:[66] Եթե կոմիտեն կողմնորոշված է դեպի նոթաբլները, ապա բաժանմունքը հղված է զանգվածներին:

Բաժանմունքը կապեր է որոնում զանգվածի հետ, ուստի նրանց ընդգրկման տարածությունը ավելի փոքր է, քան կոմիտեինը: Օրինակ` Ֆրանսիայում կոմիտեները գործում են շրջանի, իսկ բաժանմունքները` կոմունաների սահմաններում: Մեծ քաղաքներում կարող են անգամ ըստ թաղամասերի բաժանմունքներ լինել: Որոշ կուսակցություններ բաժանմունքների մեջ ենթուլատրում նաև ավելի փոքր ենթաբաժիններ, որը հնարավորություն է տալիս կուսակցության անդամներին ավելի հուսալի պահել. Դրանք են «բլոկները» և «տները» գերմանական և ավստրաիական սոցիալիստական կուսակցությւոններում, «խմբերը» ֆրանսիական սոցիալիստական կուսակցություններում: Սակայն չափազանց բաժանվածությունը հանգեցնում է անվստահության` մրցակցության և անարխիայի. այսպես ֆրանսիական սոցիալիստական կուսակցության կանոնակարգով (1905թ.) «խմբերին» ցանկացած տիպի ինքնավարությունից զրկում է:

Բաժանմունքը ունի մշտական բնույթ` ի տարբերություն կոմիտեների: Բաժանմունքները ինչպես կոմիտեները չափազանց ակտիվ են ընտրությունների ժամանակ, բայց դրանց միջև ընկած ընթացքում ևս ակտիվությունը բարձր է մնում: Սոցիալիստների բաժանմունքները հավաքվում է ամիսը մեկ անգամ կամ նույնիսկ 15 օրը մեկ: Նրանց ժողովներն էլ են տարբերվում կոմիտների ժողովներից. միայն ընտրական տակտիկայի չի վերաբերում, այլև քաղաքական դաստիարակությունը: Կուսակցական հռետորները գալիս են անդամների հետ տարաբնույթ հարցեր քննարկելու, կարդացվում են հաշվետվությունները և զգալի ժամանակ է հատկացվում քննարկումներին և դեբատներին: Սակայն մի ուղղվածություն կա, որ քննարկումները հիմնականում տեղային հարցերին են վերաբերում, թեպետ կուսակցությունները ջանքեր են գործադրում դրանցում նաև  ընդհանուր հետաքրքրություն առաջացնող հարցեր քննարկելո համար: [67]

Բաժանմունքները, քանի որ ավելի ազմաքանակ խմբեր են, այստեղ ներքին կազմակերպչականությունը ավելի լավ է արտահայտված, քան կոմիտեում: Կոմիտեում հիերախիան հիմնականում արտահայտվում է միայն ղեկավարի անձնական դերով (ինչպես ԱՄՆ-ում): Թեպետ կարող են լինել որոշ պաշտոններ` գործառույթների բաժանվածությամբ, դրանք զուտ պայմանական «տիտղոսային» դերեր կարելի է համարել: Բաժանմունքում հիերարխիան հստակ է. Հստակ է նաև պարտականությունների բաժանվածությունը:  Նրանում առկա է բյուրո` անդամների միավորումը ղեկավարելու համար, որում նվազագույնս կա քարտուղար (ժողովների և օրվա մարտահրավերների ապահովող) և գանձապահ (անդամավճարների հավաքող): Բյուրոն պարբերաբար թարմացվում է ընտրությունների միջոցով:

Բաժանմունքը սոցիալիստների հայտնագործությունն է: Այն ստեղծվել է զուտ քաղաքական նպատակներից ելնելով: Որոշ անուղղակի սոցիալիստական կուսակցություններ ևս ընդունել են այն. օրինակ` Բելգիայի Աշխատավորական կուսակցության նախաձեռնող խումբը սկզբում տեղական աշխատավորական Լիգա էր, որ միավորում էր արհմիությունների, ապահովագրական դրամարկղերի, կոոպորատիվների անդամների, նրանցից շատերը միաժամանակ մնում էին մի քանի կազմակերպությունների մեջ: Սա անուղղակի կառուցվածքի չափավոր տարատեսակ է, որն ուղղված էր համակիրներին գրավումը ուժեղացնելուն: Սոցիալիստների կողմից բաժանմունքի ընտրությունը բնական էր: Քանի որ նրանք նախ առաջիններն էին, որ ձգտում էին կազմակերպել զանգվածները, երկրորդ` դաստիարակել քաղաքականորեն և երրորդ` նրանց միջից առանձնացնել նոր` ժողովրդական էլիտաներ: Բաժանմունքը համապատասխանում էր այս բոլոր 3 պահանջներին: Բաժանմունքները առաջացել են որպես զանգվածների ինքնաարտահայտման բնական ձև: Սակայն զանգվածների միջից ոչ բոլորն էին ընդունում սոցիալիզմի գաղափարները: Բուրժուական կուսակցությունները փորձեցին այդ հատվածը իրենց կողմը գրավել` օգտագործելով նույն սոցիալիստների մեթոդները:

Շատ երկրներում կենտրոնական և աջ կուսակցություններ կոմիտեները փոխարինեցին բաժանմունքի:[68] Գրեթե բոլոր նոր կուսակցությունները ինտեսիվորեն փոխառնում են այս կառուցվածքը: Սակայն այս փոխառնման արդյունքները սահմանափակ էին: Պահպանողական և ցենտրիստական կուսակցություների մեծամասնության մոտ բաժանմունքների համակարգը գոյություն ունեին զուտ տեսականորեն: Նախ ժողովների հաճախականությունը շատ ցածր էր (Բելգիայի քրիստոնեա-սոցիալիստական կուսակցության ընդհանուր ժողովը տեղի էր ունենում տարին մեկ անգամ, իսկ Վալոնիայում գործող 677 բաժանմունքներից 233 անգամ մեկ ամիս պարբերությամբ չէին հավաքվում): Անդամների գրանցումը և անդամավճարների ընդունումը չէին վերահսկվում. Այնպես էրբացի բյուրոյից  և ակտիիստնրի ոչ մեծ  միջուկից բացի, ոչ ոք չգիտեր, թե ինչ են անում բաժանմունքների մնացած մասը: Այդ միջուկը հաճախ զգալիորեն կրճատվում էր, քանի որ ժողովների ժամանակ բացակայությունը խստորեն պատժվում էր, փաստացիորեն բաժանմունքների ժողովները այնքան էլ չէին տարբերվում կոմիտեների ժողովներից: Այսպիսով կուսակցության իրական բազային տարրը  բաժանմունքի բյուրոն էր: Իսկ բյուրոն ոչ այլ ինչ էր, քան որոշակիորեն այլ տիպի կոմիտե: Նման տարբերվածության պատճառը սոցիալական ինֆրակառուցվածքի մեջ է: Բուրժուազիան չի գնահատում կոլեկտիվ գործողությունները, սակայն կարևորում է սեփական քաղաքական լուսավորվածությունընրանում գերիշխող է անհատականը, դա վերաբերում է նաև քաղաքական կողմնորոշմանը:[69] Ըստ այդմ բաժանմունքի համակարգը կարելի է ասել, որ հիմնականում համապատասխանում է «բանվորների» մենտալիտետին:

Այնուամենայնիվ բաժանմունքների համակարգի փոխառնումը զգալի սոցիոլոգիական հետաքրքրություն է ներկայացնում: Նախ` այն փոխառնվել է քաղաքական գործողությունների արդյունավետության բարձրացման համար, որով հնարավոր կլինի ներգրավել աշխատավոր դասակարգի զգալի մի մաս: Իսկ առավել խորքային դրդապատճառը կուսակցությունը դեմոկրատացնելու ցանկությունն է: Կոմիտեն անկասկած դեմոկրտական չէ, այլ ակնհայտ օլիգարխիական բնույթ ունի, իսկ բաժանմունքը` ընդհակառակը: Այդպիսով բաժանմունքը կարելի է համարել կուսակցության լեգիտիմ կառուցվածք, այն համահունչ է դարաշրջանի տիրապետող դոկտրինաներին: Պահպանողական կուսակցություների կողմից բաժանմունքների փոխառնումը նույն իմաստ ունի, ինչ  ֆեոդալական ազգերի կողմից համընդհանուր ընտրական իրավունքի և խորհրդարանական ռեժիմների ընդունումը:[70]

Սոցիալիստներից բացի բաժանմունքները ամբողջությամբ գործառնել են նաև կաթոլիկական և ֆաշիստական կուսակցություններում: Թեպետ միջին դասը վանվում է նման կառուցվածքից, սակայն հարկադրված էին նման ընտրության գնալ: Կաթոլիկներին դրդում էր կրոնական հավատքը, իսկ ֆաշիստներին` ազգայնամոլության միստիկան: Այսպիսի կուսակցությունների դոկտրինան դասակարգերի շրջանակներից դուրս է գալիս: Ակնհայտ է, որ «բանվորներից» կազմված բաժանմունքը առավել լավ է գործառնում, քան բուրժուազիայից կամ  ռամիկներից (крестьянин) կազմվածները: Դյուվերժեն մատնացույց է անում բաժանմունքների էներգիայի նվազումը` վերագրելով  այն բաժանմունքի սոցիալական կառուցվածքի հավանական էվոլյուցիային: Դրա մասին ցանկություն է հայտնում առավել խորը ուսումնասիրության դրդել:[71]

Բջիջ

Բջիջը բաժանմունքից տարբերվում է երկու կարևորագույն գծերով` միավորման հիմքով և քանակական կազմով: Բաժանմունքը և կոմիտեն կերտվում են տեղային (աշխարագրական) հիմքով: Բջիջը  ձևավորվում է մասնագիտական (պրոֆեսիոնալ) սկզբունքով` միավորելով կուսակցության անդամներին աշխատավայրի հիմքով: Լինում են գործարանների, արհեստանոցների, խանութների բջիջներ, նաև բյուրո և ադմինսիտարցիա: Բջջի անդամների բնավայրը կարևոր չէ: Շատ ձեռնարկություններով մեծ քաղաքներում բջիջների մեջ  ընդգրկվում են նաև անձիք հարակից շրջաններից, ինչ շատ արդյունավետ է: Նույն բջջի անդամները կարող են միմյանցից շատ հեռու բնակվել: Սա հատկապես բնութագրական է, որոշակի հատուկ պայմաններում, օրինակ «նավի բջիջ», որն միավորում է նավի ծավայիններին: [71] Կան նաև լոկալ բջիջներ. դրանք կա՛մ առանձին աշխատողների միություններն են (օրինակ` կոմկուսում հարկավոր են 3 անդամներ բջջի գործունեությունը ապահովելու համար), կա՛մ անհատականորեն աշխատող կուսակցության անդամների խմբերը` քանդակագործներ, բժիշկներ, փաստաբաններ, խմբագիրներ, ձեռներեցներ, ֆերմերներ:  Սրանք կապված իրենց աշխարհագրական բաշխվածության նման  են բաժանմունքներին, սակայն նրանց բազան ավելի նեղ է. Դրանք ոչ թե կոմունաներն են, այլ գյուղներն ու ավանները, թաղամասերն, փողոցները, բնակելի տները (մեծ քաղաքներում):  Նման բջիջները օգնական բնույթ են կրում: Իսկական բջիջը արտադրական բջիջ է, որ միավորում է անդամներին աշխատավայրի հիմքով:

Բջջի անդամները ավելի քիչ են, քան բաժանմունքինը: Բաժանմունքներում սովորաբար 100 և ավելի անդամներ կան: Լեոն Մովեն 1945-ին Ֆրանսիայի կոմունիստական կուսակցության հմագումարում կարդացած իր զեկույցի մեջ շեշտում է, որ այն բջիջները, որոնք գերազանցում են անդամների թվով հարյուրը արդյունավետ չեն կարող գործել: Հետո կոնկրետացնում է, որ առկա են 15-20 հոգանոց բջիջներ, որ երեք անգամ ավելիատ բան են անում, քան 50-60 հոգուց կազմվածները: Այդպիսով առավել օպտիմալ քանակը 15-20 անդամն է: Սակայն կոմկուսը ինչ-որ առավելագույն սահման չի դնում, այլ շեշտում է, որ բջջի մեծացման դեպքում այն  բաժանելու համար հարկավոր է ադեկվատ ղեկավարություն (հատկապես ևս մեկ քարտուղար), որն ի վիճակի կլինի իրականացնել այդ գրծառույթները: [72]

Բջիջը իր բնույթով առավել մեծ իշխանություն ունի անդամների նկատմամբ, քան բաժանմունքը: Այս խումբը բացարձակորեն ստաբիլ է, քանի որ այն ձևավորվում է աշխատավայրում, ուր ամեն օր կուսակցության անդամները հանդիպում են մեկմեկու, նրանց միջև կապերը մշտական բնույթ  ունեն: Անդամները և քարտուղարը լավ են ճանաչում իրար, ուստի վերջինիս հեշտ է անհրաժեշտ ինֆորմացիան տարածել, ասեն ձեռնարկություն մուտքի և ելքի ժամանակ տարածել գաղտնագրերը, կարգադրությունները: Բջջի ակտիվությունը հակադարձ համամասնական է նրա իջին քանակությանը: 100 հոգանոց բաժանմունքում ղեկավարոթյունը չի կարող բոլորին անձամբ ճանաչել և առավել ևս ուղղակի կապի մեջ լինել, իսկ 15-20 հոգանոց բջջում դա խնդիր չէ:

Մասնագիտական սկզբունքը նախընտրելի է, քանի որ կոնկրետ և ուղղակի հիմք է ստեղծում աշխատանքի համար: Սակայն բջիջը կարող է ամբողջությամբ կլանվել մասնագիտական գործերով` մոռանալով քաղաքականի մասին: Այս խնդրի գլխավոր բարդությունը սկզբունքների և դրանց առօրյա իրականացման տարանջատման  մեջ է: Ժողովրդական զանգվածներին կհետաքրքրի այն գաղափարները, որոնք ուղղակիորեն կապված են իրենց բարօրության հետ, այլ ոչ թե ինչ-որ գլոբալ գաղափարներ:[73]  Նրանց համար քաղաքականությունը շքեղություն չէ, ինչպես  բուրժուազիայի մեծամասնության համար, որոնք սիրում են գաղափարները զուտ գաղափարների համար, հատկապես լատինամերիկյան երկրներում:Ըստ այդմ գաղափարներ պետք է սերտ կապված լինեն աշխատավարձի աճի, զբաղվածության, ստաբիլության, աշխատանքի պայմանների, ձեռնարկության կազմակերպման հետ: Այս կապը ակնհայտ է մարքսիստական դոկտրինայում, որը ընդունում է քաղաքականության տնտեսական վերնաշենքը:

Քաղաքական նման դաստիարակությունը բնութագրական է առավելապես աշխատավորական կուսակցություններին: Աշխատավորական մենտալիտետով աշխատանքի պայմանները և մասնագիտական գործունեությունը համարվում է կոլեկտիվ գործունեություն, ուստի ենթադրում է քաղաքական գործողություններ: Իսկ բուրժուազիան և միջին խավը աշխատանքին վերոբերվում է անհատական (ինդիվիդուալ) դիրքերից: Բջջում առկա են նաև գործոններ` կրքեր, միստիկա, հավատքներ: Բջիջը այնքան արդյունավետ է, որ կարող է ձեռնակության մակարդակի հասցնել քաղաքական հիմնահարցը (օրինակ` բջիջների կողմից կազմակերպվող քաղաքական գործադուլները):[74]

Բջիջը իդեալական մոտեցում է ընդհատակյա գործունեության համար: Դա կապված է վերը նշված փոքր կազմի և ամենօրյա կապերի հետ, արդ ողջ խմբող հավաքվելու հարկ չկա: Բջիջը հենց նման գաղտնի գործունեություն համար է ստեղծվել, դրա «նախատիպը» գործել է ռուսական գործարաններում մինչև 1917-ի հեղափոխությունը: Բջիջն էր կազմում ռուսական սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցության հիմքը, ինչը այնուհետև յուրացվեց կոմունիստական կուսակցության կողմից: 1924թ. հունվարի 21-ին 3-րդ Ինտերնացիոնալում նպատակ դրվեց «քաղաքական կազմակերպման կենտրոնը տեղափոխել բջիջներ», ինչը նախատեսված էր վերջացնել մինչև 1925թ. ապրիլը: Իհարկե դա ստեղծում էր որոշակի խնդիրներ, հատկապես «սոցիալիստական» բաժանմունքներից դուրս գալուց և «կոմկուսի» բջիջ ստեղծելու  առումով:[75]

Ի տարբերություն բաժանմունքի` բջիջը փոխառման օբյեկտ չդարձավ: Բջիջները զարգացան որոշ ֆաշիստական կուսակցություններում: «Բուրժուական» կուսակցությունների համար այս կառուցվածքը միանգամայն  հակասական էր: Թեպետ բջիջը առավել արդյունավետ էր, քան բաժանմունքը, սակայն սոցիալիստական կուսակցությունները այն չյուրացրեցին, քանի որ բջիջները հանդիպեցին արհմիությունների  հակադարձ պայքարին: Արհմիությունները բջիջը դիտարկում էին որպես մրցակից, ըստ այդմ էլ արհմիությունները դարձավ սոցիալիստական կուսակցությունների համար պաշտպանական կառույցներ կոմունիստական բջիջների դեմ (1930-ականներին):

Թեպետ բջիջները բաժանմունքների համեմատությամբ ակնհայտ արդյունավետ էին, սակայն կուսակցությունները չէին ձգտում անցնելու այս կառուցվածքին: Նախ դա բացատրվում է առկա սովորույթներին և ավանդույթներին հետևելու հիմքով:[76] Կարևոր է հասկանալ նաև կուսակցության մեջ մտնելու մարդկանց ձգտումը: Մարդիկ ներգրավվում են կուսակցության մեջ ոչ միայն  աշխատանքից ելնելով, այլև դրանով փորձում են կտրվել առօրյայից, ընդլայնել իրենց շփման հորիզոնը և «զվարճանալ»: Իսկ բաժանմունքը վերջիններիս համար իրենց բազմայնությամբ ավելի լայն հնարավորություններ է տալիս: Բջիջների համակարգը կարող է  գործառնել միայն կենտրոնից մշտական հետևողական ջանքերի շնորհիվ, իսկ նման կենտրոնացվածությունը և կանոնակարգվածությունը բնորոշ է միայն կոմկուսին:

Ոմանք գտնում են, որ բաժանմունքի համակարգը  բնական է, իսկ բջջինը` արհեստական, այն մշտական լարվածություն է պահանջում:[77] Առկա է ևս մեկ տենդենց, ըստ որի` երբ արհմիությունները զորավիգ են սոցիալիստներին, կոմկուսի հիմնական նպատակը արհմիությունների քայքայումն է ներսից: Իսկ երբ դրանք աջակցում են բջիջներին, ապա գործունեության մեջ կրկնօրինակման (կրկնման) վտանգ է առաջանում:

Ապա Դյուվերժեն անդրադառնում է նախապատերազմյան և հետպատերազմյան Ֆրանսիայում կոմկուսի բջիջների ու անդամների քանակի համեմատմանը և հնարավոր զարգացման տենդենցներին:

Բջջի պարբերական, սերտ և հիմնավոր գործունեության պատճառով կուսակցության առավել անկայուն անդամները վանվում են դրանից: Իսկ մյուս անդամները բջջի մեջ տեսնում են օպերատիվ գործողությունների հուսալի գործիք, յուրատիպ դաստիարակման կենտրոն:[78] Ի տարբերություն կոմիտեների և բաժանմունքների` բջջում ընտրական և խորհրդարանային գործառույթները երկրորդական դիրքում են: Բջիջը նախատեսված  չէ որպես նախընտրական պայքարի գործիք, այլ որպես ձեռնարկության ներսում գործունեության միջոց: Բջիջը կիրառվում է լոկ ագիտացիայի համար: Բջջի առաջացումը կուսակցություն հասկացության էվոլյուցիայի լայն ազդակ էր, այն ուշադրությունը ընտրական մեխանիզմների առումով կենտրոնացնում է պրոպագանդայի, ընդհատակյա գործունեության և ագիտացիայի ուղղությամբ: Իսկ համընդհանուր ընտրական իրավունքի և խորհրդարանային ժողովրդավարության պայմաններում վճռորոշ նշանակություն ունեն հենց ընտրական մեխանիզմների զարգացվածությունը:[79]

Ոստիկանություն

Ոստիկանային բազային տարրերով կուսակցությունները կազմակերպվում են ռազմականորեն: Նրանցում առկա է խսիտ կանոնակարգվածություն, ինչպես զինվորների մոտ: Անդամները կրում են տարբերանշաններով համազգեստներ և կարող են երաժշտության տակ հանդիսավոր երթի դուրս գալ` առջևից տանելով իրենց խորհրդանշանը: Անդամները քաղաքացիական անձիք եք, նրանք ուղղակի կանչվում են հավաքների և պարբերական պարապմունքների: Անդամը պատրաստ է իր անձը առաջնորդի տրամադրության տակ դնել: Ոստիկանությունը բաժանվում է 2 կատեգորիաների` ակտիվ բանակների նմանությամբ և պահեստազորի նմանությամբ ոստիկանություն:

Ռազմական բնույթը արտահայտվում է նաև կառուցվածքում: Կուսակցությունը ստեղծվում է բրգային ձևով` փոքր խմբերից հաջորդաբար կազմավորվում են ավելի մեծերը: Նման կառուցվածք են ունեցել  հիտլերյան նացիոնալ-սոցիալիստների կուսակցությունը (СА), Մուսոլինիի ֆաշիստական կուսակցությունը, գերմանական կոմկուսը:  Ուշագրավ է հիտլերյան կուսակցության օրինակը, որի տարրերի անվանումներն իսկ համապատասխանում են զինվորական ստորաբաժանումներին` սկսած խմբից և դասակից մինչև բրիգադ և դիվիզիոն (ընդհանուրը 21 դիվիզիոններ` ըստ գերմանական հողերի):[80]

Ոչ մի կուսակցություն միայն ոստիկանության հիմքով չի ձևավորվել: Ե՛վ նացիոնալ-սոցիալիստական, և՛ Իտալիայի ֆաշիստական կուսակցություններում առկա են բաժանմունքներ ու բջիջներ: Միաժամանակ բոլոր կուսակցությունները հարկադրված են ոստիկանություն պահել հրապարակային ելույթների ժամանակ կարգուկանոնի պահպանման և անդամների անվտանգության համար: Ուղղակի այդ կուսակցություններում ոստիկանություններին երկրորդական դեր էր վերապահվում: Հազվադեպ  է լինում, որ կուսկացությունը հիմնվի թվարկված 4 բազային տարրերից միայն մեկի վրա, բացառությամբ 19-րդ դարի «նոթաբլ» կոմիտեներով կուսակցությունների: Բաժանմունքներից կազմավորված կուսակցությունները սովորաբար ունեն  կոմիտեներ ևս, իսկ բջիջներից կազմվածները` բաժանմունքների նմանությամբ լոկալ բջիջներ: Նմանապես և ոստիականական հիմքով կուսակցություններն են: Օրինակ նացիոնալ-սոցիալիստական կուսակցությունում ոստիկանության անդամները երբեք ողջ կուսակցության 1/3-ից ավել չեն կազմել: Այնուամենայնիվ ոստիկանությոնը համարվում է «նացի»-ների կուսակցության բազային տարրը, որը տալիս է կուսակցության կողմնորոշումը, տակտիկան, ոճի և յուրօրինակության կողմերը:

Ոստիկանությունը ֆաշիստների հայտնագործություններն է համարվում: Այն համապատասխանում է ֆաշիստական դոկտրինային, որը հաստատում է էլիտայի, ակտիվ փոքրամասնության տիրապետման և  իշխանության ձեռքբերման և պահպանման համար բռնության կիրառման անհրաժեշտության: Ոստիկանությունը կազմակերպում է այդ փոքրամասնությանը: Ֆաշիզմի սոցիալական հենքը կազմված է միջին դասից և բուրժուազիայից, որոնք մղված էին թույլ չտալու ժողովրդականա զանգվածների տիրապետումը` հակադրելով նրանց զինված ուժը: Ֆաշիզմի պատմությունը ընթացել է հենց բռնության միջոցով նպատակներին հասնելու ուղղով: Այդպես է եղել և՛ Իտալիայի ֆաշիստների, և՛ Գերմանիայի նացիների համար:

Ոստիկանությունը պակաս ուշադրություն է հատկացնում ընտրական և պառլամենտական գործունեությանը, քան անգամ բջիջները: Ոստիկանությունը այն օգտագործում է ոչ թե որպես կազմակերպման միջոց, այլ դեմոկրատական ռեժիմների կործանման միջոց: Ե՛վ Հիտլերը, և՛ Մուսոլինիին իշխանության են եկել առանց ժողովրդի զանգվածային ցույցերի, այլ այրելով Ռայխստագը և արշավելով դեպի Հռոմ:

Իհարկե ոստիկանությունն էլ է կիրառում նախընտրական պրոպագանդա և պառլամենտական խարդավանքներ, սակայն դրանք բնավ իրենց գործունեության գլխավոր ասպեկտները չեն: Ոստիկանությունները ընտրական և  պառլամենտական մեխանիզմները օգտագործում են այն քանդելու, այլ ոչ թե դրա սահմաններում գործելու համար:

Ոստիկանության և բջջի միջև զգալի նմանություն կա: Ոստիկանական կուսակցությունները միշտ էլ փորձել են նշանակալի տեղի հատկացնել բջիջներին իրենց կուսակցություններում: Այդպես եղել է նացիոնալ-սոցիալիստների, իտալական ֆաշիստների մոտ: Մինչև 1939թ. տարբեր երկրներում գործող փոքր ֆաշիստական կուսակցությունները այն փորձում էին  ներդնել իրենց կառուցվածքի մեջ: Մյուսի կողմից բազում կուսակցություններ ներդրել են ոստիկանային կառույցներ: Սակայն դրանք անհրաժեշտ զարգացում չեն ստացել: Միակ հաջողվածությունը կապված էր  գերմանական կոմկուսի անվան հետ:Այն ընդգրկված էր Դիմադրության շարքերում և դեռ օկուպացման շրջանում հասավ ինքնուրույն զինվորական կազմակերպությունների ստեղծմանը, որոնք Ազատագրումից հետո դարձան հզոր ժողովրդական ոստիկանության միջուկը: Հետագայում այդ կազմավորումները զգալի դեր ունեցան  արևելաեվրոպական երկրներում և հատկապես Չեխոսլովակիայում:

Ոստիկանության և բջջի միաժամանակյա կիրառման հանգամանքը պայմանավորված է այն բանով, որ  նախ երկուսն էլ հեռու էին ընտրական և պառլամենտական մեթոդներից: Դրանից բացի կառուցվածքային նույնության ունեին` ի դեմս փոքր բազային խմբերի, անդամների սերտ կապերի և գործողությունների պարբերականության: Բջիջը իրականացնում է «քաղաքացիական մոբիլիզացում», իսկ ոստիկանությունը` «զինվորական մոբիլիզացում»:

* Կոոպտացիա – վարչական մարմիների ինքնահամալրում սեփական որոշմամբ:

Քաղաքականությունը որպես կոնսենսուս և կոմպրոմիս

1360830851_barev

Քաղաքականությունը որպես կոնսենսուս և կոմպրոմիս

Քաղաքական տեսության մեջ առավել տարածված է այն մոտեցումը, ըստ որի քաղաքականությունը սահմանվում է որպես պետական իշխանությանը, նրա կազմակերպություններին, գործունեության ուղղությանը վերաբերող հարաբերություններ: Այս դեպքում քաղաքականությունը մեկնաբանվում է որպես որոշակի նպատակների իրականացման համար պետական իշխանության օգտագործում, պետության գործերին մասնակցություն, իշխանության համար պայքար: Քաղաքականության սահմանումը պետական իշխանության միջոցով առարկայական և ավելի տեսանելի է, քանզի հենց պետության մեջ է քաղաքականոթյունը ստանում առավել կոնցենտրացված և վերջավոր արտահայտություն: Քաղաքականության պետական – իշխանական  ասպեկտը դառնում է համակ վերլուծությունների առարկա, քանի որ ինչքան շատ է խորանում հասարակության տնտեսական, սոցիալական, մշակութային տարբերակվածությունը, այնքան քաղաքականության վերլուծության մեջ առանձնանում են նրա ինտեգրատիվ հիմքը, շահերի համաձայնեցման ունակությունը: Սակայն հասարակական հարաբերություններում հնարավոր է հասնել միասնականության և կանոնակարգվածության երկու միջոցներով.

(1) կամ սոցիալական խմբերի շահերի ընդհանուր համաձայնության և կոնսենսուսի հիմքով,

(2) կամ էլ մի խմբի կողմից մյուսին ճնշելու և իր տիրապետությունը հաստատելու հիմքով: Համաձայն որի զարգացել են երկու գիտական ավանդույթներ, որոնք ծագում են Վերածննդի դարաշրջանին և Նոր դարերին. /44/

(ա) Քաղաքականության կոնսենսուսային մեկնաբանությունը, որը այն դիտարկում էր որպես շահերի բալանսի վրա հիմնված հասարակության ինտեգրացման, համաձայնության և ամբողջականության ոլորտ,

(բ) Քաղաքականության կոնֆլիկտային (ուժային) մեկնաբանությունը, որը քաղաքականությունը դիտարկում է որպես իշխանության համար պայքարի ոլորտ և այն օգտագործում կորպորատիվ և մասնավոր նպատակների համար: Այս մեկնաբանությունը ծագել է Ն.Մաքիավելուց (1469 — 1527), ով ուշադրությունը կենտրոնացնում էր իշխանության համար պայքարի տեխնոլոգիաների վրա: Քաղաքականությունը ընկալում է որպես իշխանության համար պայքարի արվեստ: Մաքիավելին քաղաքականությունը բնութագրում է որպես.

միջոցների ամբողջություն, որոնք հարկավոր են իշխանության գալու, այն պահելու և շահավետ օգտագործելու համար… Այսպես` քաղաքականությունը իշխանությանն է հղված, պայմանավորված է պարագայից և կապված է իշխողի կամ ժողովրդի հզորությունից, ինչպես նաև ընթացիկ իրավիճակից:

Քաղաքականության մեկնաբանությունը` որպես համաձայնության ոլորտ, կապված է Թ.Հոբսի (1588 — 1679) <<քաղաքական աբսոլյուտիզմի>> դոկտրինայի հետ, ով քաղաքականությունը դիտարկում էր որպես ընդհանուր շահի արտահայտման գործունեություն: Այս ընդհանուր շահի կրողը պետությունն է, որը հաղթահարում է քաոսը և <<բոլորի պատերազմը բոլորի դեմ>>` ընդհանուր համաձայնության հաստատումով, որը հիմնվումն է քաղաքացիների կողմից օրենքի հետ իրենց բնական իրավունքների մի մասի կամավոր փոխանակման վրա:

Կոնֆլիկտաբանական և կոսենսուսային կոնցեպցիաները ակտիվորեն զարգացել են 19 – 20-րդ դարերում:  Ինդուստրիալ հասարակության նոր  պատմական պայմաններում, որի խորքերում սրվում էր դասակարգային պայքարը բուրժուազիայի և պրոլետրիատի  միջև, ձևավորվեց մարքսիզմը, որը քաղաքականությունը մեկնաբանոմ էր որպես դասակարգերի և խմբերի տիրապետման ոլորտ, նրա կողմից պետական իշխանության միջոցով այլ հանրույթներին ճնշում:   Իրենց աշխատանքներում Կ.Մարքսը, Ֆ.Էնգելսը, Վ.Ի.Լենինը պետական իշխանությունը դիտարկում էին որպես տնտեսապես տիրապետող դասակարգի շահերի արտահայտություն, մեկնաբանում էին որպես իշխանության համար դասակարգերի պայքարի ոլորտ: Ըստ մարքսիզմի հասարակության ամբողջականության ապահովման համար հարկավոր է ոչնչացնել  այն դասակարգերը, որոնց շահերը հակասում են պրոլետարիատի շահերին: Քաղաքականության նեղ դասակարգային մեկնաբանությունը պատմության փորձով մերժվել է` հիշեցնելով միլիոնավոր մարդկանց ճնշման (ռեպրեսիայի), <<սառ պատերազմի>> արդյունքների և միջազգային հարաբերություններում առճակատման մասին: Սակայն ընդհանուր առմամբ քաղաքականության ուժային մեկնաբանությունը պահպանում է իր նշանակություն ցայսօր, թեպետ չի կապվում դասակարգերի հետ: /45/ Դրա արդիականությունը պայմանավորված է մի շարք երկրներում կոնֆլիկտների սրմամբ, որոնց բնույթը հասարակական հարաբերությունների այնպիսի նուրբ և բարդ ոլորտների մեջ է, ինչպես ազգային ինքնագիտակցությունը, մշակույթը, կրոնը: Էթնո – ազգային, կրոնական  և սոցիո – մշակութային գործոոնները ավելի ու ավելի շատ են դառնում քաղաքական փոխգործակցության բաժանարարներ. դրանք նախընտրություններ են, որոնց հիմքով  տարբեր սոցիալական խմբեր ընկալում են սեփական իշխանական կարևորության շահերը: Սեփական մշակութային, էթնիկական, լեզվական նույնականությունը կորցնելու վախը վերածվում է քաղաքական ռադիկալիզմի և էքստրեմիզմի, էթնոքաղաքական կոնֆլիկտների և քաղաքացիական պատերազմների:

Թարգմանությունը՝ Ա. Բ.  Мухаев Р. Т. Теория политики: М. 2005 с. 44 — 46